ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
TIJORAT BANKLARIDA LIZING OPERATSIYALARI HISOBI VA AUDITINI
TASHKIL ETISH
Xoldorov Ulug‘bek Otaqulovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16828665
Annotatsiya. Ushbu maqolada tijorat banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va
auditini tashkil etish masalalari nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. Lizingning moliyaviy
vosita sifatidagi iqtisodiy ahamiyati, uning turlari va me’yoriy-huquqiy asoslari tahlil qilingan.
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari, xususan IFRS 16 talablari asosida banklarda
lizing operatsiyalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish usullari ko‘rib chiqilgan. Audit
jarayonida lizing shartnomalarining to‘g‘ri e’tirof etilishi, moliyaviy natijalarga ta’siri hamda
risklarni baholash mexanizmlari o‘rganilgan. Maqolada amaldagi holat tahlili asosida tijorat
banklarida lizing operatsiyalari hisobini va auditini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:tijorat banklari, lizing operatsiyalari, moliyaviy lizing, operatsion lizing,
qayta lizing, moliyaviy hisobot, IFRS 16, buxgalteriya hisobi, audit, aktivlar, majburiyatlar,
investitsiya, amortizatsiya, eskirish, soliq hisobi, kredit riski, likvidlik, normativ-huquqiy baza,
shartnoma, monitoring.
ORGANIZATION OF ACCOUNTING AND AUDIT OF LEASING OPERATIONS IN
COMMERCIAL BANKS
Abstract. This article covers the issues of accounting and auditing of leasing operations
in commercial banks from a theoretical and practical perspective. The economic significance of
leasing as a financial instrument, its types and regulatory and legal framework are analyzed.
Methods of reflecting leasing operations in accounting in banks based on the
requirements of International Financial Reporting Standards, in particular IFRS 16, are
considered. The correct recognition of leasing agreements during the audit process, their impact
on financial results, and risk assessment mechanisms are studied. The article develops
recommendations for improving the accounting and auditing of leasing operations in commercial
banks based on an analysis of the current situation.
Keywords: commercial banks, leasing operations, financial leasing, operating leasing,
subleasing, financial reporting, IFRS 16, accounting, audit, assets, liabilities, investment,
depreciation, depreciation, tax accounting, credit risk, liquidity, regulatory and legal framework,
contract, monitoring.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy vositalar va xizmatlar tizimini diversifikatsiya
qilish iqtisodiyotning barqaror o‘sishini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
vositalar ichida lizing mexanizmi ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish, texnik-
texnologik bazani yangilash hamda kichik va o‘rta biznes subyektlarini moliyalashtirishda
samarali manba sifatida ajralib turadi.
Tijorat banklari lizing xizmatlarini nafaqat moliyalashtirish manbasi, balki o‘zining
investitsion faoliyatini kengaytirish vositasi sifatida ham ko‘rib chiqadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
185
Banklar tomonidan amalga oshiriladigan lizing operatsiyalari, odatda, yuqori qiymatli
asosiy vositalar — sanoat uskunalari, transport vositalari, ishlab chiqarish liniyalari kabi
aktivlarni uzoq muddatli ijaraga berish shaklida amalga oshiriladi. Bu jarayonda bank mijozning
mulkdan foydalanish huquqini ta’minlaydi, lekin egalik huquqi shartnoma muddati yakunigacha
bank tasarrufida qoladi.
O‘zbekiston Respublikasida lizing bozorini rivojlantirish masalasi davlat iqtisodiy
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, so‘nggi yillarda “Lizing to‘g‘risida”gi Qonun,
Markaziy bank va Moliya vazirligining me’yoriy hujjatlari, shuningdek, xalqaro moliyaviy
hisobot standartlari (IFRS 16) asosida yangi yondashuvlar joriy etildi.
Shu bilan birga, tijorat banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va auditini tashkil
etishda bir qator muammolar mavjud. Jumladan, lizing aktivlarini to‘g‘ri e’tirof etish,
amortizatsiya va foiz daromadlarini hisoblash usullarida xilma-xillik, soliq hisobi va
buxgalteriya hisobi o‘rtasidagi tafovutlar, shuningdek, xalqaro standartlarga to‘liq moslashish
darajasining pastligi kabi masalalar dolzarbdir.
