23
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
SOLIQ QARZDORLIGINI UNDIRISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH
ORQALI MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASH
Payziyev Hamid Orziquvovich
Surxondaryo viloyati soliq boshqarmasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757469
Annotatsiya.
Mazkur maqolada O‘zbekistonda soliq qarzdorligini undirish bo‘yicha
mavjud mexanizmlar tahlil qilinib, ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqilgan. Soliq qarzdorligi iqtisodiy muvozanatga salbiy ta’sir qiluvchi asosiy
omil sifatida ko‘rilib, moliyaviy barqarorlikka erishishda undirish mexanizmlarining
zamonaviylashuvi dolzarb yo‘nalish sifatida asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar
: soliq qarzdorligi, undirish mexanizmi, moliyaviy barqarorlik, majburiy
undiruv, soliq siyosati, ma’muriy choralar, elektron tizimlar.
Davlat moliya tizimining barqaror ishlashi bevosita soliqlarni to‘plash samaradorligiga
bog‘liq. Soliqlar davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbai sifatida nafaqat ijtimoiy
dasturlarni moliyalashtirish, balki umumiy iqtisodiy rivojlanish va barqarorlikni ta’minlashda
ham muhim o‘rin egallaydi. Shu boisdan soliq tushumlarining o‘z vaqtida va to‘liq undirilishini
ta’minlash, ayniqsa soliq qarzdorligini samarali boshqarish va undirish masalasi mamlakat
moliyaviy siyosatining strategik yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
Soliq qarzdorligi – bu soliq to‘lovchining belgilangan muddatda o‘z majburiyatlarini
bajarmaganligi oqibatida yuzaga keladigan moliyaviy muammo bo‘lib, u davlat byudjetining
daromad qismini kamaytirish, budjet defitsitini oshirish, iqtisodiy muvozanatni buzish va
investitsion muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatish kabi oqibatlarni keltirib chiqaradi. Bugungi
globallashuv va tezkor iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida har bir mamlakat uchun soliq
qarzdorligini oldini olish va mavjud qarzdorlikni tezkorlik bilan undirish mexanizmlarini
takomillashtirish masalasi nihoyatda dolzarb bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekistonda oxirgi yillarda soliq ma’muriyatchiligini isloh qilish, raqamlashtirish va
avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etish yo‘nalishida muhim natijalarga erishildi. Soliq
to‘lovchilarga qulaylik yaratish maqsadida elektron soliq hisobotlari, mobil ilovalar, shaxsiy
kabinetlar va boshqa zamonaviy vositalar ishga tushirildi. Shunga qaramay, soliq qarzdorligini
undirish mexanizmlarida hali ham bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Jumladan,
qarzdorlikni aniqlash va uni undirishda texnik va huquqiy to‘siqlar mavjud, axborot tizimlarining
integratsiyasi to‘liq ta’minlanmagan, ijro amaliyotida kechikishlar kuzatilmoqda.
Mazkur holat moliyaviy barqarorlikka tahdid solishi mumkin bo‘lgan xavflarni
kuchaytiradi. Ayniqsa, iqtisodiy inqiroz yoki byudjet defitsiti davrida mavjud soliq
qarzdorliklarini to‘liq va tezkor undira olmaslik davlat moliya resurslarining yetishmovchiligiga
olib keladi. Shu sababli, soliq qarzdorligini undirish mexanizmini tubdan takomillashtirish,
samarali va innovatsion yondashuvlarni joriy etish orqali byudjetga tushumlar barqarorligini
ta’minlash zarurati ortib bormoqda.
Ushbu maqola soliq qarzdorligini undirishdagi mavjud mexanizmlarni tahlil qilish,
amaldagi tizimdagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan zamonaviy taklif
va yechimlarni ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Bunda nafaqat normativ-huquqiy asoslar, balki
texnologik infratuzilma, soliq to‘lovchilar bilan muloqot madaniyati va boshqaruv yondashuvlari
ham chuqur tahlil qilinadi.
24
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Maqolaning asosiy maqsadi — moliyaviy barqarorlikka erishish uchun soliq qarzdorligini
samarali undirish mexanizmlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar berishdan iboratdir.
Asosiy qism
Soliq qarzdorligini undirish – bu nafaqat texnik yoki huquqiy masala, balki davlat moliya
tizimining ishonchliligi, soliq to‘lovchilar intizomi va umumiy iqtisodiy barqarorlik bilan
chambarchas bog‘liq muhim jarayondir. Ushbu jarayonni samarali amalga oshirishda uchta
asosiy omil ajralib turadi: soliq ma’muriyati faoliyatining operativligi, soliq to‘lovchilar bilan
samarali axborot almashinuvi, va sud-ijro tizimining barqaror ishlashi.
