ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
175
BANKLARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH
Esirgaplov Jaxongir Mavlonovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16814345
Annotatsiya
. Maqolada tijorat banklarida asosiy vositalar hisobini yuritish va ularni
audit qilish tizimini takomillashtirish masalalari har tomonlama tahlil qilingan. Asosiy
vositalarning bank faoliyatidagi ahamiyati, ularning baholash va amortizatsiya hisoblash
usullari, shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) moslashtirish
jarayonidagi dolzarb jihatlar yoritilgan. Tadqiqotda O‘zbekiston tijorat banklari misolida asosiy
vositalar dinamikasi, ularni boshqarishdagi mavjud kamchiliklar va audit jarayonida
uchraydigan muammolar statistik va amaliy jihatdan tahlil etilgan. Natijada, amortizatsiya
siyosatini diversifikatsiya qilish, raqamli inventarizatsiya tizimlarini joriy etish, IFRS talablariga
to‘liq moslash va audit jarayonini axborot texnologiyalari asosida avtomatlashtirish bo‘yicha
taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: asosiy vositalar, tijorat banklari, moliyaviy hisobot, amortizatsiya, qayta
baholash, inventarizatsiya, audit, IFRS, IAS 16, aktivlar aylanishi, raqamli inventarizatsiya,
moddiy aktivlar, baholash usullari.
IMPROVING ACCOUNTING AND AUDITING OF FIXED ASSETS IN BANKS
Abstract.
The article comprehensively analyzes the issues of improving the system of
accounting for fixed assets and their auditing in commercial banks. The importance of fixed
assets in banking activities, methods of their valuation and depreciation calculation, as well as
current aspects of the process of adaptation to international financial reporting standards (IFRS)
are covered. The study statistically and practically analyzes the dynamics of fixed assets, existing
shortcomings in their management and problems encountered in the audit process on the
example of commercial banks of Uzbekistan. As a result, proposals and recommendations were
developed on diversifying the depreciation policy, introducing digital inventory systems, fully
adapting to IFRS requirements and automating the audit process based on information
technologies.
Keywords:
fixed assets, commercial banks, financial reporting, depreciation, revaluation,
inventory, audit, IFRS, IAS 16, asset turnover, digital inventory, tangible assets, valuation
methods.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida tijorat banklarining moliyaviy barqarorligi nafaqat ularning
kredit va investitsiya faoliyati samaradorligiga, balki moddiy-texnika bazasining holatiga ham
bevosita bog‘liqdir. Bank infratuzilmasining asosini tashkil etuvchi bino
-inshootlar, axborot
texnologiyalari uskunalari, bankomat va to‘lov terminallari, ofis jihozlari hamda boshqa moddiy
aktivlar “asosiy vositalar” sifatida e’tirof etiladi. Ushbu aktivlar bank xizmatlari sifatini oshirish,
mijozlarga qulay va xavfsiz sharoit yaratish, shuningdek, operatsion jarayonlarni samarali tashkil
etishda muhim rol o‘ynaydi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida raqamli transformatsiya jarayonlari
jadallashib, asosiy vositalar tuzilmasida sifat o‘zgarishlari yuz berdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
176
Xususan, zamonaviy bank texnologiyalari, yuqori tezlikdagi server tizimlari, biometrik
identifikatsiya qurilmalari va mobil banking infratuzilmasiga yo‘naltirilgan kapital xarajatlar
sezilarli darajada oshdi. Bu esa asosiy vositalar hisobini yuritish va ularni audit qilish tizimiga
yangi talablar qo‘ymoqda.
Biroq amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ayrim tijorat banklarida asosiy vositalarni
inventarizatsiya qilish jarayoni muntazam va tizimli ravishda amalga oshirilmaydi, amortizatsiya
siyosati esa xalqaro standartlardan farqli ravishda bir xillikka ega.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlarining (xususan, IAS 16 “Property, Plant and
Equipment”) to‘liq joriy qilinmagani, aktivlarni qayta baholashdagi metodologik kamchiliklar va
audit jarayonida axborot texnologiyalaridan yetarli darajada foydalanilmasligi mavjud
muammolar sirasiga kiradi.
