1193
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
MAKTAB O’QUVCHILARIDA IQTIDORNING SHAKLLANISHIDA OILAVIY
MUHITNING TA’SIRI
Latipova Nozima O’ktam qizi
Termiz davlat universiteti Psixologiya ta’lim yo’nalishi 1-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725813
Annotatsiya. Mazkur maqolada maktab o’quvchilarida iqtidorning rivojlanishida oila
muhim tashqi muhit rolini o`ynaydi. Oila - bu jamiyatning bir qismi, unda yangi odam tug'iladi,
bu kichik ijtimoiy guruh uchun hayotning boshlang'ich maktabi. Ota-onalar bolaning birinchi
o'qituvchisi va tarbiyachisi sifatida birinchi navbatda psixologik jihatdan tayyor bo’lishi kerak,
Iqtidor-bu muvaffaqiyatli bajarilishini taminlovchi qobiliyatlarning o‘ziga xos shaklidir.
Kalit so’zlar: Oila, iqtidor, bolalar, ota-ona, qobiliyat, tashqi muhit, irsiyat, maktab,
rivojlanish, tarbiyasi, o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi.
Kirish.
B.R.Qodirovning fikricha, bolalardagi qobiliyat va iqtidorning rivojlanishida oila
muhim tashqi muhit rolini o`ynaydi va bunda ota-onaning bola faoliyatini to`g`ri tashkil etishi,
avloddan-avlodga o`tib keladigan irsiy xususiyatlar va umuman oilada tarkib topgan psixologik
muhit muhim ahamiyat kasb etadi. Bu xususida olim shunday yozadi: «Oila bola uchun nafaqat
tabiiy muhit sifatida uning imkoniyatlarini barq urib rivojlana olishi uchun xizmat qila oladi,
balki aynan kommunikativ aloqalarning eng nozik tomonlari shakllanishini va iqtidorning
irsiyatga bog`liqligini tushuntiradi».
Bolalar iqtidorining rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar
Zamonaviy maktablarning asosiy yo‘nalishi iqtidorli bolalarni izlash, amaliy diagnostika
qilish, o‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirishdan iboratdir. Iqtidorli bolalarni tarbiyalash va
o‘qitish qiyin va keng ko‘lamli vazifadir. Bu erda ota-onalarning tegishli tarbiyasi,
o‘qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi - ularni yosh iste'dodlar bilan ishlashning turli o‘ziga xos
xususiyatlarini bilishi muhim hisoblanadi. Bolalarning iqtidori o‘ziga xos tug'ma shart-
sharoitlarga ega bo‘lib ularning individual ichki rivojlanish sharoitlari tashqi sharoitlar ta'sirida -
o‘sib boradi va dunyo bilan o‘zaro munosabati jarayonida ta'lim va tarbiya ta'sirida shakllanadi.
Bolalar xususiyatlarining sifat jihatidan o‘ziga xosligi mavjud. Bu ularning turli xil aqliy
tashkil etilishi bilan bog'liq: majoziy taassurotlarga
, tasavvur boyligi,
qiziquvchanlik, muayyan xususiyatlarni shakllantirishning qulayligi va mustahkamligi.
Demak, individual qobiliyatlarning shakllanishi yosh rivojlanishi jarayonida sodir bo‘ladi
va ko‘p narsa bolalikning turli davrlarida paydo bo‘ladigan xususiyatlardan nima rivojlanishiga,
qaysi yoshning xususiyatlariga va uning xususiyatlariga qanchalik ta'sir qilishiga bog'liq. Aynan
yosh rivojlanish jarayonida qobiliyatlardagi individual farqlarning shakllanishi sodir bo‘ladi va
yosh xususiyatlari bir vaqtning o‘zida rivojlanayotgan ongning xususiyatlariga aylanadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, odamning mayllarining eng xilma-xil turlariga xos bo‘lgan
, ayni paytda qobiliyatlarni rivojlantirishning birinchi shartidir. Hozirgi vaqtda mavjud
bo‘lgan iqtidorning turli xil modellari bilan ko‘pchilik psixologlar aql, ijodkorlik, motivatsion va
shaxsiy xususiyatlar
, shuningdek, ijtimoiy muhit omillarini bolalarda
iqtidorni rivojlantirish uchun asosiy deb hisoblashadi. Ta'lim sharoitlari, oilaviy ta'limning
xususiyatlari, madaniy muhit va boshqalar. taraqqiyotning ijtimoiy omilining eng muhim
tarkibiy qismlari hisoblanadi.
