16
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
SPORT SHARTNOMALARIDA NEUSTOYKA QO‘LLASH ASOSLARI VA TARTIBI
Bolliyev Nurmuhammad
1-bosqich magistratura talaba, Toshkent Davlat Yuridik Universiteti,
Toshkent, O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592368
Annotatsiya. Ushbu maqolada professional sport shartnomalarida neustoyka –
majburiyat buzilganda oldindan belgilangan moliyaviy kompensatsiya – institutining huquqiy
tabiati, milliy va xalqaro normativ asoslari hamda amaliy qo‘llanish tartibi chuqur tahlil
qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va “Jismoniy tarbiya va sport
to‘g‘risida”gi Qonun qoidalariga asoslanib, sport shartnomalarida neustoykaning shartnoma
barqarorligini ta’minlashdagi o‘rni o‘rganiladi. Shu bilan birga, maqolada FIFA RSTP 17-
moddasi, UEFA, AFC reglamentlari va Xalqaro Olimpiya Qo‘mitasining (IOC) hujjatlari
asosida xalqaro me’yoriy yondashuvlar taqqosiy tahlil qilinadi. Sport shartnomalarida
“sportchi uchun maxsus rejim” bandlari, doping va intizomiy talablar, shuningdek, shartnoma
shartlarini buzganlik uchun belgilangan jarimalar va penya shaklidagi neustoyka
mexanizmlarining aniq qo‘llanish tartibi yoritiladi. CAS (Sport arbitraj sudi) qarorlari asosida
neustoyka shartlarini belgilash va amalga oshirishdagi amaliy muammolar tahlil qilinadi. Shu
bilan birga, milliy qonunchilik va xalqaro tajribani uyg‘unlashtirish zarurligi asoslab berilib,
O‘zbekiston sport huquqini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: neustoyka, sport shartnomasi, kompensatsiya, jarima, penya, shartnomaviy
barqarorlik, CAS.
Neustoykaning huquqiy tabiati
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 260-moddasiga binoan, neustoyka
qarzdor tomonidan shartnoma shartlarini bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan hollarda
kreditor talab qilishi mumkin bo‘lgan oldindan belgilangan moliyaviy kompensatsiyadir. 261-
modda esa neustoykaning ikki shaklini — jarima va penyani — ajratib ko‘rsatadi. Jarima odatda
shartnoma umuman bajarilmagan hollarda qo‘llanilsa, penya muddati o‘tkazilgan har bir kun
uchun foiz sifatida hisoblanadi.
Sport shartnomalari esa ikki tomonning — sportchi va sport tashkilotining — huquq va
majburiyatlarini muvozanatda ushlab turishga xizmat qiladi. Sport shartnomalarida “sportchi
uchun maxsus rejim” bandlari bo‘lib, ular doimo sportchi tomonidan sog‘lom turmush tarzi,
doping nazorati, matbuot tadbirlarida qatnashish va boshqa axloqiy majburiyatlarga rioya
etilishini talab qiladi. Shu bois, shartnomada ushbu majburiyatlar buzilgan taqdirda neustoyka
shaklida belgilangan moliyaviy jazolar qo‘llanilishi mumkin.
FIFA reglamentlari, xususan RSTPning 17-moddasi, neustoyka bilan bog‘liq bo‘lib,
asossiz shartnoma bekor qilingan taqdirda to‘lanadigan umumiy kompensatsiya hech qachon
bekor qilingan shartnomadagi qolgan ish haqidan oshmasligini belgilaydi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonunning 47-moddasi
sportchi va tashkilot o‘rtasidagi sport shartnomalarida majburiyatlar buzilgan taqdirda
javobgarlik masalalarini belgilaydi.
Shu sababli, sport shartnomalarida neustoyka — bu shartnomaviy barqarorlikni
ta’minlovchi va tomonlarning o‘zaro javobgarligini kuchaytiruvchi huquqiy mexanizm sifatida
17
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
e’tirof etiladi.
Sport shartnomalari — bu professional sportchi, murabbiy yoki boshqa sport mutaxassisi
bilan jismoniy tarbiya va sport tashkiloti (shu jumladan professional klub va jamoa) o‘rtasida
tuziladigan yozma bitimdir. Mazkur shartnomalar odatda ikki tomonning o‘zaro majburiyatlari
va huquqlarini aniq belgilaydi. Shu bilan birga, sport shartnomalari O‘zbekiston
Respublikasining mehnat qonunchiligiga asoslanadi va shunga ko‘ra, sportchi mehnat
shartnomasi tuzish huquqiga ega ekanligi O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport
to‘g‘risida”gi Qonunning 25-moddasida belgilangan.
Sport shartnomalarining o‘ziga xos xususiyatlari shundan iboratki, ular professional sport
faoliyatining o‘ziga xos jihatlarini aks ettiradi, jumladan:
✅
sportchi doimo yaxshi sport formasini saqlashi;
✅
doping nazoratiga rioya qilishi;
✅
sport federatsiyalarining etika va tartib-intizom qoidalariga amal qilishi;
✅
matbuot tadbirlarida ishtirok etishi va jamoaning umumiy imijini mustahkamlashi.