Shu bois, banklarda asosiy vositalar hisobi va auditini takomillashtirish nafaqat moliyaviy
hisobotlarning haqqoniyligini oshirish, balki banklarning aktivlardan foydalanish
samaradorligini kuchaytirish va investorlar hamda xalqaro moliya institutlari oldidagi
ishonchliligini ta’minlash uchun ham zarurdir. Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklari
misolida asosiy vositalar hisobi va auditi tizimidagi dolzarb muammolar tahlil qilinib, ularni hal
etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Metodologiya
: Ushbu tadqiqot tijorat banklarida asosiy vositalar hisobini yuritish va
audit jarayonini takomillashtirish bo‘yicha amaliy hamda nazariy xulosalar ishlab chiqish
maqsadida olib borildi. Tadqiqotning asosiy metodologik yondashuvi kompleks bo‘lib, unda
deskriptiv (tavsiflovchi), taqqoslama (komparativ) va analitik metodlar uyg‘unlashtirildi. Bunday
yondashuv asosiy vositalar hisobi va auditining amaldagi holatini keng qamrovli tahlil qilish,
mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishga qaratilgan samarali yo‘nalishlarni
ishlab chiqish imkonini berdi.
Tadqiqot jarayonida foydalanilgan ma’lumotlar manbalari keng qamrovli bo‘lib, ular
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2020–
2024-yillar uchun yillik hisobotlari, tijorat
banklarining moliyaviy hisobotlari va balans ma’lumotlari, Davlat statistika qo‘mitasi ochiq
ma’lumotlari, shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (xususan, IAS 16 “Asosiy
vositalar” va IAS 36 “Aktivlarning qadrsizlanishi”) talablari asosida shakllantirildi. Bundan
tashqari, milliy va xorijiy ilmiy maqolalar, monografiyalar hamda amaliyotga oid tadqiqotlar
ham tahlil jarayonida qo‘llanildi.
Tadqiqot usullari sifatida bir nechta yondashuvlar tanlandi. Avvalo, statistik tahlil
yordamida banklarning asosiy vositalar hajmi, amortizatsiya ulushi, aktivlarning yangilanish
koeffitsienti va ularning daromadlilikka ta’siri kabi ko‘rsatkichlar 2020–
2024-yillar kesimida
o‘rganildi. Taqqoslama tahlil orqali milliy buxgalteriya standartlari va xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari o‘rtasidagi farqlar aniqlanib, ularning bank amaliyotiga ta’siri baholandi.
Shuningdek, moliyaviy koeffitsientlar tahlili orqali asosiy vositalar aylanish tezligi,
eskirish darajasi va qayta baholash koeffitsientlari hisoblandi. Bundan tashqari, ekspert baholash
usuli qo‘llanilib, bank audit bo‘limi xodimlari, moliyaviy menejerlar va mustaqil auditorlar bilan
o‘tkazilgan suhbatlar asosida asosiy vositalar auditi jarayonidagi muammolar hamda ularni hal
etish imkoniyatlari o‘rganildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
177
Biroq tadqiqot o‘ziga xos cheklovlarga ham ega bo‘ldi. Xususan, ayrim tijorat
banklarining ichki ma’lumotlar bazasi yopiq bo‘lgani sababli faqat ochiq moliyaviy hisobotlar va
rasmiy statistik manbalardan foydalanildi. Shuningdek, barcha banklarda IFRS to‘liq joriy
qilinmagani sababli xalqaro standartlar asosida to‘liq taqqoslama imkoniyatlari cheklangan.
Yig‘ilgan ma’lumotlar Excel va SPSS dasturlari yordamida qayta ishlanib, statistik hisob
-
kitoblar, jadval va grafiklar shaklida taqdim etildi. Bu yondashuv nafaqat miqdoriy, balki sifat
jihatdan ham tahlilni chuqurlashtirish, natijalarni aniq va tushunarli shaklda ifodalash imkonini
berdi. Natijada, tadqiqot banklarda asosiy vositalar hisobi va auditi jarayonini xalqaro tajriba
asosida takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos bo‘lib
xizmat qildi.
Mavzuga oid adabiyotlar sharhi
: Banklarda asosiy vositalar hisobi va auditini
takomillashtirish masalasi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish sharoitida tobora dolzarb bo‘lib
bormoqda. Bu yo‘nalish nafaqat buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqaruvning ajralmas qismi,
balki banklarning kapital samaradorligini oshirish va xalqaro moliyaviy bozorlarda ishonch
qozonishning ham muhim omili hisoblanadi. Shu sababli, ushbu sohada olib borilgan ilmiy
izlanishlar va amaliy tajriba o‘rganish alohida ahamiyat kasb etadi.