Mazkur tadqiqotning maqsadi — tijorat banklarida lizing operatsiyalarining hisobini va
auditini tashkil etishning nazariy, huquqiy va amaliy asoslarini o‘rganish, mavjud muammolarni
aniqlash hamda ularni hal etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Metodologiya
: Ushbu tadqiqotda tijorat banklarida lizing operatsiyalari hisobi va auditini
tashkil etish masalalari nazariy va amaliy jihatdan kompleks yondashuv asosida o‘rganildi.
Tadqiqot metodologiyasi iqtisodiy tahlil, solishtirma tahlil, huquqiy-me’yoriy asoslarni
o‘rganish, statistik ma’lumotlarni qayta ishlash hamda xalqaro tajriba bilan qiyoslash usullarini
o‘z ichiga oladi.
Avvalo, lizing tushunchasi, uning turlari va iqtisodiy mohiyatini ochib berish uchun
iqtisodiy adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunlari, Markaziy bankning
me’yoriy hujjatlari hamda xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS 16) tahlil qilindi. Bu
jarayonda nazariy asoslar tizimlashtirilib, lizing operatsiyalarining bank faoliyatidagi o‘rni
aniqlashtirildi.
Amaliy jihatdan, O‘zbekiston tijorat banklarining so‘nggi besh yillik moliyaviy
hisobotlari va rasmiy statistika organlari ma’lumotlari o‘rganildi. Lizing portfelining hajmi,
tuzilishi, to‘lov intizomi, foiz daromadlari dinamikasi va aktivlarning eskirish ko‘rsatkichlari
tahlil qilindi. Shu bilan birga, xalqaro tajriba sifatida AQSh, Germaniya va Janubiy Koreya
banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va auditini tashkil etish amaliyotlari o‘rganilib,
ular bilan O‘zbekiston holati qiyoslandi.
Audit jarayonini o‘rganishda amaliyotda qo‘llaniladigan ichki audit standartlari, tekshiruv
rejalari, risklarni baholash metodlari va dalillarni yig‘ish usullari tahlil qilindi. Xususan, lizing
shartnomalarini tan olish mezonlari, moliyaviy hisobotlarda aks ettirish usullari va soliqqa oid
hisob-kitoblarni tekshirish bo‘yicha amaliy yondashuvlar qayd etildi.
Tadqiqot davomida induktiv va deduktiv tahlil usullari qo‘llanildi. Induktiv usul orqali
banklarning real amaliyotidan olingan ma’lumotlar asosida umumiy xulosalar chiqarildi,
deduktiv usul orqali esa nazariy me’yorlardan kelib chiqib amaliy kamchiliklar aniqlashtirildi.
Shuningdek, “case-study” (holatli tahlil) yondashuvi asosida ayrim tijorat banklarining
lizing bo‘yicha ichki hisobotlari chuqur o‘rganildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
186
Mazkur metodologik yondashuvlar tadqiqot natijalarining ishonchliligi va amaliy
ahamiyatini ta’minladi, tijorat banklarida lizing operatsiyalari hisobi va auditini takomillashtirish
bo‘yicha aniq tavsiyalar ishlab chiqishga imkon berdi.
Adabiyotlar sharhi:
Tijorat banklarida lizing operatsiyalari hisobi va auditini tashkil
etish bo‘yicha olib borilgan ilmiy va amaliy izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, mazkur yo‘nalish
iqtisodiy, moliyaviy va huquqiy jihatlarni o‘zida uyg‘unlashtirgan murakkab tizimdir. Lizing —
bu nafaqat moliyalashtirishning alternativ usuli, balki investitsion faoliyatni kengaytirish, ishlab
chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish va biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda ham
samarali vosita hisoblanadi. Mavzuga oid adabiyotlarni tahlil qilish jarayonida uch asosiy ilmiy
yo‘nalish ajralib chiqadi: lizingning nazariy asoslari, amaliyotda buxgalteriya hisobi va auditning
o‘rni hamda xalqaro standartlar asosida shakllangan ilg‘or tajribalar.
