2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
6
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ QONUNCHILIGIDA SOLIQ QARZLARINI
UNDIRISH JARAYONI
Payziyev Hamid Orziquvovich
Surxondaryo viloyati soliq boshqarmasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757784
Annotatsiya. Ushbu tesizda Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi soliq qonunchiligi
doirasida soliq qarzlarini undirish tartibi va bosqichlari tahlil qilinadi. Soliq toʻlovchilarning
soliq majburiyatlarini bajarmasligi holatlarida qoʻllaniladigan qonuniy mexanizmlar,
undirishning ixtiyoriy va majburiy shakllari, ularning huquqiy asoslari, shuningdek, mavjud
muammolar va takomillashtirish yoʻnalishlari yoritib beriladi.
Kalit soʻzlar: soliq qarzi, soliq qonunchiligi, majburiy undirish, Soliq kodeksi, ijro
harakatlari, byudjet tushumlari, moliyaviy intizom.
Kirish
Soliq siyosati har qanday davlatning moliyaviy mustaqilligi, iqtisodiy barqarorligi va
ijtimoiy farovonligini ta’minlovchi muhim vositalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, davlat
byudjetining asosiy manbai bo‘lgan soliqlarning o‘z vaqtida va to‘liq yig‘ilishi davlat
moliyasining barqarorligini ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu jihatdan qaralganda,
soliq to‘lovchilarning soliq majburiyatlarini belgilangan muddatlarda bajarmasligi, ya’ni soliq
qarzdorligining vujudga kelishi, moliyaviy intizomning buzilishi bilan bir qatorda, davlat
byudjetiga tushumlarning kamayishiga va makroiqtisodiy muvozanatning izdan chiqishiga sabab
bo‘ladi.
Soliq qarzlari – bu soliq to‘lovchilarning qonuniy ravishda amalga oshirilishi lozim
bo‘lgan, ammo to‘lanmagan majburiy to‘lovlari, jumladan soliqlar, yig‘imlar, penalti va foizlardan
iborat. Ularni o‘z vaqtida undirmaslik nafaqat davlat moliyasiga bevosita zarar yetkazadi, balki
iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining teng raqobat sharoitiga ham putur yetkazadi. Aynan shuning
uchun ham soliq qarzdorligini huquqiy asosda samarali undirish, bu boradagi qonunchilikni
takomillashtirish va mexanizmlarni zamonaviylashtirish iqtisodiy boshqaruv tizimining muhim
ustuvor yo‘nalishiga aylangan.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan soliq islohotlari, jumladan Soliq
kodeksining qayta tahrirdagi yangi talqini, byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish, soliq
ma’muriyatchiligining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash, elektron hisob-kitob tizimlarini keng
joriy etish orqali soliq tizimining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda. Biroq, ushbu
islohotlar jarayonida soliq qarzlarini undirishning samaradorligini ta’minlash masalasi o‘z
dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q.
Amaldagi qonunchilikda soliq qarzdorligini undirish tartibi aniq belgilangan bo‘lib, u
ixtiyoriy to‘lovdan boshlab majburiy undirishgacha bo‘lgan bir necha bosqichlarni qamrab oladi.
Xususan, soliq to‘lovchining hisobvaraqlari bloklanishi, mol-mulkiga taqiq qo‘yilishi, sud
orqali undiruv choralari, shuningdek, Majburiy ijro byurosi bilan hamkorlikda amalga
oshiriladigan ijro harakatlari – bularning barchasi qonuniy tartibda muvofiqlashtirilgan. Shu bilan
birga, amaliyotda bu jarayonlarda texnik, huquqiy va tashkiliy kamchiliklar mavjud bo‘lib, ular
soliq organlarining qarzdorlikni samarali va o‘z vaqtida undirishiga to‘sqinlik qilmoqda.
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
7
Asosiy qism
Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 149–153-moddalarida soliq qarzini
undirishning huquqiy asoslari belgilangan. Unga koʻra, soliq toʻlovchi oʻz soliq majburiyatini
belgilangan muddatda bajarmagan taqdirda, soliq organlari tomonidan unga qarzdorlik haqida
xabarnoma yuboriladi. Bu xabarnoma qarzdorlik miqdori, toʻlov muddati va qarzdorlikni undirish
tartibi toʻgʻrisida ma’lumot beradi.
Agar soliq toʻlovchi belgilangan muddatda qarzdorlikni bartaraf etmasa, soliq organi
qarzdorlikni undirish choralarini koʻrishga haqli boʻladi. Undirish jarayoni ikki asosiy bosqichdan
iborat:
1.
