Iyun, 2025-Yil
539
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING SOLIQ IMTIYOZLARI
Ibragimov Aziz To’rayevich
Osiyo xalqaro universiteti
Hasanov Aziz
Osiyo xalqaro universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15736405
Annotatsiya.
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasidagi soliq imtiyozlari tizimini chuqur
tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada soliq imtiyozlarining turlari, ularning iqtisodiy va ijtimoiy
ta’siri, afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, xalqaro tajriba bilan solishtirish ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekistonning soliq qonunchiligidagi imtiyozlar tizimi, maxsus iqtisodiy zonalar, qishloq
xo‘jaligi va ijtimoiy guruhlarga yo‘naltirilgan imtiyozlar tahlil qilinadi. Maqola soliq
imtiyozlarining byudjet daromadlari va iqtisodiy barqarorlikka ta’sirini baholaydi, shu bilan birga,
tizimni takomillashtirish bo‘yicha takliflar beradi. Maqola soliq siyosati, iqtisodiy islohotlar va
davlat byudjetini boshqarish bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, tadbirkorlar va keng
jamoatchilik uchun foydali ma’lumotlarni taqdim etadi.
Kirish
Soliq imtiyozlari davlat tomonidan soliq to‘lovchilarga beriladigan yengilliklar bo‘lib, soliq
yukini kamaytirish, soliq to‘lash shartlarini yengillashtirish yoki soliqdan to‘liq ozod qilish orqali
amalga oshiriladi. Ushbu imtiyozlar iqtisodiy va ijtimoiy maqsadlarni ko‘zlaydi, masalan, iqtisodiy
faoliyatni rag‘batlantirish, investitsiyalarni jalb qilish, ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish va muayyan
sohalarni rivojlantirish. O‘zbekiston Respublikasining soliq tizimida imtiyozlar Soliq kodeksi va
boshqa qonun hujjatlari asosida tartibga solinadi. Ushbu maqola soliq imtiyozlarining turlari,
ularning iqtisodiy ta’siri, afzalliklari va kamchiliklarini chuqur tahlil qiladi.
Soliq imtiyozlarining turlari
Soliq imtiyozlari turli shakllarda taqdim etiladi va maqsadlariga qarab quyidagi asosiy
turlarga bo‘linadi:
1.
Soliqdan to‘liq ozod qilish
: Muayyan shaxslar yoki faoliyat turlari soliq to‘lashdan
butunlay ozod qilinadi. Masalan, nogironlar uchun mo‘ljallangan transport vositalari yoki
qishloq xo‘jaligi yerlaridan foydalanuvchilarga beriladigan imtiyozlar.
2.
Soliq stavkalarini pasaytirish
: Soliq stavkasi ma’lum bir guruh yoki soha uchun
kamaytiriladi. Masalan, maxsus iqtisodiy zonalarda faoliyat yurituvchi korxonalar uchun
foyda solig‘i stavkasi pasaytirilishi mumkin.
3.
Soliq bazasini kamaytirish
: Soliqqa tortiladigan daromad yoki mulkning bir qismi soliqdan
ozod qilinadi. Masalan, talabalarning kontrakt to‘lovlari uchun sarflangan xarajatlardan
daromad solig‘i undirilmaydi.
4.
Soliq to‘lash muddatini uzaytirish
: Soliq to‘lovchilarga qulaylik yaratish uchun soliq
to‘lash muddati kechiktiriladi yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati beriladi.
5.
Soliq olinmaydigan minimal daromadni belgilash
: Muayyan daromad chegarasigacha
soliq undirilmaydi, bu esa kichik daromadli shaxslarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda soliq imtiyozlari asosan quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
Iyun, 2025-Yil
540
Qishloq xo‘jaligi
: Tuproq unumdorligini oshirish va eroziyadan muhofaza qilish tadbirlari
uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalar.
Ta’lim
: Oliy ta’lim muassasalarida kontrakt to‘lovlari uchun daromad solig‘idan ozod
qilish.
Investitsiyalar
: Maxsus iqtisodiy zonalar ishtirokchilariga soliq imtiyozlari va chet el
investitsiyalarini jalb qilish uchun yengilliklar.
Ijtimoiy guruhlar
: Urush faxriylari, nogironlar va boshqa ijtimoiy himoyaga muhtoj
shaxslar uchun imtiyozlar.
Soliq imtiyozlarining iqtisodiy ta’siri
Soliq imtiyozlari iqtisodiyotga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Quyida
ularning asosiy ta’sirlari tahlil qilinadi.
Ijobiy ta’sirlar
1.
Iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish
: Soliq imtiyozlari orqali davlat muayyan sohalarni
rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, O‘zbekistonda maxsus iqtisodiy zonalar uchun
berilgan imtiyozlar investitsiyalarni jalb qilish va ishlab chiqarishni ko‘paytirishga xizmat
qiladi.