Nazariy manbalarga murojaat qilganda, buxgalteriya hisobi bo‘yicha klassik asarlar
(Savitskaya G.V., 2021; Sokolov Ya.V., 2019) asosiy vositalarning iqtisodiy mohiyatini, ularni
dastlabki baholash va amortizatsiya hisoblash mexanizmlarini keng yoritadi. Mualliflar
ta’kidlashicha, asosiy vositalar qiymatini moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirish —
bu
foydalanuvchilar uchun ishonchli axborot manbai yaratish va bank faoliyatining shaffofligini
ta’minlashning asosi hisoblanadi. Shu bilan birga, bank buxgalteriya hisobi bo‘yicha so‘nggi
tadqiqotlar (Bekmurodov A., Xolmatov M., 2023) tijorat banklarida moddiy aktivlar
tuzilmasining o‘ziga xos xususiyatlarini va ularni boshqarishdagi murakkab jihatlarni tahlil
qiladi. Ayniqsa, bank asosiy vositalarining yuqori likvid emasligi va amortizatsiya siyosatini
ehtiyotkorlik bilan yuritish zarurligi alohida qayd etiladi.
Xalqaro tajriba sohaga yangicha yondashuvlar olib kirmoqda. Xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari, xususan IAS 16 “Property, Plant and Equipment” va IAS 36 “Impairment of Assets”,
asosiy vositalarni tan olish, baholash, qayta baholash, amortizatsiya hisoblash hamda
qadrsizlanishni aniqlash bo‘yicha aniq metodologik ko‘rsatmalar beradi. IFRS Foundation
(2022) ma’lumotlari asosida aytish mumkinki, aktivlarni to‘g‘ri baholash va ularning eskirish
darajasini aniqlash
—
bank kapitalining yetarliligi va investorlar ishonchini oshirishda hal
qiluvchi omillardandir. Horngren C.T. va Harrison W.T. (2020) kabi xorijiy olimlar esa aktivlarni
boshqarishda raqamli inventarizatsiya tizimlari, real vaqt monitoringi va audit jarayonida ilg‘or
texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha ilg‘or yondashuvlarni taqdim etadi.
Milliy amaliyotga nazar tashlaganda, O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi
to‘g‘risida”gi Qonuni (yangi tahrir, 2016) va Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan
“Buxgalteriya hisobi milliy standartlari” asosiy vositalarni tan olish, baholash, inventarizatsiya
qilish va amortizatsiya siyosatini belgilash tartiblarini aniq belgilab beradi. O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining yillik hisobotlari (2020
–
2024) esa tijorat banklarida asosiy
vositalar hajmi, yangilanish sur’ati va amortizatsiya ulushi dinamikasini aks ettiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
178
Statistik ma’lumotlar bank infratuzilmasida IT
-
uskunalar va elektron to‘lov vositalarining
ulushi yildan-
yilga ortib borayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlari asosiy vositalar qiymatining o‘sishiga qaramay, ularning eskirish darajasi
yuqoriligicha qolayotganini tasdiqlaydi, bu esa qayta baholash va modernizatsiya siyosatini
kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Umuman olganda, adabiyotlar tahlili uch asosiy ustuvor yo‘nalishni ko‘rsatadi:
birinchidan, xalqaro standartlarga (IAS 16, IAS 36) to‘liq moslash; ikkinchidan, raqamli
inventarizatsiya va audit texnologiyalarini keng joriy etish; uchinchidan, milliy normativ-
huquqiy bazani xalqaro tajriba bilan uyg‘unlashtirish. Aynan shu yo‘nalishlar banklarda asosiy
vositalar hisobi va auditini takomillashtirish jarayonida samaradorlikni oshiradi va bank
sektorining raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarida asosiy vositalar hisobini yuritish va ularni audit qilish tizimi bankning
moliyaviy barqarorligi, xizmatlar sifati hamda xalqaro moliya bozorlaridagi ishonchliligi uchun
strategik ahamiyatga ega. Amaliy tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy
vositalar tarkibi va dinamikasi so‘nggi yillarda sezilarli o‘zgarishlarga uchragan. Buning asosiy
sababi sifatida raqamli transformatsiya jarayonlari, filiallar tarmog‘ining kengayishi va
zamonaviy IT-infratuzilma xarajatlarining oshishi qayd etiladi.
Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2020–
2024-
yillar oralig‘ida tijorat banklarining
asosiy vositalar qiymati qariyb 80 foizga oshgan. Bu davrda bank infratuzilmasiga, xususan,
yangi bankomat va to‘lov terminallari o‘rnatish, mobil banking tizimlarini qo‘llab
-quvvatlovchi
server va texnik jihozlar xarid qilish bo‘yicha katta hajmdagi investitsiyalar amalga oshirildi.
Shu bilan birga, asosiy vositalarning yangilanish koeffitsienti pastligicha qolmoqda, bu
esa aktivlarning eskirish darajasi yuqori ekanligini ko‘rsatadi.
Tahlil jarayonida aniqlanishicha, ko‘plab banklar amortizatsiya hisoblashda faqat to‘g‘ri
chiziqli usuldan foydalanmoqda. Bu usul soddaligi sababli qulay bo‘lsa
-da, aktivning haqiqiy
eskirish darajasini aks ettirishda har doim ham aniq natija bermaydi. Xalqaro amaliyotda esa
tezlashtirilgan amortizatsiya yoki ishlab chiqarish hajmiga mutanosib amortizatsiya kabi
moslashuvchan usullar keng qo‘llaniladi, bu esa aktivlardan foydalanishning real holatini yanada
haqqoniy aks ettirishga imkon beradi.
Audit jarayoniga kelsak, ayrim tijorat banklarida asosiy vositalar inventarizatsiyasi
muntazam ravishda amalga oshirilmaydi. Shuningdek, auditda zamonaviy texnologik vositalar,
masalan, RFID-yorliqlar yoki QR-
kodli inventar kartalari yetarli darajada qo‘llanilmaydi.
Natijada, ayrim hollarda buxgalteriya yozuvlari va real aktivlar o‘rtasida tafovutlar
yuzaga kelishi mumkin.
Moliyaviy koeffitsientlar tahlili banklarda asosiy vositalarni boshqarish holati va
samaradorligini yanada chuqurroq baholash imkonini berdi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki,
2020-yildan 2024-
yilgacha bo‘lgan davr mobaynida asosiy vositalar aylanish tezligi asta
-sekin
oshgan bo‘lsa
-da, u hali ham xalqaro standartlarda qabul qilingan optimal darajadan past
darajada qolmoqda. Bu holat aktivlardan foydalanish samaradorligi to‘liq darajada
ta’minlanmayotganini anglatadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
179
Shuningdek, tahlil davomida asosiy vositalarning eskirish darajasi ko‘plab tijorat
banklarida 40
–45% oralig‘ida ekanligi aniqlandi. Bunday ko‘rsatkich aktivlarning katta qismi
eskirganligini va ularni yangilash zarurligini ko‘rsatadi. Bu esa bank xizmatlari sifatiga, mijozlar
uchun yaratiladigan qulayliklarga hamda operatsion xarajatlar hajmiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Qayta baholash koeffitsienti ham yetarlicha yuqori emasligi qayd etildi. Bu holat aktivlar
qiymatining bozor sharoitiga mos ravishda muntazam yangilanmasligi, natijada moliyaviy
hisobotlarda asosiy vositalar haqiqiy qiymatini to‘liq aks ettirmasligi bilan izohlanadi.
Mazkur tahlil banklarda asosiy vositalar hisobi va auditida bir qator tizimli muammolar
mavjudligini tasdiqlaydi. Avvalo, amortizatsiya siyosatining bir xilligi va moslashuvchan
yondashuvning yetishmasligi aktivlar eskirishini real sharoitga mos aks ettirishga to‘sqinlik
qilmoqda. Ikkinchidan, inventarizatsiya jarayonida zamonaviy raqamli texnologiyalar, jumladan
RFID-yorliqlar yoki QR-
kodli inventar kartalari kabi vositalarning keng qo‘llanilmasligi
ma’lumotlarning aniqligi va tezkorligini cheklaydi. Uchinchidan, qayta baholash amaliyotining
sustligi aktivlarning bozor qiymati bilan balans qiymati o‘rtasida tafovut yuzaga kelishiga olib
keladi. Nihoyat, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari, xususan IAS 16 va IAS 36 talablari
to‘liq darajada joriy etilmaganligi, hisobotlarning xalqaro auditorlar va investorlar talablariga
mosligini pasaytiradi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish banklarda asosiy vositalar hisobini va audit
jarayonini nafaqat milliy darajada, balki xalqaro moliyaviy tizim talablari darajasida
takomillashtirish imkonini beradi.
