ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
36
O`ZBEK ADABIY TILINING RIVOJLANISH MASALALARI: MUAMMOLARI
YECHIMLARI
Xolmuratova Shoira Rabbimqul qizi
Renessans ta`lim universiteti Filologiya va tillarni o`qitish (o`zbek tili)
Ta`lim yo`nalishi 2-kurs talabasi.
Islomov Ikrom Xushboqovich
Ilmiy rahbar. Renessans ta`lim universiteti dotsenti, filologiya fanlari doktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.16732028
Annotatsiya.
Maqolada o‘zbek adabiy tilining rivojlanishi bilan bog‘liq dolzarb
muammolar va ularni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Adabiy tilning hozirgi bosqichda duch
kelayotgan asosiy muammolari
—
so‘z boyligining yetarli darajada boyitilmasligi, lahjalar
ta’sirining kuchayishi, globalizatsiya sharoitida rus va ingliz tilidan kirib kelayotgan so‘zlarning
nazoratsiz qo‘llanishi, shuningdek, zamonaviy kommunikatsiya vositalarida adabiy me’yorlarga
rioya qilinmaslik holatlari muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
adabiy til, til madaniyati, me’yorlashtirish, terminologiya, globalizatsiya,
lahjalar, o‘zbek tili, rivojlanish strategiyasi.
KIRISH
O‘zbek adabiy tili millatning madaniy boyligi, uning tafakkuri, tarixiy va ma’naviy
taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sanaladi. Har qanday xalqning ijtimoiy taraqqiyoti va
intellektual salohiyati, avvalo, uning adabiy tilining qanchalik rivojlanganiga bog‘liq.
Mustaqillikdan so‘ng o‘zbek tili davlat tili maqomini yanada mustahkamladi, uning
ijtimoiy-siyosiy va ilmiy doiradagi mavqei oshdi. Ammo tilning keng rivojlanishi bilan birga,
uning barqarorligi va sof adabiy me’yorlarini saqlab qolishga doir bir qator muammolar yuzaga
kelmoqda.
Bugungi kunda global axborot oqimlari, rus va ingliz tillarining ta’siri, lahjalar
o‘rtasidagi tafovutlar hamda ijtimoiy tarmoqlarda yuzaga kelayotgan muloqot shakllari o‘zbek
adabiy tilining rivojiga ta’sir qilmoqda. Shu sababli, adabiy tilni rivojlantirish va uni me’yoriy
asosda mustahkamlash dolzarb ilmiy hamda amaliy vazifaga aylangan.
ASOSIY QISM
O‘zbek adabiy tilining rivojlanish masalalariga yondashilganda, yana bir muhim omil —
tilning funksional uslublarida me’yoriy barqarorlik va yangilanish o‘rtasidagi muvozanatni
topish
dir. Bugungi kunda ilmiy, rasmiy, publitsistik va badiiy uslublarda tilning qo‘llanilishida
sezilarli tafovutlar kuzatiladi. Masalan, ilmiy va rasmiy uslublarda rus va ingliz tillaridan kirib
kelgan atamalarning haddan tashqari ko‘pligi matnning o‘zbekcha tabiiyligini pasaytirsa, badiiy
va publitsistik matnlarda sheva va so‘zlashuv unsurlarining ortiqcha qo‘llanishi adabiy me’yorni
zaiflashtirmoqda. Shu bois adabiy tilda uslubiy birlikni saqlagan holda terminologik moslashuv
va milliy leksikani boyitish zarur [2].
Shuningdek, o‘zbek adabiy tili rivojida o‘quv va ilmiy manbalar sifatining oshirilishi
alohida o‘rin tutadi. Hozirgi kunda maktab va oliy ta’lim darsliklarida adabiy til me’yorlarini
saqlash, uslubiy yangilanishlarni ilmiy asosda joriy etish masalalari yetarlicha hal etilmagan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
37
Ba’zi hollarda, darsliklarda zamonaviy til hodisalari, jumladan yangi atamalar va uslublar
yetarli darajada aks ettirilmaydi. Bu esa yoshlar orasida adabiy til va zamonaviy til o‘rtasida
tafovut yuzaga kelishiga olib kelmoqda. Shu bois
tilni o‘qitishda interaktiv, zamonaviy, raqamli
yondashuvlarni joriy etish
va yangilanib boruvchi elektron lug‘atlar, mobil ilovalar va
multimediya vositalaridan keng foydalanish muhimdir [3].
Bundan tashqari, adabiy tilni rivojlantirishda ommaviy axborot vositalari va internet tili
ustidan nazoratni kuchaytirish masalasi dolzarbdir. Ijtimoiy tarmoqlar va bloglar yosh avlod
nutqiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu jarayonda ko‘plab yangi so‘zlar va iboralar kirib keladi,
biroq ular ko‘pincha adabiy me’yorlarga mos kelmaydi. Shu bois, blogerlar, jurnalistlar va
kontent yaratuvchilar uchun
adabiy til bo‘yicha metodik qo‘llanmalar
ishlab chiqish va til
madaniyatiga oid treninglar o‘tkazish adabiy me’yorni saqlashda muhim choradir.
O‘zbek adabiy tilining rivoji shuningdek, xalq og‘zaki ijodi va tarixiy yozma manbalarni
o‘rganish bilan bog‘liq boyliklarni zamonaviy tilga moslashtirish
orqali ham amalga oshirilishi
mumkin. Ko‘plab maqollar, iboralar, xalqona so‘zlashuv birliklari bugungi kunda zamonaviy
o‘zbek tilidan siqilib chiqib ketayotgan bo‘lsa
-
da, ularni me’yoriy va zamonaviy shaklda qayta
ishlash tilning estetik va leksik boyligini kengaytiradi [4].