Ota-onalarning farzandlarining rivojlanish xususiyatlariga ta'sirini eksperimental
, bolalarning u yoki bu sohadagi muvaffaqiyatlari,
1194
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
ularning qobiliyatlari haqidagi g'oyalari ota-onalarning ijtimoiy umidlari bilan bog'liqligini
o‘rganishga tegishli.
Pedagogika nuqtai nazaridan, intellekt ko‘rsatkichlarining ekologik o‘zgaruvchanligi,
asosan, oila ichidagi muhitning o‘zgaruvchanligi bilan bog'liq. Unga nisbatan tashqi, madaniy
muhit rivojlanish uchun umumiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
, "oila ichidagi muhit"
barcha ijtimoiy omillarning eng katta ta'siriga ega: umuman uy muhiti, ob'ekt-fazoviy muhit, oila
a'zolari bilan munosabatlarning tabiati. O.M.Dyachenko iqtidorni rivojlantirishni, bolalarning
aniq faoliyatida qobiliyatlarni amalga oshirishni ta'minlaydigan qo‘shimcha omil sifatida hisobga
olishni taklif qildi. Iqtidorni rivojlantirish modeli u tomonidan uchta blok shaklida taqdim
etilgan.
Shunday qilib, rivojlanayotgan shaxsga tashqi va ichki omillar ta'sir qiladi. Ularning
salbiy
ta'sirini
yumshatib,
ijobiy
rivojlanayotgan
shaxsning
imkoniyatlarini ochib beradigan tabiiy moyilliklarning maksimal rivojlanishiga erishish mumkin.
Har bir bola uchun bunday faoliyat sohasi, ta'lim va tarbiya usullari, o‘zaro
munosabatlarga shunday yondashuv topilishi kerak, bunda uning individual qobiliyatining ijobiy
tomonlari ochiladi.
Iqtidorni aniqlashdan maqsad iqtidorlilikning keltirib chiqaruvchi omillarini o‘rganish,
, shaxsiy xususiyatlarini o‘rganish hamda iqtidorli bolalar bilan
ishlashning yo‘l yo‘riq va vositalarini egallash. Iqtidorli bolalar va ularning psixologik
xususiyatlari, qobiliyat, iqtidor, talant tushunchalari haqida ma'lumotlar muhimdir.
Iqtidorli bolalarni o‘qitish va o‘qitish jarayoniga ta'sir qiluvchi omillar quyidagilardan
iborat:
1- Atrof muhit omillari;
ushbu omillar bolaning yashash joyi va o‘sishi bilan bog'liq.
Atrofdagi hamma narsa ularning bilim olishiga ta'sir qilishi mumkin deb hisoblanadi.
Atrof-muhit omillari bolaning odatiga ko‘ra ko‘nikmalarni rivojlantirishga imkon beradi.
Masalan,
, kompyuterlar, video o‘yinlar va uyali
telefonlardan foydalanish huquqi bilan tarbiyalangan bola texnologik ko‘nikmalarini oshirishi
mumkin, chunki u buni har kuni ko‘radi.
Dalada o‘sgan bola qishloq xo‘jaligi, chorvachilik va boshqa sohalarda ko‘nikmalarini
oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Biroq, bu bitta bolaning boshqasidan ko‘ra aqlli ekanligining
ko‘rsatkichi emas, balki har bir kishi muntazam ravishda ko‘rgan va qilayotgan narsalariga ko‘ra
o‘z mahoratini yaxshilashi mumkin.
2. Iqtidorlilikni belgilari. Iqtidorlilikni belgilari-bu iqtidorli bolaning real faoliyatida
namoyon bo‘luvchi va uning harakatlarini kuzatish natijasida baholanuvchi xususiyatdir.
