FARZANDLAR TARBIYASIDA OTALIK FENOMENING O‘RNI VA AHAMIYATI

236

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

FARZANDLAR TARBIYASIDA OTALIK FENOMENING O‘RNI VA AHAMIYATI

To‘raboyev Ahadjon Xamidjon o‘g‘li

Namangan viloyati Chortoq tumani

“Oila va gender” ilmiy

-tadqiqot instituti 1-kur doktoranti

Telefon raqami: +998 90-130-00-51

e-mail:

akhadjon.turabayev@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15634955

Annotatsiya.

Mazkur maqolada zamonaviy jamiyatda otalik fenomenining farzandlar

tarbiyasidagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Oilaviy tarbiyaning asosiy ustunlaridan biri

sifatida otalik instituti, uning ijtimoiy-psixologik vazifalari, shuningdek, otaning bolalar

shaxsiyati shakllanishidagi beqiyos ta’siri yoritiladi. Ota obrazining namunaviy xatti

-harakatlar

orqali bolalarda axloqiy fazilatlarni shakllantirish, mas’uliyat hissini rivojlantirish va ijtimoiy
moslashuv jarayonidagi roli asosiy e’tibor markazida turadi.

Kalit so‘zlar:

Otalik fenomeni, farzand tarbiyasi, ota-

ona mas’uliyati, ijtimoiy

-psixologik

ta’sir, axloqiy tarbiya, ota obrazining shakllanishi, oilaviy tarbiya, pedagogik yondashuvlar.

Аннотация.

В данной статье анализируется роль и значимость феномена

отцовства в воспитании детей в современном обществе. Рассматривается институт
отцовства как один из основных столпов семейного воспитания, его социально

-

психологические функции, а также безмерное влияние отца на формирование личности
ребенка. В центре внимания находится роль образа отца в формировании моральных
качеств у детей, развитии чувства ответственности и процессе социальной адаптации
через примерные действия отца.

Ключевые слова:

Феномен отцовства, воспитание детей, ответственность

родителей, социально

-

психологическое влияние, моральное воспитание, формирование

образа отца, семейное воспитание, педагогические подходы.

Abstract.

This article analyzes the role and significance of the paternal phenomenon in

child upbringing in modern society. As one of the key pillars of family education, the institution
of fatherhood, its socio-psychological functions, as well as the unparalleled impact of a father on
the formation of a child's personality are discussed. The focus is on the role of the father figure
in shaping moral values, fostering a sense of responsibility, and contributing to the social
adaptation process through exemplary behavior.

Keywords:

Paternal phenomenon, child upbringing, parental responsibility, socio-

psychological impact, moral education, formation of father figure, family education,
pedagogical approaches.

Kirish:

Zamonaviy jamiyatda oilaviy tarbiyaning muvaffaqiyati ko‘plab omillarga

bog‘liq bo‘lib, ulardan biri –

otaning farzand tarbiyasidagi faol ishtirokidir. An’anaviy

yondashuvlarda ota ko‘proq iqtisodiy ta’minotchi sifatida qaralgan bo‘lsa, bugungi kunda
psixologik, emotsional va ijtimoiy jihatdan faol otalik modeli tobora dolzarb bo‘lib bormoqda[1].

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, otaning farzand hayotidagi ishtiroki ularning kognitiv

rivojlanishi, ijtimoiy moslashuvi va emotsional barqarorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan,
Amerika Qo‘shma Shtatlarida olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, otalar farzandlari bilan haftasiga
o‘rtacha 7,8 soat vaqt o‘tkazadilar, bu esa ikki o‘n yillik avvalgi ko‘rsatkichdan bir soatga
ko‘proqdir[2]. Bu o‘zgarishlar otalik roliga bo‘lgan yondashuvdagi ijobiy siljishlarni aks ettiradi.

237

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Otalikning farzandlar rivojlanishiga ta’siri ko‘plab sohalarda namoyon bo‘ladi. Misol

uchun, otalar bilan faol aloqada bo‘lgan bolalar maktabda yuqori baholar olish ehtimoli 43% ga

oshadi va sinfda qolish ehtimoli 33% ga kamayadi. Otaning farzand tarbiyasidagi ishtiroki
nafaqat bolalarning akademik yutuqlariga, balki ularning emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga

ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi[3]. Zamonaviy jamiyatda otalik roli faqat iqtisodiy ta’minotchi emas,
balki tarbiyachi, do‘st va yo‘lboshchi sifatida ham qaralmoqda[4].

