ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1376
XIX ASR OXIRI
–
XX ASR BOSHLARIDA TOSHKENT SHAHRI AHOLISI
TARKIBIDAGI
OʻZGARISHLAR
Mahammadxo‘jayev Dostonbek G‘aybullo o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti tarix kafedrasi 2-bosqich magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15747442
Annotatsiya.
Mazkur mavzuda XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Toshkent shahrining
demografik holati, aholining milliy, ijtimoiy va kasbiy tarkibidagi oʻzgarishlar tahlil qilinadi.
Rossiya imperiyasi tomonidan Toshkentning bosib olinishi va bu davrda olib borilgan
siyosiy, iqtisodiy islohotlar shaharning aholisi soni va tarkibida sezilarli oʻzgarishlarga olib
kelgan. Ayniqsa, rus aholisi ulushining ortishi, yangi mahallalar va sanoat tumanlarining
vujudga kelishi, migratsiya jarayonlari natijasida aholi tarkibining xilma-xillashuvi kabi omillar
ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bu oʻzgarishlarning shaharning ijtimoiy
-
iqtisodiy hayotiga ta’siri
ham yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Toshkent, XIX asr, XX asr boshlar, demografiya, migratsiya, rus bosqini,
sanoatlashuv, shahar aholisi, ijtimoiy tarkib, milliy tarkib.
XIX asrning 2-
yarmi va XX asr boshlarida Toshkent aholisi sezilarli oʻsish va
oʻzgarishlarni boshdan kechirdi, bu ham mahalliy, ham global tarixiy oʻzgarishlar, jumladan,
Rossiya imperiyasining kengayishi, yangi savdo yoʻllarining rivojlanishi, shaharning
modernizatsiya qilinishini aks ettirdi. Bu davrda Toshkent nisbatan kichik Oʻrta Osiyo vohasi
boʻlgan shahardan Rossiya imperiyasining muhim shahar markaziga aylandi. XIX asrning
ikkinchi yarmining boshlarida Toshkentda taxminan 150-200 ming kishi yashagan. Biroq, bu
raqam aniq emas va o‘sha paytda tizimli yozuvlar yo‘qligi sababli turli manbalarda farqlanadi
Shahar aholisi asosan oʻzbeklardan iborat boʻlgan, ammo bu yerda tojiklar, qozoqlar,
turkmanlar, ruslar va yahudiylar kabi boshqa turli etnik guruhlar ham yashagan. Bunday xilma-
xil etnik jamoalarning mavjudligi shaharning ijtimoiy va madaniy landshaftini shakllantirgan,
har bir guruh Toshkentning o‘ziga xos xususiyatiga hissa qo‘shgan.
Toshkent aholisi haqidagi dastlabki ma’lumotlarni rus
sayyohlari va harbiylarining
asarlarida uchratish mumkin. Masalan, 1865-yilda shaharni bosib olgan general M.G. Chernyaev
Toshkent aholisini 100 ming kishi deb baholagan
. Biroq bu ma’lumotlar taxminiy xarakterga
ega edi. Toshkent aholisi haqidagi nisbatan aniq ma’lumotlar XIX asr oxiridan paydo bo‘la
boshladi. 1897-
yilgi Butun Rossiya aholisi ro‘yxati natijalariga ko‘ra, Toshkent aholisi 155,7
ming kishini tashkil etgan. Bu ma’lumot ko’plab tadqiqotchilar tomonidan ishonchli deb e’tirof
etiladi. XX asr boshlarida Toshkent aholisi haqida ma’lumotlar muntazam ravishda to’planib
borilgan. 1904-
yilda shahar dumasining ma’lumotiga ko’ra, Toshkent aholisi 170 ming kishini
tashkil etgan
. 1910-yilda esa 201 ming kishiga yetgan. Toshkent aholisining etnik tarkibi haqida
ham ma’lumotlar mavjud.
1
Shermatov X.
Toshkent tarixi va madaniyati
- T.: Sharq, 2002.
–
B. 45.
2
Черняев М.Г. Доклад о занятии города Ташкента // Туркестанский сборник. Т. 20.
-
СПб., 1869.
-
С. 97
-107.
3
Обзор Сырдарьинской области за 1904 год.
-
Ташкент, 1905. –
С.