Shuningdek, sport shartnomalari shartlari va taraflarning javobgarligi turli sport
federatsiyalarining reglamentlari bilan qo‘shimcha tarzda tartibga solinadi. Masalan, doping
bilan bog‘liq qoidalarga amal qilmaslik, sport musobaqalarida ishtirok etish bo‘yicha tartibni
buzish yoki sportga xos bo‘lmagan xatti-harakatlar shartnoma shartlarini buzish hisoblanadi va
buning uchun jarima, intizomiy chora yoki shartnoma bekor qilinishi mumkin.
Sport shartnomalari boshqa shartnomalardan farqli ravishda sport federatsiyalarining
ichki reglamentlariga ham amal qiladi. Shu bois, xalqaro maydonda ham bu shartnomalar doping
qoidalari va axloqiy kodekslar bilan uyg‘unlikda qo‘llanadi. Shu jumladan, Xalqaro Anti-Doping
Assotsiatsiyasi (WADA) qoidalari sport shartnomalariga bevosita integratsiya qilinadi va ushbu
tashkilotning yurisdiksiyasi tan olinadi.
Sport shartnomalarida neustoyka qo‘llashning asosiy shartlari quyidagilardan iborat:
✅
Shartnoma shartlarining buzilishi
— shartnoma shartlari lozim darajada
bajarilmagan hollarda;
✅
Sportchi va sport tashkilotining maxsus majburiyatlari
— doping nazorati,
sog‘lom turmush tarziga amal qilish, matbuot tadbirlarida qatnashish, etika kodeksiga amal qilish
kabi majburiyatlar buzilgan hollarda qo‘llaniladi;
✅
Shartnoma asosida yozma kelishuv
— neustoyka, O‘zbekiston Respublikasi
Fuqarolik kodeksining 262-moddasiga binoan, yozma ravishda shartnomaga kiritilishi shart va
og‘zaki shaklda bo‘lishi haqiqiy emas deb hisoblanadi.
Sport shartnomalarida neustoykaning asosiy vazifasi — shartnomaviy barqarorlikni
ta’minlash va shartnoma shartlarini buzgan tomonning moliyaviy javobgarligini oldindan aniq
belgilashdir. Shu bois, shartnoma shartlari buzilganda zararning haqiqiy miqdorini isbotlash
talab etilmaydi: kreditor neustoykani to‘g‘ridan-to‘g‘ri talab qilishi mumkin.
Shuningdek, sport shartnomalarida neustoyka shartlari nafaqat ichki tartibda, balki
xalqaro sport tashkilotlarining (FIFA, UEFA, AFC) reglamentlari bilan ham qo‘llab-
quvvatlanadi. FIFAning RSTP 17-moddasida shartnoma muddatidan oldin bekor qilingan
hollarda to‘lanadigan umumiy kompensatsiya shartnomadagi qolgan ish haqidan oshmasligi
shart ekanligi belgilanadi.
Bu
asoslar
shartnomalar
ijrosini
ta’minlash va shartnomaviy barqarorlikni
mustahkamlashga xizmat qiladi hamda sportchilarning professional huquqlarini himoya qiladi.
18
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Shu bilan birga, sport shartnomalarida neustoyka institutining milliy qonunchilikdagi muhim
o‘rni va amaliyotdagi samarali qo‘llanishi O‘zbekiston sport huquqi tizimini yanada
takomillashtirish uchun muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Sport arbitraj sudi (CAS) amaliyoti professional sport shartnomalarida neustoyka
institutining qo‘llanilishi va shartnomaviy barqarorlik tamoyilini ta’minlash bo‘yicha muhim
yurisprudensiyani shakllantiradi. Quyidagi ishlar bunga yaqqol misol bo‘lib xizmat qiladi:
✅
Matuzalem ishi (CAS 2008/A/1519 & 1520)
Braziliyalik futbolchi Matuzalem shartnomani asossiz ravishda bekor qilganidan so‘ng,
CAS futbolchi va uning yangi klubiga 11 million yevro miqdorida neustoyka va qo‘shimcha
jarima to‘lash majburiyatini yukladi. Ushbu qarorda CAS FIFA RSTP 17-moddasini qo‘llab,
shartnoma barqarorligini ta’minlashda faqat zarar miqdorini emas, balki sportning axloqiy
me’yorlarini ham e’tiborga oldi. Shu tariqa, sport shartnomalaridagi “intizom va etika”
tamoyillari neustoyka hisoblashda ham muhim omil sifatida tan olindi.
✅
Mutu ishi (CAS 2009/A/1644)
Adrian Mutu ishida futbolchi dopinga qarshi qoidalarni buzib, shartnoma muddatidan
oldin bekor qilingan. CAS futbolchiga 17 million yevrodan ortiq neustoyka to‘lash majburiyatini
yuklab, sport shartnomalarida intizom va sport etikasi talablariga qat’iy rioya qilish zaruriyatini
ta’kidladi. Ushbu qaror shuni ko‘rsatdiki, neustoyka institutining asosiy maqsadi faqat zarar
qoplash emas, balki shartnomaviy barqarorlik va sport etikasi tamoyillarini himoya qilishdir.