Ushbu maqola otalik fenomenining farzandlar tarbiyasidagi o‘rni va ahamiyatini chuqur

tahlil qiladi. Maqolada otalikning psixologik, ijtimoiy va pedagogik jihatlari, shuningdek,

zamonaviy jamiyatda otalik roliga bo‘lgan yondashuvlar tahlil qilinadi.

XXI asrda inson

kapitalining sifatini oshirishda oila ichki muhitining barqarorligi, undagi rollar balansining

to‘g‘ri taqsimlanishi asosiy shartlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.

Bugungi globallashuv va texnologik sur’atlar avlodlararo kommunikatsiyada muayyan

uzilishlarni yuzaga keltirgan bo‘lsa

-da, zamonaviy tadqiqotlar otaning bolalik davridagi

emotsional, ijtimoiy va aqliy rivojlanishga ta’siri katta ekanligini ko‘rsatmoqda[5]. Shu nuqtayi

nazardan qaraganda, otalik fenomenini ijtimoiy-pedagogik nuqtai nazardan chuqur tahlil qilish,

uni oilaviy tarbiya strategiyasining muhim tarkibiy qismi sifatida o‘rganish hozirgi davrda
nihoyatda dolzarb sanaladi. Bu holat yangi ijtimoiy normalarning shakllanishiga, jumladan, “faol
ota” modelining mustahkamlanishiga olib keldi.

Hozirgi vaqtda rivojlangan davlatlar qatorida (masalan, Shvetsiya, Norvegiya, Kanada)

otalik ta’tilining qonuniy joriy etilishi orqali erkaklarning tarbiyadagi ishtirokini qonuniy asosda
qo‘llab

-

quvvatlash mexanizmlari yo‘lga qo‘yilgan[6]. O‘zbekistonda esa bu boradagi ijtimoiy

-

madaniy stereotiplar hali to‘liq yechilmagan bo‘lsa

-da, Prezident tashabbusi bilan oilaviy

qadriyatlarni mustahkamlash, erkaklarning tarbiya jarayonidagi rolini kuchaytirish bo‘yicha

chora-

tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, “Oila va xotin qizlar qo‘mitasi”, “Yoshlar ishlari

agentligi” va “Mahalla” tizimi orqali oiladagi otalik madaniyatini mustahkamlash bo‘yicha keng
ko‘lamli ishlar olib borilmoqda[7]. Bundan tashqari, bolalar ruhiyati va oilaviy psixologiya
sohalarida olib borilayotgan ilmiy izlanishlar, otalik bilan bog‘liq yangi ijtimoiy institutlar
(masalan, “Otalik maktablari”, “Ota

-

ona universitetlari”)ning tashkil etilishi, bu yo‘nalishdagi

dolzarblikni amaliy darajada mustahkamlab bormoqda[8].

Shunday ekan, farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining chuqur tadqiq qilinishi nafaqat

oilaviy muhitni sog‘lomlashtirish, balki butun jamiyatning ijtimoiy

-axloqiy barqarorligiga zamin

yaratadigan muhim ilmiy va amaliy yo‘nalish bo‘lib qoladi.

Adabiyotlar tahlili:

“Farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining o‘rni va ahamiyati”

mavzusini chuqur tahlil qilishda xalqaro miqyosda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar muhim

ahamiyatga ega. Quyida ushbu sohada yetakchi hisoblangan to‘rt nafar olimning ilmiy ishlari

yoritiladi.

M.Lamb otalikning farzand rivojlanishidagi o‘rni bo‘yicha pioner tadqiqotchi

hisoblanadi.

Uning 1978-

yilda chop etilgan “Father

-Infant Relationships: Their Nature and

Importance”

[9] maqolasida otaning chaqaloq bilan o‘zaro munosabatlari va bu

munosabatlarning bolalar shaxsiyati shakllanishiga ta’siri tahlil qilingan. Lambning tadqiqotlari
otaning emotsional qo‘llab

-quvvatlashi va ijtimoiy aloqalari bolaning ijtimoiy va emotsional

238

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

rivojlanishida muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Uning ishlari otalikning faqat iqtisodiy
ta’minotchi emas, balki tarbiyaviy va emotsional rolini ham yoritadi.