126.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1377
1897-
yilgi aholi ro’yxatiga ko’ra, shahar aholisining 75,6 foizini o’zbeklar, 5,3 foizini
ruslar, 4,5 foizini tojiklar, 2,2 foizini qozoqlar va qirg‘izlar tashkil etgan. 1910
-yilga kelib ruslar
soni 9,6 foizga yetgan
XIX asr oxiri -
XX asr boshlarida Toshkent aholisi jadal sur’atlar bilan o‘sdi. 1865
-yilda
taxminan 100 ming kishi bo’lgan shahar aholisi 1897
-yilda 155,7 ming kishiga, 1910-yilda esa
201 ming kishiga yetdi. Demak, 45 yil ichida aholi 2 barobardan ko
‘
proq o
‘
sgan. 1865-1897-
yillar oralig
‘
ida Toshkent aholisi eng yuqori sur
’
atda (55,7%) o
‘
sgan. Bu asosan shaharning
Rossiya imperiyasi tarkibiga qo
‘
shilishi va uning ma
’
muriy markazga aylanishi bilan bog
‘
liq.
1897-1904 yillarda o
‘
sish sur
’
ati biroz sekinlashgan bo
‘
lsa, 1904-1910-yillarda yana
tezlashgan. Bu holat shaharning iqtisodiy rivojlanishi va migratsion jarayonlar bilan izohlanadi.
Toshkent shahar aholisining etnik tarkibi (1897-1910 yillar)
Millati
1897-yil
1910-yil
O‘zbeklar
75,6
70,8
ruslar
5,3
9,6
tojiklar
4,5
4,2
Qozoq va qirg‘izlar
2,2
2,0
boshqalar
12,4
13,4
Ko‘rinib turibdiki, 13 yil ichida shahar aholisining etnik tarkibida sezilarli o‘zgarishlar
yuz bergan. O‘zbeklar salmog‘i 4,8 foizga kamaygan bo‘lsa, ruslar ulushi 4,3 foizga oshgan. Bu
holat asosan rus aholisining ko‘chib kelishi bilan bog‘liq. Boshqa millatlar ulushi ham biroz
o‘zgargan. Aholining tez sur’atda o‘sishi shahar infratuzilmasiga ham ta’sir ko‘rsatgan. 1910
-
yilga kelib shaharda 233 ta sanoat korxonasi, 53 ta o‘quv yurti, 4 ta shifoxona faoliyat yuritgan
[4]. 1909-
yilda shahar ko‘chalarida birinchi ko‘nka
-
tramvay paydo bo‘ldi. Bu o‘zgarishlar
shaharning zamonaviy qiyofasini shakllantirdi. Shu bilan birga, aholining tez o‘sishi bir qator
muammolarni keltirib chiqardi. Shahar aholisining aksariyati an’anaviy turar
-joylarda yashashda
davom etdi. Suv ta'minoti, kanalizatsiya tizimi, ko‘chalarning obodonlashtirilishi kabi masalalar
dolzarb bo‘lib qoldi. Shahar ma’muriyati bu muammolarni hal etish uchun bir qator chora
-
tadbirlar ko‘rdi, ammo ularning to‘liq yechimi XX asrning keyingi davrlariga qoldi.
Umuman olganda, XIX asr oxiri -
XX asr boshlarida Toshkent aholisining tez sur’atlarda
o‘sishi shaharning Turkiston o‘lkasidagi yetakchi markazga aylanishini ta’minladi. Bu jarayon
shaharning keyingi rivojlanishi uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
Temir yo‘l qurilishi ham shahar aholisining ko‘payishiga ta’sir ko‘rsatdi. 1899
-yilda
Toshkent-
Krasnovodsk temir yo‘li, 1906
-yilda esa Toshkent-
Orenburg temir yo‘li qurib
bitkazildi. Bu esa shaharga yangi ishchi kuchi oqimini kuchaytirdi.
Shahar aholisining ko‘payishi ta’lim tizimining rivojlanishiga ham olib keldi. 1910
-yilga
kelib shaharda 53 ta o‘quv yurti faoliyat yuritgan
. Bular orasida an’anaviy maktab va
madrasalar bilan bir qatorda rus-tuzem maktablari, gimnaziyalar ham bor edi.
4
Статистический обзор Ферганской области за 1910 год.
-
Скобелев, 1912. –
С.67.
5
Статистический обзор Ферганской области за 1910 год.
-
Скобелев, 1912. –
С.
163.
6
Статистический обзор Ферганской области за 1910 год.
-
Скобелев, 1912. –
С.
192.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1378
Natijada aholining savodxonlik darajasi oshdi. 1897-yilda savodxonlar 10,9 foizni tashkil
etgan bo‘lsa
, 1910-yilga kelib 15 foizga yetdi.