Tilning rivojlanishi uchun yana bir zaruriy yo‘nalish —
xalqaro maydonda o‘zbek tilining
ilmiy va madaniy maqomini oshirish
. So‘nggi yillarda o‘zbek tili xalqaro til o‘rgatish
platformalarida (Coursera, EdX) va til o‘rgatuvchi mobil ilovalarda (Duolingo, LingQ) paydo
bo‘layotgan bo‘lsa
-
da, bu jarayon juda sust kechmoqda. O‘zbek adabiy tilini global miqyosda
ommalashtirish uchun zamonaviy grammatik va lug‘at qo‘llanmalarini yaratish, onlayn kurslarni
ko‘paytirish va boshqa tillarga sifatli tarjimalar qilish talab etiladi.
Shuningdek,
adabiy til me’yorlari va terminologiyasini ishlab chiqishda davlat til
siyosatini ilmiy asosda olib borish
muhim. Davlat tilida qonuniy me’yorlarni kuchaytirish bilan
birga, ular asosida ilmiy asoslangan, zamonaviy va xalqaro tajribaga mos til standartlarini ishlab
chiqish zarur.
Til siyosatida faqat nazorat emas, balki rag‘batlantirish usullari —
adabiy tilda faol ijod
qilayotgan jurnalistlar, yozuvchilar va ilmiy xodimlar uchun grant va mukofotlar joriy etilishi
maqsadga muvofiq [5].
O‘zbek adabiy tilining rivojlanishi haqida so‘z yuritilganda, eng asosiy masalalardan
yana biri
—
adabiy tilning ilmiy-texnik va axborot texnologiyalari sohalarida moslashuvidir.
Hozirgi kunda ilm-fan, innovatsion texnologiyalar, internet kommunikatsiyasi va ijtimoiy
tarmoqlar orqali kirib kelayotgan yangi tushunchalar uchun o‘zbek tilida aniq, me’yoriy va
xalqaro standartlarga mos atamalarni ishlab chiqish sust kechmoqda. Natijada, ko‘plab sohalarda
rus, ingliz yoki boshqa tillardan olingan atamalar bevosita qo‘llanilib, ularning o‘zbekcha
ekvivalentlari shakllanmay qolmoqda. Bu holat nafaqat tilning mustaqilligiga, balki uning ilmiy
salohiyatiga ham putur yetkazadi. Shu sababli, maxsus terminologiya kengashlari, akademik
lug‘atlar va zamonaviy atamalar banki
ni yaratish, bu jarayonda yetakchi tilshunoslar bilan bir
qatorda sohaga oid mutaxassislarni ham jalb etish muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, adabiy tilni rivojlantirishda
mavjud lug‘atlar, imlo qoidalari va uslubiy
qo‘llanmalarni yangilash
muhim rol o‘ynaydi. Ayni paytda ko‘plab lug‘atlar o‘z vaqtida
yangilanmagan, yangi kirib kelayotgan so‘z va iboralarni qamrab olmaydi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
38
Bu esa matbuot, televideniye va internet kontentida adabiy me’yorlarning turlicha talqin
qilinishiga olib kelmoqda. Xalqaro tajribadan kelib chiqib, onlayn, interaktiv va muntazam
yangilanib boradigan
raqamli lug‘atlar va til korpuslari
ni yaratish orqali adabiy tilning barqaror
rivojlanishini ta’minlash mumkin [6].
Shuningdek, adabiy tilni ommalashtirish va yosh avlod orasida nutq madaniyatini
shakllantirish ham dolzarb masalalardan biridir. Yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlar va mobil
ilovalar asosiy kommunikatsiya vositasiga aylangan bir davrda adabiy tilni targ‘ib qilishning
innovatsion usullari zarur. Bu borada
adabiy til asosida interaktiv o‘yinlar, mobil ilovalar, onlayn
kurslar va video-kontentlar
ni yaratish yoshlarning tilga bo‘lgan e’tiborini oshirish bilan birga,
ularni adabiy me’yorlarga mos muloqotga o‘rgatadi.
XULOSA VA MUNOZARA
O‘zbek adabiy tilini rivojlantirish bugungi davrning eng dolzarb vazifalaridan biridir.
Tilning boyligi va me’yoriy asoslarini mustahkamlash, terminologiyani milliylash, lahja
ta’sirini kamaytirish va globalizatsiya jarayonida milliy tilning mavqeini saqlash —
adabiy til
taraqqiyotining muhim shartlaridir. Zamonaviy texnologiyalar, davlat siyosati va ilmiy
izlanishlar orqali adabiy tilni rivojlantirish hamda uni yoshlar orasida keng ommalashtirish
O‘zbekistonning ma’naviy taraqqiyotiga katta hissa qo‘shadi. Adabiy tilning izchil rivoji milliy
o‘zlikni saqlash, madaniy merosni boyitish va xalqaro miqyosda o‘zbek tilining mavqeini
mustahkamlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro`yxati
1.
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2009.
2.
Jo‘rayev A. O‘zbek tili taraqqiyotining dolzarb masalalari.
–
Toshkent: O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi, 2020.
3.
G‘ulomov A.
Til madaniyati va nutq madaniyati asoslari.
–
Toshkent: Yangi asr avlodi,
2018.
4.
Hamroyev R.
O‘zbek tilining terminologiyasi va uni boyitish yo‘llari.
–
Toshkent: Fan,
2021.
5.
ZiyoNet elektron kutubxonasi: “O‘zbek adabiy tili va til siyosati bo‘yicha tadqiqotlar.”
(https://ziyonet.uz)
6.
Sharipov S.
Globalizatsiya va o‘zbek tili: muammolar va istiqbollar.
–
Toshkent:
Muharrir, 2019.
