Iyun, 2025-Yil
468
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING GO‘ZALLIK VA ESTETIK TAFAKKURI
Hamdamov Behzod Xabibovich
Buxoro davlat tibbiyot instituti
“Ijtimoiy fanlar” kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15723720
Zahiriddin Muhammad Bobur
—
nafaqat sarkarda va
davlat arbobi, balki o‘z davrining teran
tafakkurli shoir-
faylasufi edi. Uning “Boburnoma”, g‘azallari va ruboiylari orqali biz Boburning
go‘zallikni his qilish, qadrlash va estetik idrok qilish salohiyatini chuqur anglaymiz. Bobur ijodida
go‘zallik tasviri tashqi shakl bilangina cheklanmay, balki ruhiy holat, ma’naviy uyg‘unlik va ilohiy
tafakkur bilan uzviy bog‘liqdir. Uning estetik tafakkuri islomiy, tasavvufiy, turkiy va forsiy madaniy
an’analar bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, o‘ziga xos uslubda namoyon bo‘
ladi.
Zahiriddin Muhammad Bobur ijodi
—
bu o‘zida nafaqat tarixiy va adabiy ma’lumotlarni,
balki insonning ruhiy holatini, ichki dunyosini, tuyg‘ularini va ilohiy go‘zallikni his etish layoqatini
mujassam etgan
falsafiy-estetik tizimdir
. U go‘
zallikni faqat tashqi shakl, muayyan narsa yoki
manzara sifatida emas, balki
hayotning ichki mohiyati, haqiqatga olib boruvchi ruhiy holat,
komillikning in’ikosi
sifatida talqin qiladi. Bobur estetik tafakkurida
inson, tabiat, muhabbat,
san’at va xotira
o‘zaro uyg‘unlikda mavjud bo‘ladi.
Bobur uchun go‘zallik —
bu shunchaki zohiriy chiroy emas, balki
hayotning ruhiy tuzilishi
bilan bog‘liq qadriyat
dir. U tabiatdagi go‘zallikni, insondagi nafislikni, she’riyatdagi nozik
tasvirlarni doimo
ichki uyg‘unlik va tartib ramzi
sifatida ko‘radi. Masalan,
Boburnoma
da u
bog‘larning naqadar did bilan barpo etilgani, daraxtlarning joylashuvi, gullarning ochilishi, suvning
oqimi va havoning iforli holatiga alohida e’tibor beradi. Bu tafsilotlar faqat kuzatuvchanlik emas,
balki
go‘zallikni his qilishning c
huqur falsafiy shaklidir
.
Unga ko‘ra, go‘zallik —
bu
inson qalbining osoyishtaligi bilan uyg‘unlashgandagina
mukammal
bo‘ladi. Yomon niyat, hasad, kibr, nafs —
bular go‘zallikni buzadigan holatlardir. Shu
bois, Bobur estetikani axloq bilan bog‘laydi: chiroyli odam —
pok odam, chiroyli tabiat
—
sof
tabiat, chiroyli so‘z —
rost so‘z.
Boburning go‘zallik haqidagi qarashlari chuqur
tasavvufiy ildizlarga
ega. Sufiylikda
jismoniy go‘zallik —
bu ilohiy jamolning in’ikosi, ko‘zga ko‘rinadigan go‘zallik esa qalbga
ko‘rinadigan go‘zallikning soyasidir. Bobur bu ruhiy yondashuvni chuqur anglagan: u sevgan
mahbubasining qiyofasida ham ilohiy bir go‘zallikni, ko‘
zda emas
—
yurakda yongan nurni ko‘radi.
Uning g‘azallarida tez
-
tez uchraydigan husn, jamol, rang, qiyofa, soch, ko‘z, lab tasvirlari
—
bu tasavvufda
majoziy sevgi orqali haqiqatga erishish
yo‘lining adabiy ifodasidir. U
mahbubani ko‘rarkan, nafaqat uning chehrasidan, balki
Xudoning yaratuvchi qudratidan
hayratga tushadi
. Shu bois Bobur she’riyatida estetik tasvirlar ma’nodosh falsafiy tushunchalarga
aylanadi.
Bobur
Boburnoma
da tabiatni, joylarni, fasllarni shunchaki geografik manzara sifatida emas,
balki
ruhiy holatni aks ettiruvchi voqelik sifatida
tasvirlaydi. Masalan, Farg‘ona vodiysining
bahor faslini tasvirlab, u o‘zining bolalikdagi orom va poklikka to‘la hissiyotlarini eslaydi.
