179
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
KICHIK MAKTAB YOSHI O’QUVCHILARIDA AXLOQIY FAZILATLARNI
SHAKILLANTIRISH
Abdimuratov Jalalatdin Paraxatovich
Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Pedagogika va psixologiya kafedrasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15634552
Annotatsiya.
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni
shakllantirish mazmuni, uning nazariy xususiyatlari va axloqiy fazilatlarni shakllantirish
tizimlari bo‘yicha ma’lumotlar taqdim qilingan. Ahloqiy fazilatlarni shakllantirishda Tarbiya
o‘quv fanining imkoniyatlari keltirib o‘tilgan.
Kalit so
‘zlar:
axloq, fazilat, o‘quvchi, boshlang‘ich ta’lim, shakllantirish, tizim, bilim,
ko‘nikma, illarlar, tabiiy ahloqiy layoqatlar, samaradorlik, innnovasion yondashuvlar, ahloqiy
qoidalar, hamkorlik.
ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ У УЧАЩИХСЯ МЛАДШЕГО
ШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА
Аннотация.
В статье представлена информация о содержании формирования
нравственных качеств у учащихся начальных классов, его теоретических особенностях и
системах формирования нравственных качеств. Приведены возможности учебной
дисциплины "Воспитание" в формировании нравственных качеств.
Ключевые слова:
нравственность, добродетель, ученик, начальное образование,
формирование, система, знания, навыки, успехи, естественные нравственные
способности,
эффективность,
инновационные
подходы,
этические
правила,
сотрудничество.
FORMATION OF MORAL QUALITIES IN YOUNG SCHOOL CHILDREN
Abstract.
The article provides information on the content of forming moral qualities in
primary school students, its theoretical features, and the systems of forming moral qualities. The
possibilities of the educational discipline "Upbringing" in the formation of moral qualities are
presented.
Keywords:
morality, virtue, student, primary education, formation, system, knowledge,
skills, successes, natural moral abilities, effectiveness, innovative approaches, ethical rules,
cooperation.
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi”da 2022
-
2026 yillarda sifatli ta’lim
ko‘rsatkichlariga va ta’lim oluvchilarning hozirgi zamon talablari asosida tarbiyalanishiga
erishish vazifalari q
o‘yilgan. Mazkur vazifalar ijrosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
axloqiy fazilatlarini shakllantirish ham muhim o‘rin tutadi. Bu o‘rinda ana shu masalaning tizimi
tahliliga e’tiboringizni tortamiz. Adabiyotlar tahlili. O‘quvchi
-
ѐ
shlarning axloqiy sifatlarini
rivojlantirishning ijtimoiypedagogik va falsafiy jihatlari A.Begmatov, M.Qaxxarova,
A.Magzumov, J.Yo‘ldoshev, F.Rahmatova, R.Djurayev, B.Djurayeva, N.Jumayeva,
Z.Izmailova, U.Mahkamov, M.Inomova, O.Musurmonova, B.Raximov, M.Haydarov,
M.Davletshin, O.Hasanboyev, K.Hoshimov, M.Quronov, R.Mahmudovlarning ilmiy
izlanishlarida tadqiq etilgan.
180
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Muhokama va natijalar. Bolalarga axloq va ma’naviyat asoslarini o‘rgatish maktabgacha
ta’limdan boshlanadi. Lekin faqatgina maktabda, bolalarning axloqiy qoidalarga rioya qilishi
doimiy nazorat qilinadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘qituvchilar, kattalar bilan o‘zaro
munosabatda bo‘lganda, darsda va tanaffusda o‘rtoqlari bilan muloqot qilganda, ko‘chada,
jamoat joylarida bo‘lganlarida o‘zlarini qanday tutishlari, xulq
-
atvor qoidalari va me’ѐ
rlari bilan
tanishtiriladi. Yetti-sakkiz
ѐshli bolalar bu qoida va me’ѐ
rlarning mazmunini aniq tushunish va
ularni har kuni bajarishga psixologik tay
ѐrlangan bo‘ladilar.
1. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishning nazariy
xususiyatlari. Axloqiy fazilatlar
–
bu shaxsning o‘zi mansub bo‘lgan xalq qadriyatlari va
umuminsoniy qadriyatlar asosida axloqiy sifatlar, axloqiy ong va axloqiy ko‘nikmani
o‘zlashtirish majmuidir. Shu jihatdan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni
shakllantirish mazmuni quyidagilar bilan belgilanadi:
a) vatanparvarlik, o‘zgalarni hurmat qilish, o‘z manfaatlarini umummanfaatlariga
uyg‘unlashtirish, xalqparvarlik, insonparvarlik kabi axloqiy sifatlarni boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida shakllantirish;
b) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yaxshilik, ezgulik va ruhiy ko‘tarinkilik g‘oyalari
asosida axloqiy ongni tarkib toptirish;
v) faollik, jamoaparvarlik va tashabbuskorlik g‘oyalariga asosan boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida amaliy axloqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
axloqiy fazilatlarni shakllantirishning bunday mazmunini belgilashda ularning oila va
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida olgan ko‘nikmalarini rivojlantirishga asoslaniladi.
Boshlang‘ich ta’lim jarayonida o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarni shakllantirishda
“Tarbiya” o‘quv fanini o‘qitish omilidan foydalanish muhim masalalardan biridir. Buning uchun
mazkur o‘quv fanining quyidagi imkoniyatlariga tayanish kutilgan samarani beradi:
a) mashg‘ulotlar jarayonida o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarini ilmiy shakllantirish;
b) ushbu fan bo‘yicha tashkil qilingan to‘garaklar vositasida o‘quvchilarni axloqiy
fazilatlarga rioya qilishga o‘rgatish;
v) mazkur o‘quv fanining o‘quv materiallari asosida o‘quvchilarda axloqiylikni tarkib
toptirish. Mamlakatimizda yangi fan hisoblangan ushbu predmet vositasida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirish ishi nazariy jihatdan amalga oshiriladi. Shu
sababli bu borada ushbu o‘quv fanining o‘qituvchilari va bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari ana shu masalalar bo‘yicha aniq malakaga ega bo‘lishi taqozo etiladi.
2. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirish tizimlari.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishda aniq tizimlarga
asoslanish muhimdir. Shu sababli bu masalada bizning yondashuvimizga ko‘ra quyidagilar
muhim o‘rin tutadi:
a) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishning amaliy tizimi;
b) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishning innovatsion
tizimi;
v) boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarning shakllanganlik darajasini
baholash tizimi.
“Tarbiya” o‘quv fani vositasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining axloqiy fazilatlarini
amaliy jihatdan shakllantirish tizimi muhim o‘rin tutadi.
181
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Buning uchun o‘quvchilardagi mavjud tabiiy axloqiy layoqatlarni rivojlantirish, ularni
axloq qoidalariga rioya qilishga o‘rgatish va o‘quvchilarni jamoaparvar shaxs sifatida voyaga
yetkazish asoslariga tayanish maqsadga muvofiq bo‘ladi [5]. Bunday yondashuv o‘ziga xos
amaliy tizimni beradi va bunda asosiy e’tibor o‘quvchi hamda o‘qituvchi hamkorligiga
qaratilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Mazkur fan vositasida boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida
axloqiy fazilatlarni shakllantirishning innovatsion tizimiga ham tayanish muhim ahamiyatga ega.
Bunday innovasion tizim tarkibini o‘quvchilarni axloqiy tashabbuskorlikka o‘rgatish,
muhim yoki sharoit taqozosi bilan yo‘l qo‘ygan xatolarini tan olishga ko‘niktirish, illatlardan
xoli bo‘lish va jamoaparvarlik odoblariga rioya qilishga o‘rgatish tashkil qiladi [6]. Chunki
jamiyatimizning hozirgi innovasion rivojlanish sharoitida shaxsning jamiyat extiyojlariga mos
voyaga yetishi aynan boshlang‘ich ta’limdan boshlanishini eslatib o‘tish joiz.
Bu ish oila va maktabgacha ta’lim tashkilotlarida boshlangan ishning ilmiy davomi
hisoblanadi.
3. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirish tizimining
samaradorligi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishning nazariy
omillari va tizimlariga asosan amalga oshirilgan ishlarning sinf rahbarlari va “Tarbiya” fani
o‘qituvchilari tomonidan samaradorligi o‘rganib borilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Buning
uchun quyidagilarga asoslanish kutilgan samarani beradi:
a) o‘quvchilarda asosiy axloqiy fazilatlarning shakllanganlik darajasini o‘rganish;
b) o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarga rioya qilish jarayonini o‘rganish;
v) o‘quvchilarda axloqiy fazilatlar va illatlarning nisbatini aniqlash.