Iqtidorlilik belgilari faoliyatni amalga oshirish darajasi bilan bog‘liqdir. Iqtidorlilik
belgilarini muhokama qilishdan avval xoxlayman va “qila olaman” tushunchalarini muhokama
qilish kerak. Shuning uchun xam iqtidorlilik belgilari iqtidorli 2 muhim jihatini o‘zida mujassam
etadi: instrumental va motivatsion instrumental-bu uning faoliyati usulini xarakterlaydi.
Motivatsion-bolaning faoliyatining u yoki bu tomoniga, qolaversa o‘z faoliyatiga
munosabatini xarakterlaydi. Iqtidorli bola hulqining instrumental jihati quyidagi belgilarda
kuzatiladi. Faoliyatning maxsus strategiyalarini mavjudligi iqtidorli bolaning faoliyat uslubi
⎯
uning oziga xosligi va samaradorligi bilan farqlanib turadi shunga muvofiq faoliyat
muvaffaqiyatini uni amalga oshirish strategiyasi bilan bog‘liq 3 asosiy darajasini ajratib
ko‘rsatilgan: faoliyatni tez o‘zlashtirish va uni amalga oshirishga muvaffaqiyat;
⎯
berilgan
vaziyat yechimini topish sharoitida faoliyatning yangi usullarini qullash
⎯
va yaratish. fanni
1195
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
chuqur o‘zlashtirish natijasida yangi maqsadlarni ilgari surish, voqelikka
⎯
o‘zgacha nazar bilan
yondashadi. Bolaning psixologik imkoniyatlari va yosh davrlari xususiyatlariga ko‘ra turlicha
iqtidor ko‘rinishlari mavjud. Iqtidorni namoyon bo‘lishiga xalaqit beruvchi omillardan biri
zaruriy bilim kunikma, malakalarni yetishmasligidir.
Agar bolalarda zaruriy bilimlarni o‘zlashtirsa uning iqtidori namoyon bo‘la boshlaydi.
Bazi hollarda esa bola taraqqiyotidagi qiyinchiliklar ham uning iqtidorini niqoblab
qo‘yadi. Masalan, xavotir, qurquv, nizolar uning iqtidorini susaytirishi mumkin. Boshqa
tomondan, iqtidorni namoyon qilish oilaning taminlanganligiga ham bog‘liq. Bizga ayonki
moddiy taminlangan bolalarda xar tomonlama imkoniyatlar keng bo‘ladi, shuning uchun
iqtidorni namoyon qilish uning o‘ziga bog‘liq kam taminlangan oila farzandlarida iqtidorni
namoyon qilishga hohish bo‘lgan bilan ayrim vaziyatlarda “qo‘l kaltalik” qiladi. Iqtidorli
bolalarning o‘ziga xos jihatlari bizning hayotimizni rang-barangligini taminlaydi va jamiyat
uchun foydalidir. Birinchidan, iqtidorlilarda hamma narsaga ta’sirchanlik kuzatilib
adolatparvarlik hissi kuchli rivojlangan; ular ijtimoiy munosabatlarga yangilik kiritishga
o‘zgartirishga qobiliyatli bo‘ladilar. Ikkinchi xususiyat, bilimni faolligini va intelektning yuqori
darajadagi taraqqiyoti atrof - muhit haqida yangi malumot olish imkonini beradi.
Iqtidor-bu muvaffaqiyatli bajarilishini taminlovchi qobiliyatlarning o‘ziga xos shaklidir.
Qobiliyatlarning o‘zaro muvofiqligi boshqa qobiliyatlardagi kamchiliklarni to‘ldirishga
xizmat qiladi. Umumiy qobiliyatlar shaxs imkoniyatini, uning faoliyatini o‘ziga xos jihatlarini
⎯
rivojlantirishni taminlaydi; Qobiliyatlarning layoqatini, tabiiy asoslarini xarakterini aks
ettiradi;
⎯
Faoliyatdagi muvaffaqqiyatni namoyon qiluvchi ichki sharoitdan biri talantdir.
⎯
Iqtidorli
bola-bu u yoki bu faoliyatda yorqin. Bazida uzluksiz muvaffaqiyatlari bilan ajralib turuvchi
boladir. Bugungi kunda ko‘pgina psixologlar iqtidorning rivojlanishi-bu nasl (irsiy layoqat) va
ijtimoiy muhit (o‘yin, o‘qish, mehnat jarayonlari) ning o‘zaro murakkab tasiri natijasida ekanini
tan olmoqdalar. Lekin shu individual iqtidorni shakllanishi asosida yotuvchi bilan birga
shaxsning o‘zini-o‘zi tarbiyalashning psixologik mexanizmlarini rolini inkor etib bo‘lmaydi.
