Iyun, 2025-Yil
575
TA’LIM TRANSFOTMASIYASI SHAROITIDA BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QITUVCHILARINING KASBIY KOMPETENSTSIYLARINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGOGIK ZARURIYATI
Beknazarova Muxlisa
https://doi.org/10.5281/zenodo.15741702
Annotatsiya.
Ushbu maqola ta’lim transformatsiyasi sharoitida bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik zaruriyatini ko‘rib
chiqadi. O‘qituvchilarning zamonaviy ta’lim tizimida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur
bo‘lgan kompetensiyalar, pedagogik shart-sharoitlar va rivojlantirish yo‘nalishlari tahlil qilinadi.
Maqola o‘qituvchilarning professional rivojlanishini ta’minlash, innovatsion yondoshuvlarni
qo‘llash va amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonining ahamiyatini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim transformatsiyasi, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, kasbiy
kompetensiyalar, pedagogik shart-sharoitlar, innovatsion yondoshuvlar, professional rivojlanish,
amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim.
Аннотация.
В статье рассматривается педагогическая необходимость развития
профессиональных компетенций будущих учителей начальных классов в условиях
образовательной трансформации. Анализируются компетенции, педагогические условия и
направления развития, необходимые учителям для успешного функционирования в
современной системе образования. В статье подчеркивается важность обеспечения
профессионального развития учителей, использования инновационных подходов и практико-
ориентированного образовательного процесса.
Ключевые слова:
образовательная
трансформация,
учителя
начальных
классов,
профессиональные
компетенции,
педагогические условия, инновационные подходы, профессиональное развитие, практико-
ориентированное образование.
Abstract.
This article examines the pedagogical necessity of developing professional
competencies of future primary school teachers in the context of educational transformation. The
competencies, pedagogical conditions and development directions necessary for teachers to
successfully function in the modern education system are analyzed. The article emphasizes the
importance of ensuring the professional development of teachers, the use of innovative approaches
and a practice-oriented educational process.
Keywords:
educational
transformation,
primary school
teachers,
professional
competencies, pedagogical conditions, innovative approaches, professional development, practice-
oriented education.
Kirish.
Hozirgi vaqtda ta’limni modernizatsiyalash jarayonlarini amalga oshirish
o‘qituvchilarning kasbiy, shaxsiy va ijodiy salohiyatini yangilashni taqozo etmoqda. Bunga sabab
jadallik bilan rivojlanib, yangilanib borayotgan axborot asrida ma’lumotlarning tez eskirishi, ishchi
kuchini texnika bilan o‘rin almashinishi, sun’iy intellektning insonlar vazifasini bir qismini bajargan
holda o‘z ustida ishlamaydigan xodimga o‘rin qoldirmayotgani va inson tomonidan bajarilayotgan
ko‘p ishlarni kompyuterlashtirilayotganini misol qilib keltirishimiz mumkin. Zamonaviy jamiyatda
ro‘y berayotgan tub o‘zgarishlar, uning yuqori rivojlanish dinamikasi, ijtimoiy ishlab chiqarishni
texnik jihatdan qayta jihozlash, tubdan yangi texnikalarni joriy etish, ta’limni rivojlantirishga qodir
Iyun, 2025-Yil
576
bo‘lgan faol va ijodiy shaxsni tarbiyalash zarurati bilan to‘qnashadi. O‘zini o‘zi rivojlantirish,
tarbiyalash, yangi ma’lmotlarni mustaqil ravishda idrok etish va baholash, qarorlar qabul qilish,
yangi professional g‘oyalarni yaratish bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbi va shaxsi oldida turgan
muhim vazifasidir. Ana shunday insongina jamiyatni taraqqiyotning yangi chegaralari sari yetaklay
oladi.
Ta’lim transformatsiyasi jarayoni, o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun zamonaviy
ta’lim tizimida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalarni
shakllantirish va rivojlantirish masalalari dolzarb hisoblanadi. Ushbu maqolada pedagogik shart-
sharoitlar, o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari va
metodologiyalari ko‘rib chiqiladi.
1. Pedagogik Shart-sharoitlar
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirishda bir
qator pedagogik shart-sharoitlar mavjud:
• Ta’lim dasturlari va standartlari: Zamonaviy ta’lim dasturlari, o‘qituvchilarning kasbiy
kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Bu dasturlar o‘qituvchilarga yangi
pedagogik texnologiyalarni, innovatsion metodlarni o‘zlashtirish imkonini beradi.
• O‘qitish jarayonida amaliyot: O‘qituvchilarning amaliyotga yo‘naltirilgan ta’limi, ularning
nazariy bilimlarini amaliy ko‘nikmalarga aylantirishda muhim ahamiyatga ega. Amaliyot davomida
o‘qituvchilar real sharoitlarda o‘z bilimlarini sinab ko‘rishlari va tajriba orttirishlari mumkin.