Nazariy manbalarda lizing tushunchasi, uning iqtisodiyotdagi roli va turlari keng
yoritilgan. Masalan, Karimov A. (2020) o‘zining “Moliyaviy lizing: nazariya va amaliyot”
asarida lizingni investitsion faoliyatning alohida shakli sifatida tavsiflab, uning moliyalashtirish
va ishlab chiqarishni modernizatsiya qilishdagi imkoniyatlarini tahlil etadi. Hamidov B. (2021)
esa “Bank ishi va moliya bozorlari” kitobida tijorat banklarining lizing amaliyotida tutgan
o‘rnini, kreditlashga nisbatan afzallik va cheklovlarini solishtirma yondashuv orqali ko‘rsatadi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Lizing to‘g‘risida”gi Qonuni (2002), Markaziy
bank me’yoriy hujjatlari va Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan buxgalteriya hisobi milliy
standartlarida lizing operatsiyalarining huquqiy maqomi va hisobga olish tartibi belgilangan.
Empirik
tadqiqotlarda
tijorat
banklarida
lizing
operatsiyalarining
moliyaviy
ko‘rsatkichlarga ta’siri, to‘lov intizomi, foiz daromadlari va aktivlarning eskirish darajasi
bo‘yicha chuqur tahlillar mavjud. Davlat statistika qo‘mitasi (2023) ma’lumotlariga ko‘ra,
so‘nggi besh yilda tijorat banklari lizing portfeli hajmi o‘rtacha 18–20% ga oshgan. Deloitte
(2022) tadqiqotida esa IFRS 16 standartining joriy etilishi banklarning balans tuzilmasiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatgani, aktiv va majburiyatlar mutanosib ravishda ortgani qayd etiladi. Shu
bilan birga, Xolmatov (2022) va Usmonov (2021) izlanishlarida banklarda lizing operatsiyalarini
hisobga olishda soliq va buxgalteriya hisobi o‘rtasida tafovutlar mavjudligi, bu esa audit
jarayonida aniqlik kiritishni talab etishi ta’kidlanadi.
Xalqaro tajriba manbalari esa lizing operatsiyalarini hisobga olishning yagona global
yondashuvlarini belgilab beradi. Xususan, IFRS 16 “Leases” (IASB, 2021) barcha lizing
shartnomalarini moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotda “foydalanish huquqi aktivlari” va “lizing
majburiyatlari” sifatida tan olishni talab etadi. PwC (2021) va KPMG (2022) hisobotlari banklar
uchun ushbu yondashuv moliyaviy shaffoflikni oshirish bilan birga, asosiy moliyaviy
ko‘rsatkichlarning qayta baholanishiga olib kelishini ta’kidlaydi. Germaniya va Janubiy Koreya
amaliyotida banklar lizing portfelini risk darajasiga qarab segmentatsiya qiladi va auditda har bir
segment uchun maxsus tekshiruv metodologiyasini qo‘llaydi. AQShda esa FASB ASC 842
standarti IFRS 16 ga yaqin talablarga ega bo‘lib, banklar faoliyatida lizing shartnomalarini
maksimal shaffoflashtirishni maqsad qiladi.
Umuman olganda, adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida lizing
operatsiyalari hisobi va auditini samarali tashkil etish uchun nazariy bilimlar, milliy va xalqaro
me’yoriy-huquqiy asoslar, amaliy tajriba va ilg‘or xorijiy yondashuvlarni bir butun tizimda
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
187
uyg‘unlashtirish talab etiladi. Bu esa lizing bozorini yanada rivojlantirish, bank faoliyatining
investitsion imkoniyatlarini kengaytirish va moliyaviy shaffoflikni oshirishga xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar
O‘zbekiston tijorat banklarida lizing operatsiyalarini hisobga olish va auditini o‘rganish
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu moliyaviy vosita so‘nggi yillarda barqaror o‘sish sur’atlarini
namoyish etmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi va tijorat banklarining yillik hisobotlariga ko‘ra,
2019–2023 yillar oralig‘ida banklar lizing portfeli hajmi o‘rtacha 18–20% ga oshib borgan. Bu
tendensiya iqtisodiyotda ishlab chiqarish bazasini modernizatsiya qilish va texnik jihozlashga
bo‘lgan talabning yuqoriligi bilan izohlanadi.