2.
Ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish
: Nogironlar, faxriylar va kam ta’minlangan guruhlarga
berilgan imtiyozlar ijtimoiy adolatni ta’minlashga yordam beradi.
3.
Investitsiyalarni jalb qilish
: Chet el investorlari uchun soliq imtiyozlari iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradi. O‘zbekistonda 2018-2019 yillarda investitsiyalarni jalb qilish maqsadida
qabul qilingan qonunlar bunga misol bo‘la oladi.
4.
Ish o‘rinlari yaratish
: Soliq imtiyozlari korxonalarga xarajatlarni kamaytirish imkonini
beradi, bu esa yangi ish o‘rinlari yaratishga olib keladi.
Salbiy ta’sirlar
1.
Byudjet daromadlari kamayishi
: Soliq imtiyozlari davlat byudjetiga tushadigan
daromadlarni qisqartiradi, bu esa xarajatlarni qoplash uchun tashqi qarzlarni jalb qilishga
olib kelishi mumkin.
2.
Adolatsiz raqobat
: Imtiyozlardan foydalana olmagan korxonalar imtiyoz olgan korxonalar
bilan teng sharoitda raqobatlasha olmaydi, bu esa bozor muvozanatiga putur yetkazishi
mumkin.
3.
Huquqni suiiste’mol qilish xavfi
: Ba’zi hollarda soliq imtiyozlari noto‘g‘ri maqsadlarda
ishlatilishi, masalan, soliq to‘lashdan qochish uchun sxemalar tuzilishi mumkin.
4.
Soliq bazasining qisqarishi
: Imtiyozlar soliq bazasini kengaytirish o‘rniga uni qisqartirishi
mumkin, bu esa uzoq muddatda iqtisodiy barqarorlikka xavf tug‘diradi.
O‘zbekistonda soliq imtiyozlarining amaliy holati
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksida soliq imtiyozlari qat’iy tartibga solinadi.
Quyidagi asosiy jihatlar ajratib ko‘rsatiladi:
Qonuniy asos
: Soliq imtiyozlari faqat Soliq kodeksi va boshqa qonun hujjatlari asosida
beriladi. Yangi imtiyozlar joriy etish yoki mavjudlarini bekor qilish uchun qonunchilik
hujjatlari rasmiy e’lon qilingan kundan boshlab kamida uch oy o‘tgach amalga kiradi.
Maxsus soliq rejimlari
: Maxsus iqtisodiy zonalar, mahsulot taqsimoti bitimlari va boshqa
sohalarda faoliyat yurituvchilar uchun maxsus soliq imtiyozlari qo‘llaniladi.
Iyun, 2025-Yil
541
Soliq to‘lovchilar huquqlari
: Soliq to‘lovchilar imtiyozlardan foydalanish yoki ulardan
voz kechish huquqiga ega. Shuningdek, soliq organlari tomonidan imtiyozlardan
foydalanish tartibi bo‘yicha bepul maslahatlar beriladi.
2021-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekistonning Konsolidatsiyalashgan byudjet daromadlari
196,4 trln so‘mni tashkil etdi, bu YaIMning 26,7% ga teng. Soliq imtiyozlari byudjet daromadlariga
ta’sir qilgan bo‘lsa-da, ular iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynadi.
Xalqaro tajriba va solishtirma tahlil
Xalqaro tajribada soliq imtiyozlari iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashning muhim
vositasi sifatida qo‘llaniladi. Masalan:
AQSh
: Muayyan daromad turlari, masalan, mahalliy obligatsiyalardan olingan foizlar
federal daromad solig‘idan ozod qilinadi.
Yevropa Ittifoqi
: QQS (qoshilgan qiymat solig‘i) bo‘yicha imtiyozlar kichik korxonalarni
qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘llaniladi.
Xitoy
: Maxsus iqtisodiy zonalar va yuqori texnologiyali sohalarga soliq imtiyozlari orqali
investitsiyalar jalb qilinadi.
O‘zbekistonning soliq imtiyozlari tizimi xalqaro tajribaga nisbatan rivojlanayotgan holatda
bo‘lib, lekin so‘nggi islohotlar, xususan, maxsus iqtisodiy zonalar va investitsiyalarni jalb qilish
bo‘yicha qabul qilingan qarorlar xalqaro standartlarga yaqinlashmoqda.
Takliflar va xulosalar
Soliq imtiyozlari O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi, lekin ularni qo‘llashda muvozanatli yondashuv talab etiladi. Quyidagi takliflar iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga yordam beradi:
1.
Soliq imtiyozlarini optimallashtirish
: Imtiyozlar faqat iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan eng
muhim sohalarga yo‘naltirilishi kerak. Masalan, yuqori texnologiyali sohalarga va eksportga
yo‘naltirilgan korxonalarga ustuvorlik berilishi lozim.