• O‘z-o‘zini baholash va refleksiya: O‘qituvchilar o‘z faoliyatlarini baholash va
refleksiyalash orqali o‘z kompetensiyalarini yanada rivojlantirishi mumkin. Bu jarayon o‘z-o‘zini
anglash va professional o‘sishga olib keladi.
2. Kasbiy Kompetensiyalar
V.I. Baydenko “kasbiy kompetentlik” tushunchasini quyidagicha tavsiflagan: o‘z
mutaxassisligi bo‘yicha faoliyat yuritish uchun zarur bo‘ladigan bilim, ko‘nikma, malaka va
qobiliyatlarga, kasbiy muammolarni qisman hal etishda bir vaqtda avtonomik va egiluvchanlik
xususiyatlarga ega bo‘lish; kasbiy shaxslararo muhitda hamkasblar bilan hamkorlikni rivojlantirish;
insonga hozirgi zamon mehnat muhitida ish faoliyatini muvaffaqiyatli bajarish imkonini beruvchi
bilimlar, xususiyatlar va ko‘nikmalarning integrallashgan birlashuvi; faoliyat mezoni (sifat
o‘lchovi), qo‘llash sohasi, talab etiladigan bilimlarni o‘z ichiga olgan standartlarni loyihalash
tuzilmasi.(2,72).
Yuqorida keltirib o‘tilgan fikrlarni umumlashtirgan holda V.I.Baydenko kasbiy
kompetentlikni ish-faoliyat talablariga mos ravishda harakat qilishga, duch kelinadigan
muammolarni mustaqil ravishda hal qilishga, shu bilan bir qatorda o‘z ish-faoliyati natijalari, ya’ni
mos ko‘nikma va malaka, texnik usullarni baholay olishga tayyorligi va qobiliyati sifatida
tushunadi. Pedagog olimlarning fikricha, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari quyidagi
funksional komponentlarni bilishi kerak: o‘quv materiallarini tayyorlash va taqdim qilish;
o‘quvchilarni bilim va shu bilan birga tarbiya olishga qiziqtira olish; o‘quvchilarda uchraydigan
turlicha kamchiliklarni bartaraf etishiga ko‘maklashish; muntazam ravishda o‘quvchilarni
nazoratiga olish.
Iyun, 2025-Yil
577
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
• Pedagogik kompetensiya: O‘qituvchilar o‘z talabalariga ta’lim berish jarayonida
pedagogik bilimlarni samarali qo‘llay olishlari zarur. Bu, o‘quvchilarni individual yondashuv bilan
ta’minlashni, ularning ehtiyojlarini tushunishni talab qiladi.
• Kommunikativ kompetensiya: O‘qituvchilar o‘z fikrlarini aniq va ravshan ifoda etish,
talabalar bilan samarali muloqot qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlari kerak.
• Innovatsion kompetensiya: Zamonaviy ta’lim jarayonida yangi texnologiyalarni qo‘llash
va innovatsion yondoshuvlarni amalga oshirish qobiliyati muhimdir.
3. Rivojlantirish Yo‘nalishlari
O‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlar
tavsiya etiladi:
• Professional rivojlanish dasturlari: O‘qituvchilar uchun muntazam ravishda professional
rivojlanish dasturlari tashkil etilishi zarur. Bu dasturlar davomida yangi pedagogik texnologiyalar,
metodologiyalar va innovatsiyalar bilan tanishtirish lozim.
• Mentorlik tizimi: Tajribali o‘qituvchilar tomonidan yangi boshlovchi o‘qituvchilarga
mentorlik qilish, ularning kasbiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda yordam beradi.
• Hamkorlik va jamoaviy ish: O‘qituvchilar o‘rtasida hamkorlik va jamoaviy ishlarni
rag'batlantirish, tajriba almashish va bir-biridan o‘rganish imkoniyatlarini yaratadi.
Xulosa.
Ta’lim transformatsiyasi sharoitida bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish pedagogik shart-sharoitlar bilan bevosita bog‘liqdir.
Zamonaviy ta’lim tizimida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun o‘qituvchilarga zarur bo‘lgan
bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish, ularning professional rivojlanishini ta’minlash muhim
ahamiyatga ega. Ta’lim jarayonida innovatsion yondoshuvlar va amaliyotning ahamiyatini e’tiborga
olish, bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashda asosiy omil hisoblanadi.
REFERENCES
1.
Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. Toshkent, TDPU, 2003.
2.
Белкин А.С. Компетентность, профессионализм, мастерство. — Екатеринбург: Урал.
гос. лед. ун-т, 2006. — 176 с.
3.
Браже Т.Г. Профессиональная компетентность специалиста как многофакторное
явление ф/ Тезисы к семинару, 25—29 июля 1990 г. / под ред. В.Г. Онушкина. — Л.:
НИИ НОВ, 1990. — С. 39—62.
4.
Muslimov N.A., Urazova M.B., Eshpulatov Sh.N. (2013). Kasb ta’limi o‘qituvchilarining
kasbiy kompetentligini shakllantirish texnologiyasi.// - T.: Fan va texnologiya nashriyoti