Moliyaviy tahlil shuni ko‘rsatadiki, lizing operatsiyalarining tijorat banklari balansidagi
ulushi nisbatan kichik bo‘lsa-da (o‘rtacha 4–6%), ularning rentabellik darajasi kredit
operatsiyalariga nisbatan yuqoriroq. Sababi, moliyaviy lizing shartnomalari odatda uzoq
muddatli, foiz stavkalari esa aniq belgilangan bo‘lib, banklar uchun barqaror daromad oqimini
ta’minlaydi.
Shu bilan birga, lizing shartnomalarining bajarilishida to‘lov intizomi kredit portfellariga
nisbatan yaxshiroq ekani aniqlangan, bu esa defolt riskini kamaytiradi.
Buxgalteriya hisobi jihatidan tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, ayrim banklarda lizing
aktivlarini e’tirof etishda IFRS 16 talablariga to‘liq moslashmagan amaliyotlar uchraydi.
Jumladan, barcha lizing shartnomalari bo‘yicha “foydalanish huquqi aktivlari” va “lizing
majburiyatlari”ni balansda aks ettirish o‘rniga, ba’zi hollarda operatsion xarajat sifatida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisobdan chiqarish holatlari mavjud. Bu esa moliyaviy hisobotlarning
shaffofligi va xalqaro taqqoslanish imkoniyatini cheklaydi.
1-jadval
2019–2023 yillarda O‘zbekiston tijorat banklari lizing operatsiyalari dinamikasi
Yil
Lizing portfeli
hajmi (mlrd
so‘m)
O‘sish
sur’ati
(%)
Foiz daromadi
(mlrd so‘m)
Lizing portfelining
umumiy aktivlardagi
ulushi (%)
Defolt
darajasi
(%)
2019
4 200
—
612
3.1
2.3
2020
4 950
17.9
710
3.4
2.1
2021
5 980
20.8
854
3.9
2.0
2022
7 150
19.6
990
4.3
1.9
2023
8 700
21.6
1 140
4.8
1.8
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, Markaziy bank yillik hisobotlari.
Audit jarayoni tahlilida aniqlanishicha, ichki nazorat tizimlari yetarlicha rivojlangan
banklarda lizing operatsiyalarining hisobga olish jarayoni aniq va hujjatlashtirilgan bo‘ladi.
Biroq kichik hajmli banklarda lizing bo‘yicha ichki audit standartlari yetarli darajada ishlab
chiqilmagan, risklarni baholash bo‘yicha metodologiyalar esa umumlashtirilgan holda
qo‘llanadi. Shu bois, audit tekshiruvlari ko‘pincha moliyaviy ko‘rsatkichlar asosida umumiy
xulosalar berish bilan cheklanib, shartnomaviy shartlar bajarilishini chuqur tahlil qilmaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida lizing operatsiyalarini samarali boshqarish
bir nechta strategik omillarga tayanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
188
Avvalo, IFRS 16 talablariga to‘liq moslashish banklar uchun nafaqat moliyaviy
hisobotlarni xalqaro talablarga moslashtirish imkonini beradi, balki ularning global moliya
bozoridagi ishonchliligini oshiradi. Bu talablar lizing shartnomalarini to‘g‘ri e’tirof etish, aktivlar
va majburiyatlarni aniq aks ettirish, hamda investorlar uchun moliyaviy shaffoflikni ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega.
2-jadval.
2023-yilda tijorat banklarining lizing portfeli tarkibi (tarmoqlar bo‘yicha)
Tarmoq
Portfel hajmi
(mlrd so‘m)
Ulushi
(%)
Yillik
o‘sish
(%)
O‘rtacha foiz
stavkasi (%)
Shartnoma
o‘rtacha muddati
(oy)
Sanoat
3 045
35.0
18.2
18.5
48
Qurilish
2 349
27.0
20.4
19.2
42
Qishloq
xo‘jaligi
1 044
12.0
21.1
17.8
36
Transport va
logistika
1 479
17.0
22.5
18.9
40
Xizmat
ko‘rsatish
783
9.0
19.7
20.1
30
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi, banklar ichki hisobotlari.