O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy vositalarning holati va ulardan foydalanish
samaradorligini baholash uchun 2020
–
2024-
yillar oralig‘idagi statistik ko‘rsatkichlar tahlil
qilindi. Ushbu davr mobaynida banklarning asosiy vositalar hajmi muntazam o‘sish
tendensiyasini namoyon qildi. 2020-
yilda asosiy vositalar qiymati 6,85 trillion so‘mni tashkil
etgan bo‘lsa, 2024
-
yil yakunida bu ko‘rsatkich 12,34 trillion so‘mga yetdi. Besh yil ichida o‘sish
sur’ati qariyb 80 foizni tashkil etdi. Bu raqamlar banklar infratuzilmasiga yo‘naltirilayotgan
investitsiyalar hajmi ortayotganini ko‘rsatadi.
1-jadval
O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy vositalar ko‘rsatkichlari dinamikasi (2020–
2024)
Yil
Asosiy
vositalar
qiymati
(mlrd so‘m)
O‘sish
sur’ati (%)
Asosiy vositalar
aylanish tezligi
(marta)
Eskirish
darajasi (%)
Qayta
baholash
koeffitsienti
Amortizatsiya
ulushi (%)
2020
6 850
—
1,25
43,1
1,08
11,2
2021
7 930
15,8
1,29
42,7
1,09
11,5
2022
9 240
16,5
1,34
42,2
1,10
12,0
2023
10 780
16,7
1,38
41,8
1,11
12,4
2024
12 340
14,5
1,42
41,5
1,12
12,8
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2020–
2024), Davlat
statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
180
Asosiy vositalar aylanish tezligi bo‘yicha o‘tkazilgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, 2020
-yilda
bu ko‘rsatkich 1,25 martani tashkil etgan bo‘lsa, 2024
-yilga kelib 1,42 martaga oshgan. Ijobiy
o‘sishga qaramay, u hali ham rivojlangan mamlakat banklarida kuzatiladigan o‘rtacha 2,0
martalik darajadan ancha past. Bu esa aktivlardan foydalanish samaradorligini oshirish
zarurligini anglatadi.
Eskirish darajasi esa ko‘plab banklarda yuqori bo‘lib qolmoqda. 2020
-yilda 43,1 foizni
tashkil etgan eskirish darajasi 2024-
yilda 41,5 foizgacha biroz kamaygan bo‘lsa
-da, bu
ko‘rsatkich xalqaro tavsiyalarga nisbatan yuqori. Raqamlar asosiy vositalar tarkibida eskirgan
aktivlar ulushi hali ham salmoqli ekanini tasdiqlaydi.
Qayta baholash koeffitsienti 2020-
yilda 1,08 darajasida qayd etilgan bo‘lsa, 2024
-yilda
1,12 gacha oshgan. Bu esa aktivlar qiymati bozor narxlariga qisman moslashtirilayotganini
bildiradi, biroq o‘sish sur’ati past bo‘lgani sababli qayta baholash jarayonlarini jadallashtirish
zarur.
2-jadval
Asosiy vositalar tarkibi (2024-yil holatiga, %)
Asosiy vosita turi
Ulushi
(%)
Izoh
Bino va inshootlar
38,5
Filial va ofis binolari, xizmat ko‘rsatish
punktlari
Kompyuter texnikasi va
serverlar
25,2
Mobil banking, internet banking infratuzilmasi
Bankomat va to‘lov terminallari
18,4
Naqd pulsiz operatsiyalar uchun
Mebel va ofis jihozlari
9,7
Ishchi joylar va xizmat ko‘rsatish hududlari
Transport vositalari
8,2
Xizmat transporti va inkassatsiya mashinalari
Manba:
Tijorat banklari moliyaviy hisobotlari, 2024.
Amortizatsiya ulushi ham nisbatan barqaror bo‘lib, 2020
-yildagi 11,2 foizdan 2024-yilda
12,8 foizgacha oshgan. Bu aktivlar qiymatini xarajatlarga o‘tkazish jarayoni doimiy amalga
oshirilayotganini bildiradi, ammo usullarning bir xilligi hisob natijalarining haqqoniyligini
ma’lum darajada cheklamoqda.