Ko‘pgina psixologlar kreativlikni (ijodiy potensial) iqtidorning muhim va mustaqil omil
deb hisoblaydilar.
Bolaning psixologik imkoniyatlari va yosh davrlari xususiyatlariga ko‘ra turlicha iqtidor
ko‘rinishlari mavjud. Iqtidorni namoyon bo‘lishiga xalaqit beruvchi omillardan biri zaruriy bilim
kunikma, malakalarni yetishmasligidir. Agar bolalarda zaruriy bilimlarni o‘zlashtirsa uning
iqtidori namoyon bo‘la boshlaydi. Bazi hollarda esa bola taraqqiyotidagi qiyinchiliklar ham
uning iqtidorini niqoblab qo‘yadi. Masalan, xavotir, qurquv, nizolar uning iqtidorini susaytirishi
mumkin.
Boshqa tomondan, iqtidorni namoyon qilish oilaning taminlanganligiga ham bog‘liq.
Bizga ayonki moddiy taminlangan bolalarda har tomonlama imkoniyatlar keng bo‘ladi, shuning
uchun iqtidorni namoyon qilish uning o‘ziga bog‘liq kam ta’minlangan oila farzandlarida
iqtidorni namoyon qilishga hohish bo‘lgan bilan ayrim vaziyatlarda “qo‘l kaltalik” qiladi.
Iqtidorli bolalarning o‘ziga xos jihatlari bizning hayotimizni rang-barangligini taminlaydi va
jamiyat uchun foydalidir.
Birinchidan, iqtidorlilarda hamma narsaga ta’sirchanlik kuzatilib adolatparvarlik hissi
kuchli rivojlangan; ular ijtimoiy munosabatlarga yangilik kiritishga o‘zgartirishga qobiliyatli
bo‘ladilar. Ikkinchi xususiyat, bilimni faolligini va intelektning yuqori darajadagi taraqqiyoti
atrof - muhit haqida yangi malumot olish imkonini beradi.
1196
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
O’quvchilarni iqtidorini kichik maktab davrida aniqlab uni rivojlantirish kerak.Ilm olish
uchun barcha sharoitlarni yaratish lozim. Shaxsning kamol topishi eng avvalo u tug'ilib voyaga
yetayotgan tarbiyalanayotgan oila va uning muhiti bilan o'zaro bog'liq ekan. Agar oilada ota-ona
ilk yoshlikdan bolaning yosh xususiyatini, imkoniyatlari hamda qiziqishlaridan kelib chiqib,
uning shaxsini, o'ziga xosligini tan olib munosabatda bo'lsa, bola borgan sari o'ziga nisbatan
talabchan, intiluvchan bo'lib boraveradi. Ayniqsa, rivojlanishning katta bog'cha yoshida,
o'smirlik davrlarida kattalarning bolaga ma'lum tashabbuslarni berishi, uning fikriga hurmat
bilan munosabatda bo'lishi, tez-tez «Sen nima deb o'ylaysan?» qabilida uning fikriga murojaat
qilishi erkin fikrlash, mustaqil biror nuqtai nazarini bayon etishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Baratov Sh. Iqtidorli bolalar psixologiyasi. Buxoro. 2010.
2.
Xaydarov F.I., Xaliliova N.I. “Umumiy psixologiya”. - Toshkent: “Mumtoz zo`z”, 2010
3.
Шарафутдинова Х.Г. Никоҳ олди омиллари ва уларнинг оила мустаҳкамлигига
таъсири. // Республика илмий-амалий конференция материаллари. Термиз. 2019.
Б.25-27.
4.
Abdullayeva, Z. I. (2024). IQTIDORLI BOLALARNING KOMMUNIKATIV VA
TASHKILOTCHILIK
XUSUSIYATLARI
PSIXOKORREKSIYASI.
Educational
Research in Universal Sciences
,
3
(4 SPECIAL), 32-35.