Paul R. Amato oilaviy tuzilma va ota ishtirokining bolalar farovonligiga ta’siri bo‘yicha

keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. Uning 2007-

yilda chop etilgan “Nonresident Father

Involvement and Adolescent Well-

Being: Father Effects or Child Effects?”[10] maqolasida

otaning farzand hayotidagi ishtirokining bolalar psixologik holati va ijtimoiy moslashuviga

ta’siri tahlil qilingan. Amato tadqiqotlari otaning faol ishtiroki bolalarning ruhiy salomatligi va

ijtimoiy xulq-

atvoriga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan. Ushbu olimlarning tadqiqotlari otalik

fenomenining farzandlar tarbiyasidagi o‘rni va ahamiyatini chuqurroq tushunishga yordam
beradi. Ularning ishlari otaning faqat iqtisodiy ta’minotchi emas, balki tarbiyaviy, emotsional va

ijtimoiy rolini ham yoritadi. Bu esa farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining ahamiyatini
yanada oshiradi.

Metotologik qism:

Farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining o‘rni va ahamiyatini

chuqur o‘rganish maqsadida bir nechta metodologik yondashuvlar qo‘llanildi.

Birinchidan,

kontent-tahlil

usuli orqali Michael E. Lambning “Father

-Infant

Relationships: Their Nature and Importance” nomli tadqiqoti asosida otaning chaqaloq bilan
o‘zaro munosabatlari va bu munosabatlarning bolalar shaxsiyati shakllanishiga ta’siri tahlil

qilindi.

Ikkinchidan,

empirik statistik tahlil

metodi yordamida Paul R. Amato va uning

hamkorlarining “Nonresident Father Involvement and Adolescent Well

-Being: Father Effects or

Child Effects?” nomli tadqiqotidan foydalanib, otaning farzand hayotidagi ishtirokining bolalar
psixologik holati va ijtimoiy moslashuviga ta’siri o‘rganildi.

Uchinchidan,

komparativ tahlil

yondashuvi orqali Ross D.Parke va boshqalar

tomonidan olib borilgan “Differences Between Mothers' and Fathers' Advice

-Giving Style and

Content” nomli tadqiqot asosida ota

-onalarning maslahat berish uslublari va bu uslublarning

bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalari va psixologik holatiga ta’siri solishtirildi.

To‘rtinchidan,

ekologik yondashuv

asosida Natasha J. Cabrera va uning hamkorlarining

“Fathers Are Parents, Too! Widening the Lens on Parenting for Children's Development” nomli
tadqiqoti orqali otaning farzand bilan o‘zaro munosabatlari va bu munosabatlarning bolalarning
ijtimoiy, emotsional va kognitiv rivojlanishiga ta’siri chuqur tahlil qilindi.

Ushbu metodologik yondashuvlar orqali otalik fenomenining farzandlar tarbiyasidagi

o‘rni va ahamiyati ilmiy asosda yoritildi.

Natijalar:

Ushbu tadqiqot natijalari farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining ijtimoiy,

emotsional va kognitiv rivojlanishdagi ahamiyatini chuqur yoritib berdi: ilmiy tahlillar shuni

ko‘rsatdiki, otaning faol ishtiroki bolalarning ruhiy salomatligi, ijtimoiy moslashuvi va akademik
yutuqlariga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, AQShda olib borilgan tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, otasi faol ishtirok etgan bolalar kollejga borish ehtimoli ikki barobar yuqori, jinoyat
sodir etish ehtimoli 80% kamroq va erta homiladorlik holatlari 75% kamroq bo‘ladi.
Shuningdek, otaning emotsional qo‘llab

-quvvatlashi va ijtimoiy aloqalari bolaning ijtimoiy va

emotsional rivojlanishida muhim omil ekanligi aniqlangan.

Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, otalik fenomenining chuqur tadqiq qilinishi nafaqat

oilaviy muhitni sog‘lomlashtirish, balki butun jamiyatning ijtimoiy

-axloqiy barqarorligiga zamin

yaratadi.

239

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

Muhokama:

Farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining o‘rni va ahamiyati bo‘yicha ikki

yetakchi xorijiy olim

–

Michael E. Lamb va Paul R. Amato o‘rtasidagi ilmiy polemika va bahs

-

munozaralar mavjud. Michael E. Lamb o‘zining “Father

-Infant Relationships: Their Nature and

Importance” nomli tadqiqotida otaning chaqaloq bilan o‘zaro munosabatlari va bu
munosabatlarning bolalar shaxsiyati shakllanishiga ta’siri haqida chuqur tahlil beradi. Uning
fikricha, otaning emotsional qo‘llab

-quvvatlashi va ijtimoiy aloqalari bolaning ijtimoiy va

emotsional rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.