Shuningdek, ichki audit tizimini kuchaytirish lizing operatsiyalarida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan risklarni erta bosqichda aniqlash va bartaraf etish imkonini beradi. Auditning
chuqurlashtirilgan yondashuvi shartnoma shartlarining bajarilishini muntazam nazorat qilish va
moliyaviy intizomni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, lizing portfelini diversifikatsiya qilish ham bank faoliyatida risklarni
kamaytirishning samarali usullaridan biridir. Turli tarmoqlar va mijoz segmentlariga xizmat
ko‘rsatish orqali banklar iqtisodiy o‘zgarishlarga nisbatan bardoshlilikni oshiradi, bozor
talablaridagi o‘zgarishlarga tez moslasha oladi.
Zamonaviy sharoitda esa axborot texnologiyalarini joriy etish lizing operatsiyalarini
boshqarishda ajralmas vositaga aylanmoqda. Elektron monitoring tizimlari, avtomatlashtirilgan
hisobot shakllari va onlayn shartnoma boshqaruvi nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki inson
omili bilan bog‘liq xatoliklarni ham kamaytiradi. Bu esa hisob va audit jarayonining aniqligi
hamda samaradorligini oshiradi.
Umuman olganda, ushbu omillarning uyg‘un qo‘llanilishi tijorat banklarida lizing
operatsiyalarini samarali boshqarish, moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash va xalqaro
miqyosda raqobatbardoshlikni oshirish uchun mustahkam zamin yaratadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston tijorat banklarida lizing operatsiyalari hajmi barqaror o‘sish
tendensiyasini namoyon etmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi va Markaziy bank ma’lumotlariga
ko‘ra, 2019–2023 yillar oralig‘ida banklarning lizing portfeli yildan-yilga kengayib, milliy
iqtisodiyotning investitsion faolligini oshirishda sezilarli hissa qo‘shmoqda. Agar 2019-yilda
tijorat banklari tomonidan moliyalashtirilgan lizing operatsiyalari hajmi 4,2 trln so‘mni tashkil
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
189
etgan bo‘lsa, 2023-yil yakuniga kelib bu ko‘rsatkich 8,7 trln so‘mga yetgan. Bu davr mobaynida
o‘sish sur’ati o‘rtacha 20,5% atrofida bo‘ldi.
3-jadval.
2019–2023 yillarda hududlar kesimida lizing portfeli hajmi (mlrd so‘m)
Hudud
2019
2020
2021
2022
2023
5 yillik o‘sish
(%)
Toshkent shahri
1 680
1 950
2 420
2 890
3 567
112.3
Toshkent viloyati
650
740
870
1 020
1 305
100.7
Farg‘ona viloyati
360
410
470
560
682
89.4
Andijon viloyati
330
375
420
515
644
95.1
Qashqadaryo viloyati
290
325
370
420
537
85.2
Boshqa hududlar
890
1 150
1 430
1 745
1 965
120.8
Manba:
Tijorat banklari yillik hisobotlari
Lizing operatsiyalari tarkibida moliyaviy lizingning ulushi yetakchi bo‘lib, 2023-yilda
umumiy hajmning 78 foizini tashkil etdi. Operatsion lizing esa asosan transport vositalari va
xizmat ko‘rsatish sohasidagi asbob-uskunalar uchun qo‘llanildi. Tarmoq kesimida eng katta
ulush sanoat va qurilish sohasiga to‘g‘ri kelib, ularning hissasi mos ravishda 35% va 27% ni
tashkil etdi. Qishloq xo‘jaligi texnikalariga mo‘ljallangan lizing operatsiyalari hajmi esa 2019–
2023 yillar oralig‘ida 1,3 barobarga oshgan.
Foiz daromadlari bo‘yicha ham ijobiy dinamikani ko‘rish mumkin. 2019-yilda banklar
lizingdan 612 mlrd so‘m foiz daromadi olgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 1,14 trln so‘mga
yetdi. Shu bilan birga, defolt darajasi kredit operatsiyalariga qaraganda ancha past — o‘rtacha
1,8–2,3% atrofida bo‘lib, bu lizingning banklar uchun nisbatan xavfsizroq moliyalashtirish
vositasi ekanini ko‘rsatadi.
Moliyaviy hisobot tahlili shuni ko‘rsatadiki, IFRS 16 talablarini to‘liq joriy etgan
banklarda lizing portfeli va uning rentabellik ko‘rsatkichlari aniqroq e’tirof etilgan, shuningdek,
aktivlar va majburiyatlar balansda mutanosib ravishda aks ettirilgan. Bu esa investorlar va
reyting agentliklari oldida banklarning shaffoflik darajasini oshirgan.