Umuman olganda, statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy
vositalar hajmi ortib bormoqda, ammo ularning yangilanish darajasi va aylanish tezligi xalqaro
standartlardan past. Bu esa zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish, amortizatsiya siyosatini
diversifikatsiya qilish va qayta baholash mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini yuzaga
keltiradi.
Shu bilan birga, tahlil banklarda asosiy vositalarni boshqarish samaradorligini oshirish
uchun aniq imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatadi. Xalqaro standartlarga moslash, zamonaviy
inventarizatsiya texnologiyalarini joriy etish va amortizatsiya siyosatini diversifikatsiya qilish
orqali banklarning moliyaviy hisobotlari yanada shaffof, audit jarayoni esa samaraliroq bo‘lishi
mumkin.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
181
Muhokama
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy vositalar hajmi so‘nggi
besh yil davomida barqaror o‘sib borgan bo‘lsa
-da, ularni boshqarish va audit jarayonida bir
qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Statistik ma’lumotlar aktivlar qiymati qariyb ikki
baravarga oshganini ko‘rsatadi, ammo eskirish darajasi hamon yuqori bo‘lib, bu aktivlar
tarkibida yangilanish jarayoni yetarli tezlikda amalga oshmayotganini bildiradi.
Amortizatsiya siyosatining bir xilligi, ya’ni barcha aktiv turlari uchun faqat to‘g‘ri
chiziqli usuldan foydalanilishi, aktivlarning haqiqiy eskirish darajasini aniq aks ettirish imkonini
cheklaydi. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, banklar aktivlar turiga qarab mos amortizatsiya
usullarini qo‘llaganida moliyaviy hisobotlar yanada real va foydalanuvchilar uchun ishonchli
bo‘ladi.
Inventarizatsiya jarayonida ham zamonaviy texnologiyalar yetarlicha joriy etilmagan.
Ko‘plab rivojlangan davlatlarda bank asosiy vositalarini nazorat qilishda RFID
-teglar, QR-kodli
identifikatsiya kartalari, real vaqt monitoring tizimlari keng qo‘llanilmoqda. O‘zbekistonda esa
bu kabi yechimlar faqat ayrim yirik banklarda tatbiq etilgan, ammo tarmoq bo‘yicha umumiy
qamrov past.
Qayta baholash koeffitsientining pastligi ham e’tiborga molik masala. Bozor sharoitlari
tez o‘zgarayotgan bir paytda aktivlar qiymatini muntazam ravishda bozor narxlariga
moslashtirish moliyaviy hisobotning haqqoniyligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Biroq
amaldagi amaliyotda bu jarayon ko‘pincha oraliq davrlarda yoki faqat katta miqdordagi
o‘zgarishlar yuz berganida amalga oshiriladi.
Shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari, xususan IAS 16 va IAS 36
talablariga to‘liq moslash hali ham to‘liq yakunlanmagan. Natijada, banklarning xalqaro
investorlar va auditorlar oldida moliyaviy hisobotlari yetarli darajada solishtiriladigan va
ishonchli bo‘lmasligi mumkin.
Muhokamadan kelib chiqadigan asosiy xulosa shuki, O‘zbekiston tijorat banklarida
asosiy vositalar hisobi va auditini takomillashtirish bo‘yicha islohotlar uch asosiy yo‘nalishda
olib borilishi lozim:
1.
Moslashuvchan amortizatsiya siyosati
—
aktiv turiga mos va real eskirish darajasini aks
ettiruvchi usullarni qo‘llash.
2.
Raqamli inventarizatsiya tizimlari
—
aktivlarni aniqlik va tezkorlik bilan nazorat qilish
imkonini beradigan texnologiyalarni keng joriy etish.
3.
Qayta baholash va IFRSga moslash
—
aktiv qiymatini bozor sharoitiga mos ravishda
yangilash va xalqaro standartlarga to‘liq integratsiyalash.
Ushbu yo‘nalishlarda amalga oshiriladigan chora
-tadbirlar banklarning nafaqat ichki
boshqaruv samaradorligini, balki ularning moliyaviy barqarorligi va global moliya tizimidagi
raqobatbardoshligini ham oshiradi.
Xulosa
O‘tkazilgan tahlillar va muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida asosiy
vositalar hisobi va auditi moliyaviy boshqaruv tizimining strategik ahamiyatga ega bo‘lgan
yo‘nalishidir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
2020
–
2024-yillar statistikasi asosiy vositalar qiymati sezilarli darajada oshganini
tasdiqlaydi, ammo aktivlarning eskirish darajasi yuqori, aylanish tezligi past va qayta baholash
jarayoni sustligicha qolmoqda.