Tahliliy xulosalar
CAS amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, sport shartnomalarida neustoyka qo‘llanishi ikki
tomonlama vazifani bajaradi:
1
⃣
Bir tomondan, shartnoma barqarorligini ta’minlab, shartnoma buzilgan hollarda
qarzdorning moliyaviy javobgarligini aniq belgilaydi.
2
⃣
Ikkinchi tomondan, sportning asosiy tamoyillari — intizom, axloqiy qadriyatlar va
shartnomaga sodiqlik —ni himoya qiladi.
Shuningdek, CAS arbitraji har bir nizoni shartnomaviy barqarorlik va futbolchi (yoki
klub)ning harakat erkinligi o‘rtasidagi muvozanatni saqlagan holda hal qilishga intiladi. Shu
bilan birga, neustoyka miqdorini aniqlashda FIFA, UEFA va boshqa xalqaro federatsiyalar
reglamentlariga tayanadi, bu esa milliy qonunchilik uchun ham muhim tajriba manbai
hisoblanadi.
Ilmiy takliflar
✅
1.
Shartnoma
barqarorligini
oshirish
uchun
neustoyka
shartlarini
shaffoflashtirish
CAS amaliyoti asosida shuni ta’kidlash mumkin: sport shartnomalarida
neustoyka miqdori va uni hisoblash mexanizmini aniq belgilash, tomonlar huquq va
majburiyatlarini himoya qiladi hamda kelgusida nizolarni soddalashtiradi.
✅
2. “Sportchi uchun maxsus rejim” bandlarini kuchaytirish
Shartnomalarda
doping nazorati, matbuot majburiyatlari va jamoa qoidalariga amal qilish kabi majburiyatlar
mustahkam ifodalangan bo‘lishi lozim. Bu shartnomaviy barqarorlikni ta’minlashda neustoyka
institutining samaradorligini oshiradi.
✅
3. Xalqaro tajribani milliy reglamentlarga integratsiya qilish
FIFA RSTP 17-
moddasidagi “residual value” printsipi asosida neustoyka hisoblash tajribasini O‘zbekiston sport
federatsiyalari reglamentlariga moslashtirish shartnomaviy barqarorlikni kuchaytiradi.
✅
4. Sud va arbitraj nazoratini mustahkamlash
hartnoma nizolarini tezkor hal qilish
19
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
uchun milliy sport arbitraj markazi tashkil etish va Fuqarolik kodeksining 326-moddasida
nazarda tutilgan asoslarda neustoyka miqdorini adolatli tartibga solish tizimini kuchaytirish taklif
etiladi.
✅
5. Sport etikasi va shartnomaviy barqarorlikni uyg‘unlashtirish
CAS amaliyoti
shuni ko‘rsatadiki, neustoyka institutining qo‘llanilishi shartnoma barqarorligini himoya qilish
bilan birga sportning axloqiy va intizomiy tamoyillariga ham mos kelishi zarur.
Xulosa
Neustoyka professional sport shartnomalarida shartnomaviy barqarorlikni ta’minlash va
tomonlarning o‘zaro javobgarligini mustahkamlashning samarali huquqiy vositasi sifatida e’tirof
etiladi. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi va “Jismoniy tarbiya va sport
to‘g‘risida”gi Qonunida neustoykaning huquqiy tabiati va qo‘llanish asoslari aniq belgilangan
bo‘lib, bu sport shartnomalarida ushbu institutning milliy-huquqiy asosi sifatida xizmat qiladi.
Shu bilan birga, FIFA RSTP 17-moddasi, UEFA va AFC reglamentlari hamda Xalqaro Olimpiya
Qo‘mitasining (IOC) me’yorlari neustoyka institutini xalqaro huquqiy tajriba sifatida
takomillashtiradi va uning shartnomaviy barqarorlikni ta’minlovchi vosita sifatidagi ahamiyatini
oshiradi. Sport arbitraj sudi (CAS) qarorlari esa ushbu institutning amaliy qo‘llanilishi va sport
etikasi tamoyillari bilan uyg‘unlashishini yaqqol namoyon qiladi. Shu bois, O‘zbekiston sport
huquqi tizimini yanada takomillashtirishda neustoyka institutining xalqaro tajriba va milliy
qonunchilik bilan uyg‘unlashgan holda rivojlantirilishi dolzarb vazifa sifatida belgilanadi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonun.
3.
FIFA Regulations on the Status and Transfer of Players (RSTP), 17-modda.
4.
UEFA Champions League Regulations, 78–85-moddalar.
5.
AFC Champions League Elite Regulations, 37–38-moddalar.
6.
Olimpiya Xartiyasi (Olympic Charter), 27-qoida va Bye-law 48–50.
7.
CAS ish amaliyoti:
a) CAS 2008/A/1519 & 1520 (Matuzalem ishi).
b) CAS 2007/A/1298, 1299 & 1300 (Webster ishi).
c) CAS 2009/A/1644 (Mutu ishi).