2.
Shaffoflikni ta’minlash
: Soliq imtiyozlaridan foydalanuvchi subyektlar va ular tomonidan
to‘langan soliqlar haqidagi ma’lumotlar ochiq e’lon qilinishi kerak.
3.
Soliq bazasini kengaytirish
: Imtiyozlar sonini qisqartirish orqali soliq bazasi
kengaytirilishi va byudjet daromadlari barqarorlashtirilishi mumkin.
4.
Xalqaro tajribadan foydalanish
: Soliq imtiyozlarini joriy etishda xalqaro tajriba, xususan,
rivojlangan mamlakatlarning soliq siyosati o‘rganilishi kerak.
Xulosa qilib aytganda, soliq imtiyozlari iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy adolatni ta’minlashda
muhim vosita hisoblanadi. Biroq, ularning samaradorligini oshirish uchun qonunchilikni
takomillashtirish, shaffoflikni ta’minlash va iqtisodiy ta’sirini doimiy tahlil qilish zarur.
O‘zbekistonning so‘nggi islohotlari ushbu yo‘nalishda ijobiy qadamlar bo‘lib, kelajakda yanada
muvozanatli soliq siyosatini shakllantirishga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Ibragimov, A. T., & Atoyeva, M. (2025). MOLIYA SOHASI: RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI VA ISTIQBOLLARI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 168-172.
2.
Ibragimov, A. T., & Jumayev, M. (2025). IQTISODIYOTIMIZDA INVESTITSIYANING
O ‘RNI VA AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 680-685.
Iyun, 2025-Yil
542
3.
Ibragimov, A. (2025). IMPROVING INVESTMENT AND INNOVATION STRATEGIES
IN THE LEATHER AND FUR INDUSTRY.
International Journal of Artificial
Intelligence
,
1
(4), 938-941.
4.
AD, S., & To’rayevich, I. A. (2025). QISHLOQ XO’JALIGINI HUDUDLASHTIRISH VA
IXTISOSLASHTIRISHNING
ILMIY
ASOSLARI.
MODERN
PROBLEMS
IN
EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(5), 51-63.
5.
AD, S., & To’rayevich, I. A. (2025). QISHLOQ XO’JALIGIDA ISHLAB CHIQARISH
SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILLARI.
MODERN EDUCATIONAL SYSTEM
AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(6), 34-43.
6.
Qahhorova, J., & Ibragimov, A. (2025). XORIJIY INVESTITSIYALAR AHAMIYATI,
OMILLARI VA ISTIQBOLLARI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 283-291.
7.
AD, S., & To’rayevich, I. A. (2025). QISHLOQ XO’JALIGINING CHO’L
YALOVLARIDA HUDUDLASHTIRISHNI AMALGA OSHIRISH TARTIBINI ISHLAB
CHIQISH.
ANALYSIS OF MODERN SCIENCE AND INNOVATION
,
1
(5), 55-67.
8.
AD, S., & To’rayevich, I. A. (2025). O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI VA XORIJIY
MAMLAKATLARDA
QISHLOQ
XO’JALIGIDA
IXTISOSLASHTIRISHNING
AMALGA OSHIRILAYOTGAN ISLOHATLARI BILAN TANISHISH.
MODERN
EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS
,
1
(6), 70-81.
9.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). INVESTITSIYALARNI JALB QILISH VA
BOSHQARISHNING XORIJ TAJRIBASI.
STUDYING THE PROGRESS OF SCIENCE
AND ITS SHORTCOMINGS
,
1
(5), 12-22.
10.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). MILLIY IQTISODIYOTGA XORIJIY
INVESTITSIYANI JALB QILISH.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS
,
1
(5), 29-38.
11.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). O ‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA
INVESTITSIYALARNI
SOLIQ
MEXANIZMLARI
ASOSIDA
JALB
QILISH
IMKONIYATLARI.
MODERN
EDUCATIONAL
SYSTEM
AND
INNOVATIVE
TEACHING SOLUTIONS
,
1
(6), 44-57.
12.
To’rayevich, I. A., & AD, S. (2025). MILLIY IQTISODIYOTIGA XORIJIY
INVESTITSIYALARNI
JALB
QILISHNI
SOLIQLAR
VOSITASIDA
RAG
‘BATLANTIRISH ISTIQBOLLARI.
ANALYSIS OF MODERN
SCIENCE AND
INNOVATION
,
1
(5), 13-24.
13.
Turayevich, I. A. (2024). MILLIY IQTISODIYOTGA INVESTITSIYALARNI JALB
QILISHNI BOSHQARISH YO ‘LLARI.
Miasto Przyszłości
,
55
, 1464-1468.