Amaldagi tartibga ko‘ra, soliq qarzdorligini undirish bir necha bosqichda amalga
oshiriladi: ixtiyoriy to‘lovlar uchun eslatmalar yuborish, ogohlantirishlar berish, so‘ngra
majburiy undirish choralarini qo‘llash (hisobvaraqlarni muzlatish, mol-mulkni xatlash, sud
qaroriga asosan undiruv). Ammo bu tizimda vaqt cho‘zilishi, hujjat aylanishining ko‘p bosqichli
bo‘lishi va ayrim hollarda texnik nosozliklar tufayli byudjetga tushumlar kechikmoqda.
Qarzdorlikni undirishdagi muhim muammolardan yana biri – soliq to‘lovchilarning o‘z
qarzdorlik holati haqida o‘z vaqtida va to‘liq xabardor qilinmasligidir. Hozirgi kunda ko‘plab
soliq to‘lovchilar qarzdorlik yuzaga kelganini faqatgina ogohlantiruv yoki ijro xatidan so‘ng
bilib olishadi. Bu esa ziddiyatli holatlar, shikoyatlarning ortishi, sud jarayonlarining ko‘payishiga
olib keladi. Elektron bildirishnomalar, mobil ilovalar va SMS/e-mail ogohlantirishlar orqali
qarzdorlik haqida tezkor axborot berish tizimi keng joriy etilishi bu muammoni sezilarli darajada
bartaraf etadi.
Soliq qarzdorligini undirishda elektron tizimlar, sun’iy intellekt algoritmlari va avtomatik
monitoring vositalarining qo‘llanishi katta samaradorlik keltiradi. Masalan, soliq to‘lovchining
moliyaviy harakati, to‘lov intizomi, aktivlar holati haqida real vaqt ma’lumotlar asosida tahlil
qiluvchi tizimlar yordamida, qarzdorlik yuzaga kelishidan oldin xavf darajasi aniqlanib,
profilaktik choralar ko‘rilishi mumkin. Shu bilan birga, Davlat soliq qo‘mitasi va Markaziy bank
o‘rtasida real vaqt rejimida axborot almashish tizimi qarzdorlik yuzasidan hisobvaraqlarga zudlik
bilan cheklov qo‘yishni ta’minlaydi.
Yana bir dolzarb yo‘nalish – bu soliq qarzdorligini sudgacha bo‘lgan tartibda hal qilish
tizimini kengaytirishdir. Har bir soliq to‘lovchi bilan individual ishlash, restrukturizatsiya,
qarzdorlikni bo‘lib-bo‘lib to‘lash bo‘yicha kelishuvlar, ishonchli to‘lovchilarga imtiyozlar berish
orqali majburiy undirish darajasini kamaytirish mumkin. Bu yondashuv davlat tomonidan
moliyaviy yukni kamaytirish va soliq to‘lovchilar bilan hamkorlikni kuchaytirish nuqtai
nazaridan ijobiy samara beradi.
Shuningdek, soliq qarzdorligini undirishda ochiqlik va shaffoflik tamoyillarini keng joriy
etish lozim. Soliq qarzdorlariga doir axborotlarning bir qismi (masalan, yirik qarzdorlar ro‘yxati)
jamoatchilikka taqdim etilishi, ijtimoiy nazorat elementlarini kuchaytiradi va to‘lov intizomini
oshiradi. Bu bilan jamiyatda soliq to‘lash madaniyatini shakllantirishga ham xizmat qilinadi.
Umuman olganda, soliq qarzdorligini undirish mexanizmini takomillashtirish bo‘yicha
quyidagi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi: tizimni to‘liq raqamlashtirish; real vaqt rejimida
monitoringni yo‘lga qo‘yish; to‘lovchilar bilan ochiq muloqotni kuchaytirish; profilaktik va
individual yondashuvni kengaytirish; huquqiy asoslarni soddalashtirish; va sudgacha bo‘lgan
tartiblarni keng qo‘llash.
25
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Xulosa
Soliq
qarzdorligini
undirish
mexanizmining
zamonaviylashtirilishi
moliyaviy
barqarorlikning muhim garovidir. Bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan har bir islohot – nafaqat
byudjet daromadlarini ta’minlash, balki davlat va soliq to‘lovchi o‘rtasida ishonchli
munosabatlar o‘rnatilishiga xizmat qiladi. Takomillashgan mexanizmlar yordamida qarzdorlik
darajasi kamayadi, undirish samaradorligi ortadi, va nihoyat, iqtisodiy barqarorlik
mustahkamlanadi. Shu sababli, soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri aynan undirish
tizimini kompleks tarzda isloh qilishdan iborat bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022.
2.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy axborot portali – www.soliq.uz
3.
Raximov B. Soliq qarzdorligini undirish tizimini isloh qilish yo‘llari. // Moliya va
iqtisodiyot jurnali. – 2023, №1(45), 26–33.
4.
OECD. (2021).
Tax Debt Management: Best Practices and Innovations
. Paris: OECD
Publishing.
5.
Karimov I.I. Soliq tizimida raqamlashtirish va ijro mexanizmlarining o‘zaro bog‘liqligi. –
Toshkent: Iqtisodiy tadqiqotlar instituti, 2024.