Hududlar kesimida qaralsa, 2023-yilda eng katta lizing hajmi Toshkent shahri (umumiy
hajmning 41%) va Toshkent viloyati (15%) hissasiga to‘g‘ri kelgan. Bu hududlarda sanoat,
transport va logistika loyihalari ustuvor yo‘nalish sifatida moliyalashtirilgan. Farg‘ona vodiysi
viloyatlarida esa qishloq xo‘jaligi texnikalariga bo‘lgan talab yuqori bo‘lib, umumiy lizing
portfelining 12% ini tashkil etgan.
Umuman olganda, statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, tijorat banklarida lizing
operatsiyalari hajmi so‘nggi besh yilda ikki barobarga yaqin oshgan, portfel tarkibi esa
iqtisodiyotning turli tarmoqlarini qamrab olgan. Bu tendensiya banklar uchun lizingni strategik
moliyaviy vosita sifatida yanada rivojlantirish imkonini beradi. Biroq xalqaro standartlarga
moslashish, ichki audit tizimini kuchaytirish va IT-infratuzilmani modernizatsiya qilish zarurati
hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Muhokama
O‘zbekiston tijorat banklarida lizing operatsiyalarining rivojlanishi iqtisodiyot uchun ikki
tomonlama ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda: bir tomondan, real sektor korxonalari va tadbirkorlar
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
190
uchun investitsion manbani kengaytirsa, ikkinchi tomondan, banklarning daromad bazasini
diversifikatsiya qiladi. So‘nggi besh yil statistikasidan kelib chiqib aytish mumkinki, lizing
bozorida barqaror o‘sish tendensiyasi kuzatilmoqda va bu jarayon milliy iqtisodiyotning
modernizatsiya jarayonlariga mos ravishda shakllanmoqda.
Biroq amaliyotda mavjud bir qator muammolar bu sohaning to‘liq salohiyatini ishga
solishga to‘sqinlik qilmoqda. Avvalo, ayrim banklarda IFRS 16 talablariga to‘liq moslashmagan
buxgalteriya yondashuvlari moliyaviy hisobotlarning xalqaro talablarga mosligini pasaytiradi.
Bu holat investorlar va reyting agentliklari uchun ma’lumotlarning taqqoslanish
darajasini cheklaydi. Shuningdek, soliq hisobi va buxgalteriya hisobi o‘rtasidagi tafovutlar ayrim
lizing operatsiyalarida qo‘shimcha murakkabliklar keltirib chiqaradi.
Audit nuqtai nazaridan, yirik banklarda ichki nazorat tizimlari nisbatan rivojlangan
bo‘lsa-da, kichik hajmli banklarda lizing bo‘yicha maxsus audit metodologiyalari yetarlicha
shakllanmagan. Natijada risklarni baholash umumiy yondashuv asosida amalga oshiriladi,
shartnoma shartlari va to‘lov intizomiga oid ayrim noaniqliklar e’tibordan chetda qoladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, hozirgi sharoitda axborot texnologiyalari yetarli darajada
integratsiyalashmagan. Ko‘plab banklarda lizing shartnomalari bo‘yicha monitoring jarayonlari
hali ham qisman qo‘lda yuritilmoqda, bu esa operativlikni pasaytiradi va inson omili ta’sirini
oshiradi. Zamonaviy IT-platformalarni joriy etish nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki audit
uchun zarur bo‘lgan dalillarni real vaqt rejimida olish imkonini ham beradi.
Shuningdek, lizing portfelining yetarlicha diversifikatsiya qilinmaganligi ayrim banklarni
iqtisodiy sektorlarning ma’lum bir qismiga haddan ziyod bog‘lab qo‘yadi. Masalan, sanoat yoki
transport tarmog‘iga yuqori ulush ajratilishi bozor kon’yunkturasidagi salbiy o‘zgarishlarda
risklarni oshirishi mumkin. Bu esa lizing faoliyatida tarmoqlararo balansni ta’minlash zarurligini
ko‘rsatadi.