Qashqarning tog‘li mintaqalarini esa qat’iyat va hurlik timsoli sifatida tasvirlaydi.
Uning tabiatga bergan bahosi estetik bahodan tashqari,
ma’naviy ramzlar tizimi
bilan
uyg‘unlashadi.
Iyun, 2025-Yil
469
Daraxt
—
sabr, gul
—
muhabbat, suv
—
hayot, shamol
—
o‘zgaruvchanlik va hayotiylik
timsollariga aylanadi. Bu tasvirlar orqali Bobur
estetik tafakkurni falsafiy anglash doirasiga olib
kiradi.
Boburning Hindistonda barpo etgan bog‘lari —
bu uning estetik qarashlarining
moddiy
ifodasi
dir. U bog‘larni ilohiy uyg‘unlik asosida qurdirgan: suv yo‘llari markaziy o‘qni tashkil qiladi,
daraxtlar simmetriya asosida joylashtiriladi, gullar fasllarga qarab tanlanadi. Bu yondashuv
islom
estetikasi
dagi “jannat bog‘i” konsepsiyasiga mos keladi.
Bobur uchun bog‘ —
bu
jismoniy oromgoh va ruhiy poklanish maskani
. Bu yerda odam
fikrlaydi, eslaydi, muhabbatni his qiladi, Allohni yodga oladi. Demak, go‘zallikni yaratish —
bu
ibodatning o‘ziga xos shaklidir.
Boburning she’riyati go‘zallik haqidagi falsafasining eng nafis va mukammal ifodasidir.
Uning g‘azallarida nozik hissiyotlar, ranglar, tabiat manzaralari, his
-
tuyg‘ular o‘zaro
bog‘lanib,
badiiy va falsafiy ohangda
taqdim etiladi. Unda so‘z san’ati orqali inson qalbining
go‘zallikka intilishi, orzu va armonlari, sevgisi va sabr
-u matonati ifodalanadi.
Bobur she’riy estetikani —
inson ruhining go‘zallikka bo‘lgan ehtiyoji
deb biladi. She’r
uning uchun dardni ifodalash vositasi emas, balki ruhni tozalash, jamiyatga go‘zallik tarqatish,
haqiqatni aytish qurolidir.
Bobur estetik tafakkuri orqali biz go‘zallikni nafaqat ko‘rish, balki
hislash, anglash,
hayotda tatbiq etish
imkonini olamiz. Uning fikricha, go‘zallik —
bu hayotning ilohiy tartibi,
ruhning orzusi, qalbning sukunati va komillik sari yo‘ldir. Boburning estetik falsafasi bugungi kun
kishisiga
ruhiy uyg‘unlik, axloqiy poklik va nafis dunyoqarash
merosini taklif etadi.
Adabiyotlar roʻyxati
1.
Бабур
. (1992).
Бабурнома
(
O‘zbek tiliga tarjima: S. Mirzayev, M. Zohidov). Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.
2.
Бабур. (2002).
Записки Бабура (Бабур
-
наме)
. Пер. с персидского В. Л. Вяткина,
коммент. Н. Д. Миклухо
-
Маклая. М.: Восточная литература.
3.
Thackston, W. M. (Trans.). (2002).
The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and
Emperor
. Oxford University Press.
4.
Alimova, D., & Togaev, A. (2010).
O‘zbekiston davlatchiligi tarixida Boburiylar
saltanatining o‘rni
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
5.
Mirzaev, S. (1993).
Bobur
–
shoir va mutafakkir
. Toshkent: Fan.
6.
Nasr, S. H. (1981).
Islamic Science: An Illustrated Study
. London: World Wisdom.
7.
Bertels, E. E. (1965).
Navoi va Bobur ijodida tasavvufning o‘rni
.
Toshkent: O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi nashriyoti.
8.
Eaton, R. M. (2000).
Essays on Islam and Indian History
. Oxford University Press.
9.
Karimov, I. A. (1996).
Yuksak ma’naviyat —
yengilmas kuch
.
Toshkent: Ma’naviyat.
10.
Aliyeva, Z. (2021).
Bobur va islom boshqaruv falsafasi: siyosiy-axloqiy qarashlari tahlili
.
// “O‘zbek tilida ilm” jurnali, №3(7), 45–
52-bet.