Shaharning “yangi” qismi aholisi tarkibiga alohida to‘xtaladigan bo‘lsak, Toshkent bosib
olinganining dastlabki yillarida uning “yangi” qismi aholisi harbiy amaldorlar va aksari
savdogarlardan iborat bo‘lgan. 1867
-
yilda №1 fortda joylashgan harbiy askarlar garnizonida
3000 ta kishini, ulardan askarlar 1525 va ayollari 356 kishini tashkil etgan. Chor hukumati
xizmati o‘tab bo‘lgan askarlarni Turkiston o‘lkasida qolishidan manfaatdor edi. Shuning uchun
ham o‘lkada qolgan harbiy oilalarga bir qancha imtiyozlar berilgan. O‘lkada qolgan har bir
harbiy oilasi 7 desyatinadan kam bo‘lmagan hosildor yerlar bilan ta’minlangan.
1866 yilda shaharga kelgan A.P.Xoroshxinning shohidlik berishicha, “xatto tikuvchi va
etikdo‘zlar ham faqat askarlardan iborat bo‘lgan”. Bosib olingan yerlarda chorizmning ahvoli
uncha mustahkam bo‘lmagan dastlabki vaqtlarda bu tabiiy hol edi, albatta. Keyinchalik
Turkiston o‘lkasida chorizm ta’siri va hukmronligi kengayishi bilan Rossiyadan odamlar oqib
kela boshladi. Aholini ko‘chirib keltirish hisobiga ko‘payib borishi va Turkiston o‘lkasini
ruslashtirish ham mustamlakachilik siyosatining asosiy vazifalaridan biri edi.
Har yili Rossiyaning turli burchaklaridan kelgindilar ko‘plab ko‘chib kela boshlaydilar.
Natijada “yangi” shahar aholisi 4 yil ichida ikki baravardan ziyodga ortgan. 1875
-yilgi
shahar aholisi ro‘yxati ma’lumotlari bo‘yicha u 4859 kishini tashkil etgan, shulardan
-2982 nafari
erkaklar, 1877 nafari ayollar bo‘lgan. Bu vaqtga kelib tikuvchilar (55), duradgorlar (50),
etikdo‘zlar (36), g‘isht teruvchilar (18), bo‘yoqchilar (11) lar ortib borgan. Fotosuvratchilar,
soatsozlar, gugurt va qurol ustalari, sovun yasovchilar paydo bo‘lgan.
Rus ma’muriyati Toshkentga tobora ko‘proq oqib kelayotgan odamlarni ish bilan
ta’minlay olmagan. Barchani ish bilan ta’minlash uchun shahar sanoati u qadar rivojlanmagandi.
1875-
yil shahar aholisi ro‘yxati natijasida 1208 nafar odamni “tayinli ishi yo‘q” bo‘lgan. Bular
asosan iste’fodagi askarlar va din xizmatiga kirib ketganlar bo‘lgan. Shiblining narigi tomoniga
aholi ko‘chirib o‘tkaza boshlangach “tayinli ishi yo‘q odamlar” shahar “yangi” qismidagi
bog‘lardan boshpana topishgan va “Shiblining narigi yog‘idagilar” nomini olganlar. Shaharning
“yangi” qismiga 11 ta vrach, 9 ta felqdsher, 8 ta doya, 4 dorixonachi, 11 mashshoq va 8 ta
o‘qituvchi to‘g‘ri kelgan.
1890-
yildaToshkentning yangi shahar qismida aholi soni hiyla o‘sgan. Agar 1881
-yilda
8343 odam bo‘lsa, 1896
-
yilda esa 18221 nafarga yetgan. Quyidagi jadvaldan bu aniq ko‘rish
mumkin.
Nasabi va unvoni
Katta yoshdagi aholi
Bolalar
er
ayol
o‘g‘il
qiz
Dvoryan
300
311
131
132
Ruhoniy
16
17
14
14
1 gildiya nasliy faxriy fuqaro
–
1
gildiya
7
Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Сырдарьинская область.
-
СПб., 1905. –
С.
