ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
195
HUKMNING XULOSASI: FRANS KAFKANING "HUKM" HIKOYASINING ASOSIY
MA’NO MAZMUNI
Ergasheva Munisa Sirojiddin qizi
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi 5-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16829079
Annotatsiya. Mazkur maqola orqali Franz Kafkaning 1912-yilda yozilgan “Hukm”
hikoyasining chuqur ma’no mazmunini tahlil qilinadi. Hikoya Georg Bendeman ismli yosh
savdogarning otasi bilan bo‘lgan murakkab munosabatlari, psixologik ziddiyatlari va o‘zini o‘zi
anglash jarayonidagi to‘siqlar orqali insonning ichki kurashi, avtoritar figuralar oldidagi ojizlik
va ekzistensial inqirozni o‘rganadi. Maqola adabiy tahlil usullaridan foydalangan holda
hikoyaning ramziy tuzilishi, psixologik chuqurligi va falsafiy mazmunini ochib beradi. Kafkaning
shaxsiy hayoti, xususan, otasi bilan munosabatlari hikoyaning avtobiografik kontekstini
tushunishda muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Hikoyaning zamonaviy adabiyotdagi o‘rni va
uning universal mavzulari maqolaning muhokama qismida yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Franz Kafka, Hukm, psixologik ziddiyat, ota-og‘il munosabatlari,
avtoritarizm, o‘zini o‘zi anglash, ekzistensializm, ramziylik, modernizm.
Kirish.
Franz Kafkaning “Hukm” hikoyasi uning adabiy faoliyatidagi eng muhim asarlardan biri
bo‘lib, 1912-yilda yozilgan. Bu hikoya nafaqat Kafkaning shaxsiy hayotidagi muammolar,
xususan, otasi Hermann Kafka bilan bo‘lgan murakkab munosabatlari bilan chambarchas
bog‘liq, balki insonning o‘zini o‘zi anglash, jamiyatdagi o‘rni va avtoritar figuralar oldidagi
ojizlik kabi universal mavzularni ham o‘rganadi.
Hikoyaning bosh qahramoni Georg Bendemann – muvaffaqiyatli savdogar bo‘lib, u
otasining soya va hukmronligi ostida o‘z hayotini boshqarishga urinadi. Ammo otasining
kutilmagan va shafqatsiz "hukmi" – Georgning o‘lim jazosiga mahkum etilishi – hikoyani fojiali
yakun bilan tugatadi[3,4].
"Hukm" hikoyasi Kafkaning adabiy uslubining o‘ziga xos xususiyatlarini, xususan,
psixologik chuqurlik, ramziy tasvirlar va ekzistensial mavzularni aks ettiradi. Maqola hikoyaning
asosiy ma’no mazmunini maqola tuzilmasi asosida tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, uning
psixologik, falsafiy va ramziy jihatlarini kengroq yoritadi. Maqolaning maqsadi – hikoyaning
chuqur ma'nolarini ochib berish, uning Kafkaning shaxsiy hayoti bilan bog‘liqligini ko‘rsatish va
zamonaviy adabiyotdagi o‘rnini muhokama qilishdir[4].
Metodologiya
"Hukm" hikoyasini tahlil qilishda imkon qadar sifatli adabiy tahlil usullaridan
foydalanildi. Tahlil jarayoni bir necha bosqichda amalga oshirildi:
Matn tahlili: Hikoyaning asl matni sinchkovlik bilan o‘qildi, asosiy personajlar (Georg
Bendeman, uning otasi, do‘sti), syujet tuzilishi va ramziy elementlar (daryo, ko‘prik, xona) tahlil
qilindi. Har bir elementning hikoyadagi ma’nosi va o‘rni aniqlandi.
Kontekstual tahlil: Kafkaning shaxsiy hayoti, xususan, otasi Herman Kafka bilan bo‘lgan
munosabatlari hikoyaning avtobiografik jihatlari sifatida ko‘rib chiqildi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
196
Kafkaning 1919-yilda otasiga yozgan "Xat" (Brief an den Vater) asari va uning
kundaliklari tahlil kontekstini kengaytirish uchun ishlatildi[1].
Nazariy yondashuvlar: Hikoyaning ma’nosini ochib berishda ekzistensializm, psixoanaliz
(Freydning Oedipus kompleksi tushunchasi) va modernizm adabiyoti nazariyalari qo‘llanildi. Bu
yondashuvlar Georgning ichki ziddiyatlari va hikoyaning falsafiy mazmunini tushunishda asosiy
vosita bo‘ldi.
Qiyosiy tahlil: "Hukm" hikoyasi Kafkaning boshqa asarlari, masalan, "Evrilish" va
"Qasr" bilan solishtirildi, bu esa uning umumiy adabiy merosidagi o‘rnini aniqlashga yordam
berdi.
Adabiy manbalar: Kafkaning hayoti va ijodi haqidagi ilmiy maqolalar, tanqidiy sharhlar
va adabiy tahlillar hikoyaning kontekstini kengaytirish uchun ishlatildi. Xususan, Max Brodning
Kafka haqidagi xotiralari va Walter Benjaminning Kafka ijodiga bag‘ishlangan tahlillari muhim
manba sifatida foydalanildi[5].