Ixtiyoriy undirish
– soliq toʻlovchiga ogohlantirishlar, eslatmalar yuborish orqali
qarzdorlikni oʻz ixtiyori bilan toʻlashga undash;
2.
Majburiy undirish
– bank hisobvaraqlarini muzlatish, aktivlarga cheklov qoʻyish, mol-
mulkni xatlash, sud qaroriga asosan undiruv.
Soliq kodeksining 150-moddasiga muvofiq, majburiy undirish choralari, jumladan banklar
orqali hisobvaraqlardan mablagʻ yechib olish, mol-mulkka undiruv qoʻyish, transport vositalarini
ushlab turish kabi choralarni oʻz ichiga oladi. Ushbu choralar ijro hujjati (soliq qarori yoki sud
qarori) asosida amalga oshiriladi.
Bank hisobvaraqlari orqali undirish eng tezkor mexanizmlardan biri hisoblanadi. Davlat
soliq xizmati va Markaziy bank oʻrtasida axborot tizimlari integratsiyalashgani sababli, qarzdorlik
boʻyicha hisobdagi mavjud mablagʻlar avtomatik tarzda byudjetga oʻtkazilishi mumkin. Agar
hisobda yetarli mablagʻ boʻlmasa, qarzdorlik qisman yoki boshqa manbalar hisobiga undiriladi.
Mol-mulkka undirish chorasi odatda yuridik shaxslar yoki katta miqdordagi qarzdorlik
holatida qoʻllaniladi. Soliq organi qarzdorning mol-mulkini xatlash toʻgʻrisida qaror qabul qilib,
uni tegishli organlarga yuboradi. Shundan soʻng, bu mol-mulkni sotish orqali soliq qarzi
qoplanadi.
Soliq qarzini undirishda sud orqali amalga oshiriladigan tartib ham mavjud. Agar soliq
toʻlovchi davlat soliq xizmati qaroriga rozi boʻlmasa yoki majburiy choralarni bajarmasa, soliq
organi sudga murojaat qiladi. Sud qarori asosida Majburiy ijro byurosi orqali qarzdorlik undiruvga
olinadi.
Alohida e’tibor berish lozimki, qonunchilikda soliq qarzini boʻlib-boʻlib toʻlash,
kechiktirish yoki kechirish imkoniyatlari ham nazarda tutilgan. Bu, ayniqsa, ogʻir moliyaviy
ahvoldagi yoki tabiiy ofatlardan zarar koʻrgan soliq toʻlovchilar uchun muhim mexanizm boʻlib
xizmat qiladi.
Xulosa
Soliq qarzlarini undirish jarayoni Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi soliq
qonunchiligida aniq belgilangan va huquqiy asoslarga ega. Undirishning har ikki shakli – ixtiyoriy
va majburiy – soliq ma’muriyatchiligining muhim tarkibiy qismi boʻlib, moliyaviy intizomni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Soliq toʻlovchilar huquqlari bilan birga, davlatning byudjet
barqarorligini ta’minlashdagi manfaatlari ham qonuniy asosda muvozanatlangan. Biroq
amaliyotda uchrayotgan ayrim toʻsiqlar – texnologik integratsiya kamchiliklari, sud
jarayonlarining kechikishi, axborot yetkazishdagi uzilishlar – tizimni yanada takomillashtirish
zaruratini yuzaga keltirmoqda.
2025
AUGUST
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 8
8
Shu bois, soliq qonunchiligini zamonaviylashtirish, soliq toʻlovchilar bilan muloqot
vositalarini kuchaytirish, sudgacha boʻlgan tartiblarni kengaytirish, shuningdek, undirish
jarayonlarini toʻliq raqamlashtirish orqali tizimning samaradorligini oshirish mumkin. Bu esa, oʻz
navbatida, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash va iqtisodiy islohotlarni muvaffaqiyatli amalga
oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022.
2.
Davlat soliq qoʻmitasi rasmiy sayti: www.soliq.uz
3.
Shokirov N.N. Soliq majburiyatlari va ularni bajarish mexanizmlari. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2023.
4.
OECD (2021).
Effective Tax Debt Collection Practices
. Paris: OECD Publishing.
5.
Xudoyberdiyev B. Oʻzbekistonda soliq qarzdorligini undirish tizimi: muammo va
yechimlar. // “Moliyaviy tadqiqotlar” jurnali, 2024, №1(58), 44–50.