Bunday yondashuv boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirish
tizimining samaradorligi bo‘yicha aniq ma’lumotlarni beradi. Chunki boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida asosiy axloqiy fazilatlarni shakllantirish darajasini o‘rganish bilan ularning har
qanday muhit yoki sharoitda axloqiylikka rioya qilishi to‘g‘risida aniq ma’lumotga ega bo‘linib,
mazkur masala baholanadi. Agar baholash natijalari o‘quvchilarda axloqiy fazilatlarning
shakllanganligi salbiy ko‘rsatkichlarni bersa, eng avvalo “Tarbiya” o‘quv fanini o‘qitish
jarayonini kuchaytirish amalga oshiriladi. Buning natijasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
axloqiy fazilatlarni shakllantirish jarayoni kuchayadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining axloqiy fazilatlarga rioya qilish jarayonini o‘rganish
ham bu boradagi samaradorlik ko‘rsatkichlarini aniqlashning muhim asoslaridan biridir. Buning
uchun o‘quvchilarning mashg‘ulotlar, tadbirlar va o‘zaro munosabatlarda axloqiy fazilatlariga
rioya qilish jarayoni kuzatiladi, olingan ma’lumotlar asosida tahlil amalga oshiriladi. Bordi
-yu
taxlillar natijasi o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarga rioya qilishi ko‘rsatkichlari salbiy bo‘lsa,
“Tarbiya” o‘quv fani o‘qituvchisi va sinf rahbarlari o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarga rioya
qilishi bo‘yicha tarbiyaviy tadbirlarni amalga oshirishi maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Bizning yondashuvimizga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni
shakllantirish tizimining samaradorlik ko‘rsatkichlarini aniqlashda ulardagi axloqiy fazilatlar va
illatlarning nisbatini o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Chunki axloqiy fazilatlari shakllangan
o‘quvchilar foizi ko‘pchilikni tashkil etsa, boshlang‘ich ta’limning eng muhim vazifasi amalga
oshirilgan bo‘ladi. Ayni paytda, bu ko‘rsatkich salbiy foizni bersa “Tarbiya” o‘quv fanini
innovasion yondashuvlar asosida o‘qitish va tarbiyaviy tadbirlarni kuchaytirish taqozo etiladi.
Bunday yondashuv natijasida samaradorlikning eng muhim ko‘rsatkichi aniqlanadi.
182
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
E’tibor berilsa, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni shakllantirishning
nazariy xususiyatlari, tizimlari va samaradorlik ko‘rsatkichlarini o‘rganish muhim ahamiyatga
egadir. Buning uchun “Tarbiya” o‘quv fanini asos sifatida olish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Chunki mazkur o‘quv fani axloqiy fazilatlar bo‘yicha nazariy, metodik va amaliy
masalalarni o‘zida uyg‘un mujassam etgan. Ayni paytda, mazkur fan o‘qituvchilarining
faolligiga tayanish muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlab o‘tish joiz.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida axloqiy fazilatlarni
shakllantirishning tizimi muammosini maxsus tadqiq etish va bu borada nazariy-metodik
shakllarni ishlab chiqish dolzarb bo‘lib turibdi. Chunki bozor iqtisodiyoti va innovatsion jamiyat
sharoitida o‘quvchilarning axloqiy fazilatlarini shakllantirish ishi ilmiy va pedagogik jihatdan
aynan boshlang‘ich ta’lim jarayonida boshlanadi. O‘quvchilar boshlang‘ich ta’lim jarayonida
o‘zlashtirigan axloqiy fazilatlarini keyingi ta’lim turlarida ko‘nikmaga aylantirish jarayonida
bo‘ladi. Shu sababli biz mazkur masalani keng ko‘lamli tadqiq etishni boshlang‘ich ta’limni
rivojlantirishning muhim omillaridan biri sifatida qabul qilamiz.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. –
Toshkent, 2022
2.
Ma’naviyat: asosiy tushunchalar izohli lug‘ati. Mas’ul muharrir Q.Nazarov. –
Toshkent,
2009
3.
Jabborova O., Umarova Z. Boshlang‘ich ta’limda “Tarbiya” fani o‘qitish metodikasi. –
Toshkent, 2022
4.
Mardonov Sh., Zokirova U. Pedagogika nazariyasi va tarixi.
–
Toshkent, 2021
5.
Jabborova O., Umarova Z. Boshlang‘ich ta’lim diagnostikasi. –
Toshkent. 2023
6.
Jumanova F., Avazova S., Jabborova G., Xusnetdinov U. Umumiy pedagogika asoslari.
–
Toshkent, 2020
7.
Xodjayev B.X. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti.
–
Toshkent, 2017