Amortizatsiya siyosatining bir xilligi, inventarizatsiyada zamonaviy texnologiyalarning
yetarlicha qo‘llanilmasligi va xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga to‘liq moslashmaganlik
—
mavjud muammolarning asosiy manbalaridir. Bu holat moliyaviy hisobotlarning haqqoniyligi
va shaffofligini pasaytiradi hamda banklarning xalqaro bozorlardagi ishonchliligini cheklaydi.
Banklarda asosiy vositalar hisobi va auditini takomillashtirish uchun quyidagi ustuvor
yo‘nalishlar tavsiya etiladi:
✓
Moslashuvchan amortizatsiya usullarini joriy etish
–
aktivlarning haqiqiy eskirish
darajasini aks ettirish uchun turli usullardan foydalanish.
✓
Raqamli inventarizatsiya tizimlarini kengaytirish
–
RFID-teglar, QR-kodlar va real vaqt
monitoringi orqali aktivlarni samarali nazorat qilish.
✓
Qayta baholash amaliyotini jadallashtirish
–
aktivlar qiymatini bozor sharoitiga mos
ravishda muntazam yangilab borish.
✓
IFRS talablariga to‘liq moslash –
IAS 16 va IAS 36 standartlarini to‘liq integratsiyalash
orqali xalqaro auditorlar va investorlar uchun ishonchlilikni oshirish.
Mazkur chora-tadbirlar amalga oshirilishi banklarda asosiy vositalar hisobining
haqqoniyligini, audit jarayonining samaradorligini va umumiy moliyaviy boshqaruv sifatini
oshiradi. Natijada, banklar nafaqat milliy miqyosda, balki xalqaro moliya tizimida ham
raqobatbardoshligini mustahkamlash imkoniga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi (2016).
Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi Qonun
(yangi tahrir).
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2022).
Buxgalteriya hisobi milliy standartlari
to‘plami
. Toshkent: Moliya vazirligi nashriyoti.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2020–
2024).
Yillik hisobotlar
. Toshkent:
Markaziy bank matbuot xizmati.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi (2024).
Moliyaviy va iqtisodiy
ko‘rsatkichlar to‘plami
.
Toshkent: Statistika qo‘mitasi nashriyoti.
5.
IFRS Foundation (2022).
IAS 16 Property, Plant and Equipment
. London: IFRS
Foundation.
6.
IFRS Foundation (2022).
IAS 36 Impairment of Assets
. London: IFRS Foundation.
7.
Bekmurodov, A., Xolmatov, M. (2023).
Bank buxgalteriya hisobi va audit asoslari
.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
8.
Savitskaya, G.V. (2021).
Analiz hozyaystvennoy deyatel’nosti predpriyatiya
. Moskva:
Infra-M.
9.
Sokolov, Ya.V. (2019).
Buxgalteriya hisobi nazariyasi
. Moskva: Finansy i Statistika.
10.
Horngren, C.T., Harrison, W.T. (2020).
Accounting
. New Jersey: Pearson Education.
11.
Palepu, K.G., Healy, P.M. (2022).
Business Analysis and Valuation: IFRS Edition
.
London: Cengage Learning.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
12.
Epstein, B.J., Jermakowicz, E.K. (2021).
IFRS: Interpretation and Application
. New
Jersey: Wiley.
13.
Nobes, C., Parker, R. (2021).
Comparative International Accounting
. Harlow: Pearson
Education.
14.
Alexander, D., Britton, A. (2020).
Financial Reporting
. London: Thomson Learning.
15.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi (2023).
Moliyaviy hisobotlar to‘g‘risidagi
nizom
. Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti.
16.
Deloitte (2023).
IFRS in Practice: Property, Plant and Equipment
. London: Deloitte
Touche Tohmatsu Limited.
17.
PwC (2022).
Manual of Accounting: IFRS
. London: PricewaterhouseCoopers.
18.
KPMG (2023).
Insights into IFRS
. London: KPMG International.
19.
Ernst & Young (2022).
International GAAP 2022
. London: EY Global.
20.
Grant Thornton (2021).
A Guide to Applying IFRS Standards
. London: Grant Thornton
International Ltd.