208.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1379
Savdogarlar: 1 gildiya
7
6
11
7
2 gildiya
204
227
75
83
Meshchanlar
1834
1458
522
759
Dehqonlar
705
603
522
591
Quyi amaldorlar:
iste’fodagilar
272
148
190
197
zahiradagilar
383
279
193
153
Kazaklar
77
95
82
96
Iste’fodagi
zobitlar va amaldorlar
461
323
307
340
Chet el fuqarolari:
yevropaliklar
18
13
8
11
osiyoliklar
18
17
12
11
Tub aholi:
Mullalar va boshqa ruhoniylar
20
15
36
22
Sultonlar naslidan
1
1
5
6
Hojilar
45
32
47
50
Savdogarlar
882
310
352
258
Sanoatchilar
178
115
108
121
Hunarmandlar
256
144
111
106
Dehqonlar
214
270
368
216
Qora ishchilar
1149
196
119
107
Jami:
18227
nafar
Ko‘rinib turganidek, bu davrda Toshkent yangi qismining ish bilan band aholisi o‘rtasida
tub milliy vakillari miqdori ancha o‘sgan. Keyinchalik bu miqdor yanada oshgan. 1897
-yillarda
ular 25000 nafar kishini tashkil etgan. 1898-yilda 26015, 1899-yilda 26864, 1900-yilda 31578
nafar. Keyinchalik Turkiston o‘lkasida temir yo‘l qurilishi munosabati bilan o‘lkaga ko‘chirib
keltirilganlar soni yanada ko‘payib ketdi. Temir yo‘llarni qurilishi nafaqat kelgindilar uchun
balki o‘lkadagi boyliklarni tashib ketish uchun juda qulay transport vositasi bo‘lib xizmat qildi.
Ularning tarkibi turlicha bo‘lib, 1890
-
yillargacha ko‘chib kelganlarning asosan o‘rta hol
dehqonlardan iborat bo‘lgan
8
Маев Н.А. Азиатский Ташкент // Материалы для статистики Туркестанского края. Вып.4.
-
СПб., 1876.
-
С. 260
-313.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1380
Lekin Rossiyadagi 1891-
1892 yillardagi ocharchilik oqibatida aholining eng kambag‘al
qismi ham Turkiston o‘lkasiga oqib kela boshladi. Ayniqsa, Shahar rivoji radiusli xalqa tizimida
olib borildi. Unda to‘g‘ri va boshi berk ko‘chalar, bog‘lar, xiyobonlar, maydonlar, ko‘rkam
davlat binolari, jamoat muassasalari, turar-joy uylari qurildi.
XIX asr oxiri -
XX asr boshlarida Toshkent shahar aholisi sezilarli darajada ko‘paydi va
tarkibiy o‘zgarishlarga uchradi. Aholi soni 45 yil ichida 2 barobardan ko‘proq o‘sdi. Bu
jarayonga tabiiy o‘sish, migratsiya, shahar hududining kengayishi va iqtisodiy rivojlanish kabi
omillar ta’sir ko‘rsatdi. Natijada shahar aholisining etnik, ijtimoiy va madaniy qiyofasi o‘zgardi.
Aholining tez sur’atlarda o‘sishi shaharsozlik muammolarini keltirib chiqardi. Umuman
olganda, ushbu davr Toshkentning yirik shaharga aylanish jarayonining boshlanishi edi.
XIX asrning 2-
yarmi va XX asr boshlarida Toshkentda sezilarli demografik oʻzgarishlar
yuz berdi. Shahar aholisi rus koʻchmanchilari va atrofdagi viloyatlardan kelgan muhojirlar oqimi
tufayli tez oʻsdi. Rossiyaning siyosiy nazorati, modernizatsiya harakatlari va iqtisodiy
imkoniyatlar bu o‘zgarishlarning asosiy omili bo‘ldi. Biroq, shaharda rus hukmronligining
kuchayishi mahalliy aholi bilan ham keskinlikni keltirib chiqardi va shahar kelajagini belgilovchi
ijtimoiy va siyosiy harakatlarga olib keldi. XX asr boshlariga kelib Toshkent rang-barang va
oʻsib borayotgan shahar markaziga aylanib, sovet davridagi demografik va siyosiy oʻzgarishlar
uchun zamin yaratdi.
REFERENCES
1.
Shermatov X. Toshkent tarixi va madaniyati - T.: Sharq, 2002.
–
B. 45.
2.
Юлдошев А. Аграрные отношения в Туркестане (конец XIX –
начало XX вв.). –
Ташкент: Узбекистан, 1969. –
С. 255.
3.
Юнусходжаева М. Из истории землевладения в Туркестане (на материалах
хозяйства князя Н.К.Романова). –
Ташкент: Фан, 1970. –
С.104.
4.
Черняев М.Г. Доклад о занятии города Ташкента // Туркестанский сборник. Т. 20.
-
СПб., 1869.
-
С. 97
-107.
5.
Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Сырдарьинская
область.
-
СПб., 1905. –
С. 208.
6.
Статистический обзор Ферганской области за 1910 год.
-
Скобелев, 1912. –
С. 83.
7.
Агзамова Г.А. Ташкент во второй половине
XIX -
начале
XX
века: социально
-
экономическое и культурное развитие.
-
Ташкент:
Yangi nashr, 2009.
–
С. 128.