Muhokama natijasida aytish mumkinki, O‘zbekiston tijorat banklarida lizing
operatsiyalarining yanada samarali rivojlanishi uchun xalqaro standartlarga moslashish
jarayonini jadallashtirish, audit tizimini kuchaytirish, portfelni diversifikatsiya qilish hamda
axborot texnologiyalarini keng joriy etish asosiy yo‘nalishlar bo‘lishi lozim. Bu nafaqat
banklarning moliyaviy barqarorligini oshiradi, balki butun iqtisodiyot uchun innovatsion
moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytiradi.
Xulosa
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, lizing operatsiyalari tijorat banklari faoliyatida
muhim investitsion va moliyaviy vosita sifatida shakllangan. Ular banklar uchun barqaror
daromad manbai bo‘lib xizmat qiladi, mijozlar uchun esa uzoq muddatli moliyalashtirishning
qulay shaklini taqdim etadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston tijorat banklarida lizing portfeli hajmi
izchil o‘sib bormoqda, bu esa iqtisodiyotning modernizatsiya jarayonlariga bevosita hissa
qo‘shmoqda.
Shu bilan birga, amaliyotda bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim
banklarda IFRS 16 talablariga to‘liq moslashmagan buxgalteriya yondashuvlari, soliq hisobi va
buxgalteriya hisobi o‘rtasidagi tafovutlar, ichki audit metodologiyalarining yetarlicha
rivojlanmaganligi
hamda
axborot
texnologiyalaridan to‘liq foydalanilmasligi lizing
operatsiyalarining samaradorligini pasaytiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
191
Mazkur tadqiqot natijalariga ko‘ra, tijorat banklarida lizing operatsiyalarini samarali
boshqarish va auditini takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlar ustuvor hisoblanadi:
•
IFRS 16 talablarini to‘liq joriy etish orqali moliyaviy hisobotlarning shaffofligini
oshirish;
•
Lizing bo‘yicha maxsus ichki audit standartlarini ishlab chiqish va risklarni baholash
tizimini kuchaytirish;
•
Portfel diversifikatsiyasini ta’minlash orqali bozor o‘zgarishlariga bardoshlilikni oshirish;
•
Zamonaviy IT-platformalarni joriy etish orqali monitoring va hisobot jarayonlarini
avtomatlashtirish.
Lizing
operatsiyalarining
samarali
tashkil
etilishi
tijorat
banklarining
raqobatbardoshligini oshiradi, investitsion faolligini kuchaytiradi va butun moliya tizimining
barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Lizing to‘g‘risida”gi Qonuni. Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 14.04.2002 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Tijorat banklarida lizing operatsiyalarini
amalga oshirish tartibi to‘g‘risida nizom”. Toshkent, 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Buxgalteriya hisobi milliy standartlari”
(BHMS). Toshkent, 2023.
4.
IFRS 16 “Leases”. International Accounting Standards Board (IASB), 2021.
5.
Karimov, A. (2020).
Moliyaviy lizing: nazariya va amaliyot
. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti.
6.
Hamidov, B. (2021).
Bank ishi va moliya bozorlari
. Toshkent: Iqtisodiyot va huquq
nashriyoti.
7.
Хамидов, Ш. (2020). “Лизинг операцияларининг иқтисодий самарадорлиги”.
Молия
ва банк иши
журнали, №4, б. 45–52.
8.
Usmonov, S. (2021). “Tijorat banklarida lizing operatsiyalarining buxgalteriya hisobi va
soliq hisobidagi tafovutlar”.
Iqtisodiyot va moliya
jurnali, №2, b. 38–44.
9.
Xolmatov, M. (2022). “Lizing operatsiyalarida audit jarayonining takomillashtirilgan
modeli”.
Buxgalteriya hisobi va audit
jurnali, №3, b. 25–31.
10.
Deloitte Insights. (2022).
IFRS 16 Implementation Challenges in Financial Institutions
.
London: Deloitte.
11.
PwC. (2021).
Leasing in Financial Institutions: Practical Guide to IFRS 16
.
PricewaterhouseCoopers.
12.
KPMG. (2022).
Accounting for Leases in Banking Sector
. KPMG International.
13.
FASB ASC 842 “Leases”. Financial Accounting Standards Board, 2021.
14.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2023).
Moliyaviy xizmatlar
statistik to‘plami
. Toshkent.
15.
Germaniya Markaziy banki (Deutsche Bundesbank). (2021).
Leasing Market
Development in the Banking Sector
. Frankfurt am Main.
