ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
52
SOLIQ QARZDORLIGINI HISOBLASH TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH – IQTISODIY BARQARORLIK GAROVI
Payziyev Hamid Orziquvovich
Surxondaryo viloyati soliq boshqarmasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16756922
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda soliq qarzdorligini hisoblash tizimining
hozirgi holati tahlil qilinib, uni takomillashtirish zarurati asoslab berilgan. Soliq qarzining
davlat byudjetiga ta’siri, qarzdorlikni keltirib chiqaruvchi omillar va ularni bartaraf etish
yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Raqamlashtirish asosidagi yangi hisob-kitob tizimlari, sun’iy
intellektdan foydalanish imkoniyatlari hamda nazoratning samarali mexanizmlari haqida
takliflar bildirilgan.
Kalit so‘zlar
: soliq qarzdorligi, hisoblash tizimi, iqtisodiy barqarorlik, byudjet
daromadlari, raqamlashtirish, soliq ma’muriyati, avtomatlashtirish.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat moliyaviy siyosatining eng muhim vositalaridan biri
bu – soliq tizimidir. Aynan soliqlar orqali davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbalari
shakllanadi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning moliyaviy asoslari mustahkamlanadi. Shu sababli,
soliq to‘lovlarining o‘z vaqtida va to‘liq undirilishini ta’minlash masalasi iqtisodiy barqarorlik
uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda soliqqa tortish tizimida amalga oshirilgan islohotlar –
soliq yukining kamaytirilishi, yengillashtirilgan tartiblar va elektron platformalarning joriy
qilinishi – moliyaviy intizomni kuchaytirishga xizmat qilmoqda. Biroq, ayrim holatlarda soliq
qarzdorligi saqlanib qolmoqda. Jumladan, kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlari orasida
qarzdorlik ko‘rsatkichlari yuqoriligicha qolmoqda, bu esa davlat byudjetiga tushumlarni
rejalashtirishda qiyinchilik tug‘dirmoqda.
Soliq qarzdorligini hisoblash tizimi bugungi kunda ayrim texnik, tashkiliy va axborot
infratuzilmasiga oid kamchiliklar tufayli to‘liq ishlamayapti. Ma’lumotlar bazalarining
integratsiyalashmaganligi, real vaqt rejimida monitoring imkoniyatlarining cheklanganligi,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning o‘z vaqtida xabardor qilinmasligi mavjud muammolardan
sanaladi.
Shu bois, soliq qarzdorligini hisoblash tizimini takomillashtirish dolzarb vazifaga
aylanmoqda. Mazkur maqolada ushbu tizimdagi muammolar tahlil qilinadi, ularni bartaraf etish
bo‘yicha taklif va tavsiyalar ilgari suriladi. Maqolaning asosiy maqsadi – iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda soliq qarzdorligi hisobini yuritish va nazorat qilishning zamonaviy yondashuvlarini
asoslashdan iboratdir.
Asosiy qism
Soliq qarzdorligi har qanday mamlakat soliq tizimi samaradorligini aks ettiruvchi muhim
ko‘rsatkichlardan biridir. Soliq to‘lovchilar tomonidan belgilangan muddatda to‘lanmagan soliq
summalari nafaqat davlat byudjetiga tushumlarning kamayishiga, balki umumiy iqtisodiy
muvozanatning buzilishiga ham sabab bo‘ladi. Ayniqsa, moliyaviy intizom darajasining pastligi,
hisob-kitob tizimining yetarlicha avtomatlashtirilmagani va soliq organlari bilan soliq
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
53
to‘lovchilar o‘rtasidagi axborot almashinuvining samarasizligi mavjud qarzdorlik miqdorining
ortishiga olib kelmoqda.
Bugungi kunda soliq qarzdorligini hisoblash bo‘yicha mavjud tizimda bir qator
kamchiliklar mavjud bo‘lib, ular iqtisodiy xavfsizlikka tahdid solmoqda. Avvalo, soliq organlari
tomonidan foydalanilayotgan axborot bazalari turli tizimlar bilan to‘liq integratsiyalashmagan.
Bu esa real vaqt rejimida ma’lumotlarni olishni murakkablashtiradi, soliq
to‘lovchilarning qarzdorligi holatini o‘z vaqtida aniqlash va ularga tegishli choralarni ko‘rish
imkoniyatini cheklaydi. Bundan tashqari, aksariyat hollarda ma’lumotlar qo‘lda yoki yarim
avtomatik usulda kiritilishi hisob-kitobdagi xatoliklar, tafovutlar va kechikishlarga sabab bo‘ladi.
Soliq qarzdorligi yuzaga kelishining yana bir omili – soliq to‘lovchilar uchun mavjud
bo‘lgan xabardorlik darajasining pastligidir. Ayni paytda soliq to‘lovchilar o‘z qarzdorlik
holatini faqatgina soliq organlaridan maxsus so‘rov orqali yoki har choraklik ma’lumotlar bilan
aniqlashga majbur bo‘lib qolmoqda. Bu esa vaqtni yo‘qotishga olib keladi, ba’zan qarzdorlik
o‘sib borishiga sabab bo‘ladi. Zamonaviy texnologiyalar – mobil ilovalar, elektron kabinetlar va
avtomatik xabarnomalar orqali bu muammoni hal qilish imkoniyati mavjud bo‘lsa-da, ular to‘liq
joriy etilmagan.