Lambning tadqiqotlari otaning faqat iqtisodiy ta’minotchi emas, balki tarbiyaviy va

emotsional rolini ham namoyon bo‘ladi. Boshqa tomondan, Paul R. Amato va uning hamkorlari
“Nonresident Father Involvement and Adolescent Well

-

Being: Father Effects or Child Effects?”

nomli tadqiqotida otaning farzand hayotidagi ishtirokining bolalar psixologik holati va ijtimoiy

moslashuviga ta’siri haqida bahs yuritadi. Ular o‘z tadqiqotlarida otaning faol ishtiroki

bolalarning ruhiy salomatligi va ijtimoiy xulq-

atvoriga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlaganlar,

ammo bu ta’sirlar bolalarning o‘zlarining holatiga qarab otaning ishtirokini belgilashi
mumkinligini ham ta’kidlaydilar.

Ushbu ikki olimning yondashuvlari farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining o‘rni va

ahamiyatini turli nuqtai nazardan yoritadi. Lamb otaning emotsional va ijtimoiy qo‘llab

-

quvvatlashi bolaning rivojlanishida muhim deb hisoblaydi, Amato esa bolalarning o‘z holati
otaning ishtirokini belgilashi mumkinligini ta’kidlaydi. Bu bahs

-munozaralar farzandlar

tarbiyasida otalik fenomenining murakkab va ko‘p qirrali ekanligini ko‘rsatadi.

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, otasi faol ishtirok etgan bolalar kollejga borish ehtimoli

ikki barobar yuqori, jinoyat sodir etish ehtimoli 80% kamroq va erta homiladorlik holatlari 75%

kamroq bo‘ladi. Bu natijalar otaning farzand hayotidagi ishtirokining muhimligini ko‘rsatadi.

Xulosa:

Farzandlar tarbiyasida otalik fenomenining o‘rni va ahamiyatini tahlil qilishga

qaratilgan bo‘lib, otaning farzand hayotidagi roli nafaqat iqtisodiy ta’minotchi, balki emotsional
va ijtimoiy qo‘llab

-quvvatlovchi sifatida ham muhim hisoblanadi. Tadqiqotlar natijasida otaning

faol ishtiroki bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga, shuningdek, akademik

yutuqlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.

REFERENCES

1.

Gulmexra J. Oilada farzand tarbiyasida kattalarning o‘rni //ta’lim, tarbiya va

innovatsiyalar jurnali.

–

2025.

–

Т. 1. –

№. 5. –

С. 191

-195.

2.

Xudoymurodova D. J. Ota-

ona va bola munosabatlarida tarbiya // O‘zbekiston

respublikasi oliy va o ‘rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi toshkent davlat

pedagogika universiteti.

–

С. 375.

3.

Alqarov I., Mamatqulova R., Norqulov H. D. Shaxs va oila tarbiyasining pedagogikasi

//Т.: Fan va texnologiya. –

2009.

–

Т. 224.

4.

Mohidil D. Farzand tarbiyasida ota-

onaning o‘rni //Miasto Przyszłości. –

2024.

–

Т. 46. –

С. 706

-711.

5.

Kuvonbekovna C. O. Oila mustahkamligini ta’minl

ashda ota, ona, farzandlar tarbiyasi

o’rni // Journal of innovations in scientific and educational research. –

2024.

–

Т. 7. –

№.

10.

–

С. 37

-42.

240

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6

6.

Mashhurbek S. Sharq mutafakkirlarining farzand tarbiyasi haqidagi falsafiy qarashlari

//journal of international scientific research.

–

2024.

–

Т. 1. –

№. 2. –

С. 298

-303.

7.

Mashhurbek S. Farzand tarbiyasiga oid falsafiy qarashlar //theory of scientific researches

of whole worldt.

–

2024.

–

Т. 1. –

№. 1. –

С. 318

-320.

8.

Alqarov I., Mamatqulova R., Norqulov H. D. Shaxs va oila tarbiyasining pedagogikasi

//Т.: Fan va texnologiya. –

2009.

–

Т. 224.

9.

Lamb M. E., Stevenson M. B. Father-infant relationships: Their nature and importance

//Youth & Society.

–

1978.

–

Т. 9. –

№. 3. –

С. 277

-298.

10.

Hawkins D. N., Amato P. R., King V. Nonresident father involvement and adolescent

well-being: Father effects or child effects? //American sociological review.

–

2007.

–

Т

.

72.

–

№. 6. –

С

. 990-1010.