Yana bir muhim jihat – soliq qarzdorligi monitoringi va tahlili mexanizmlarining yetarli
emasligidir. Qarzdorlik miqdorini aniqlashda ko‘proq statistik yondashuv qo‘llaniladi, lekin
bashoratli, tahliliy yondashuvlar kam qo‘llaniladi. Agar sun’iy intellekt yoki ma’lumotlar tahlili
asosidagi algoritmlar joriy etilsa, soliq qarzdorligini yuzaga kelish ehtimolini oldindan aniqlash
va profilaktika choralarini ko‘rish imkoniyati yaratiladi. Misol uchun, doimiy ravishda soliq
qarzdorligi yuzaga kelayotgan subyektlar bo‘yicha xavf darajasi aniqlanishi mumkin.
Soliq qarzdorligini hisoblash tizimini takomillashtirishda raqamlashtirish jarayonlari
alohida ahamiyatga ega. Bunda, birinchidan, barcha soliq to‘lovchilar, banklar, bojxona va sud
tizimlari o‘rtasida yagona integratsiyalashgan axborot platformasini yaratish lozim. Ikkinchidan,
soliq qarzdorligini avtomatik tarzda hisoblaydigan va real vaqt rejimida yangilaydigan
algoritmlarni joriy etish talab etiladi. Uchinchidan, qarzdorlik bo‘yicha avtomatik
xabarnomalarni SMS, e-mail va shaxsiy kabinetlar orqali yetkazib berish yo‘lga qo‘yilishi kerak.
Bundan tashqari, soliq kodeksida soliq qarzdorligini hisoblash, undirish va baholash
bo‘yicha huquqiy asoslar kuchaytirilishi kerak. Soliq qarzdorligi bo‘yicha reyting baholash
tizimi kiritilib, ishonchli va ishonchsiz soliq to‘lovchilar kategoriyalari aniqlanishi foydali
bo‘ladi. Bu esa soliq organlariga har bir subyekt bilan individual va samarali yondashuvni
qo‘llash imkonini beradi.
Shuningdek, davlat va xususiy sektor o‘rtasida ochiq va interaktiv muloqotlarni
kuchaytirish ham muhim ahamiyatga ega. Soliq to‘lovchilar uchun qarzdorlik yuzaga kelishining
oldini olishga qaratilgan o‘quv materiallari, video yo‘riqnomalar va tezkor maslahat xizmati
(chatbotlar yoki onlayn platformalar orqali) tashkil etilishi kerak. Aynan soliq madaniyatining
oshishi orqali qarzdorlik darajasini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Umuman olganda, soliq qarzdorligini hisoblash tizimi nafaqat texnik, balki institutsional
yondashuvlar bilan ham takomillashtirilishi zarur. Soliq to‘lovchilar va soliq ma’muriyati
o‘rtasida ochiq va shaffof, ishonchli axborot almashinuvi mavjud bo‘lsa, tizimning samaradorligi
ortadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
54
Soliq qarzdorligi ko‘p hollarda moliyaviy intizom pastligi emas, balki tizimdagi yetarli
darajadagi avtomatlashtirishning yo‘qligi sababli yuzaga kelayotgan holatdir. Shu sababli, bu
muammoni kompleks tarzda hal etish orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga katta hissa
qo‘shish mumkin bo‘ladi.
Xulosa
Soliq qarzdorligini hisoblash tizimi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda strategik
ahamiyatga ega. Ushbu tizimning takomillashuvi nafaqat soliq tushumlarining oshishiga, balki
moliyaviy intizomning mustahkamlanishiga, soliq to‘lovchilarning ishonchini oshirishga ham
xizmat qiladi. Elektron raqamli texnologiyalardan foydalanish, sun’iy intellektni joriy etish va
ma’lumotlar
bazasini
yagona
tizimga
integratsiyalash
bu
yo‘nalishdagi
asosiy
ustuvorliklardandir.
Davlat soliq xizmati tomonidan bu borada olib borilayotgan islohotlar ijobiy samara
berayotgani bilan birga, mavjud muammolarni chuqur tahlil qilish, amaliy mexanizmlarni
takomillashtirish bo‘yicha muntazam ishlar olib borilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022.
2.
Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy veb-sayti – www.soliq.uz.
3.
Karimov B.B. Soliq qarzdorligini boshqarish: nazariy va amaliy jihatlar. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2023.
4.
OECD. (2021).
Tax Debt Management: Best Practices and Innovations
. Paris: OECD
Publishing.
5.
Xolboyev R. Soliq siyosatida raqamlashtirishning o‘rni va istiqbollari. // Iqtisodiy
tadqiqotlar jurnali. – 2024, №2(45), 58–66.