Tahlil jarayonida hikoyaning ramziy tuzilishi, psixologik ziddiyatlari va falsafiy
mazmuni alohida e’tibor markazida bo‘ldi.
Natijalar.
Tahlil natijasida "Hukm" hikoyasining asosiy ma'no mazmuni quyidagi asosiy jihatlarda
aniqlandi:
Ota-o‘g‘il ziddiyati va avtoritarizm:
Hikoyaning markaziy mavzusi Georg Bendemanning
otasi bilan bo‘lgan murakkab munosabatlari hisoblanadi. Ota figura – avtoritar, hukmron va
shafqatsiz shaxs sifatida tasvirlanadi. Uning Georgga qarshi chiqargan "hukmi" – o‘lim jazosi –
nafaqat shaxsiy ziddiyatning ramzi, balki, jamiyatdagi avtoritar tuzumlarning inson erkinligiga
tahdidi sifatida talqin qilinadi. Otasining Georgning do‘sti haqidagi yolg‘on ayblovlari va uning
hayotini boshqarishga urinishi insonning o‘z taqdirini o‘zi belgilashdagi ojizligini
ko‘rsatadi[1,2].
O‘zini o‘zi anglash va psixologik kurash: Georgning otasi bilan muloqoti uning o‘z
shaxsiyatini va hayotdagi o‘rnini anglashdagi muammolarini ochib beradi. U muvaffaqiyatli
savdogar bo‘lsa-da, otasining soya va hukmronligi ostida o‘zini doimo past his qiladi. Hikoya
insonning o‘zini o‘zi topishga intilishi, ammo bu jarayonda duch keladigan psixologik to‘siqlarni
tasvirlaydi. Georgning o‘ziga bo‘lgan ishonchsizligi va otasining tanqidiga bo‘ysunishi
Freydning Oedipus kompleksi tushunchasi bilan tahlil qilinishi mumkin.
Ekzistensial inqiroz: "Hukm" hikoyasi ekzistensializmning dastlabki ko‘rinishlarini aks
ettiradi. Georgning hayotdagi maqsadsizlik hissi, o‘z qarorlariga shubha qilishi va oxir-oqibat
o‘z joniga qasd qilishi ekzistensial inqirozning timsolidir. Hikoyada insonning hayotning
ma'nosini izlashi va bu izlanishdagi umidsizlik hissi aniq ko‘rinadi.
Ramziy tasvirlar: Hikoyadagi daryo, ko‘prik va xona kabi elementlar chuqur ramziy
ma'noga ega. Daryo inson hayotidagi o‘tkinchi va noaniqlikni, ko‘prik esa hayot bilan o‘lim
o‘rtasidagi o‘tishni anglatadi. Georgning ko‘prikdan sakrashi uning ichki ziddiyatlardan
qochishga urinishi sifatida talqin qilinadi[1,6]. Xona esa Georgning cheklangan dunyosini va
otasining hukmronligi ostidagi psixologik "qamoqxona"sini ifodalaydi.
Avtobiografik elementlar:
Kafkaning otasi Herman Kafka bilan bo‘lgan munosabatlari
hikoyaning asosiy ilhom manbai sifatida ko‘riladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
197
Kafkaning otasiga yozgan "Xat" asarida u o‘zining otasi oldidagi ojizlik hissi, doimiy
tanqid va bosimni tasvirlaydi. Bu elementlar "Hukm" hikoyasida Georgning otasi bilan
munosabatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Muhokama.
“Hukm” hikoyasi Kafkaning adabiy uslubining o‘ziga xos xususiyatlarini – psixologik
chuqurlik, ramziy tasvirlar va ekzistensial mavzularni – yaqqol namoyon qiladi. Hikoyaning
asosiy mavzusi – avtoritar figuralar oldidagi ojizlik va insonning o‘zini o‘zi anglashdagi
muammolar – zamonaviy adabiyotda muhim o‘rin tutadi. Kafkaning shaxsiy hayoti, xususan,
otasi bilan bo‘lgan munosabatlari hikoyaning avtobiografik xususiyatini yanada chuqurlashtiradi.
Masalan, Kafkaning otasiga yozgan "Xat" asarida u otasining hukmron xarakterini va
uning o‘z hayotiga ta'sirini ochiq tasvirlaydi, bu esa "Hukm" hikoyasining ma'nosini tushunishda
muhim kontekst beradi[2,5].
Hikoya ekzistensializm va modernizm adabiyotidagi muhim o‘zgarishlarni aks ettiradi.
Georgning o‘limi nafaqat shaxsiy fojia, balki insonning jamiyatdagi o‘rni va ma'nosini izlashdagi
umidsizlik ramzi sifatida talqin qilinadi. Kafkaning boshqa asarlari, masalan, "Aylanish" va
"Qasr" bilan solishtirganda, "Hukm" hikoyasi o‘zining ixchamligi va keskin psixologik
ziddiyatlari bilan ajralib turadi. Bu hikoya Kafkaning keyingi asarlarida rivojlangan
mavzularning dastlabki ko‘rinishi sifatida qaralishi mumkin.
Bundan tashqari, hikoyaning ramziy tuzilishi uni zamonaviy adabiyotning muhim
namunalaridan biriga aylantiradi. Daryo va ko‘prik kabi tasvirlar nafaqat hikoyaning fojiali
yakunini ta’kidlaydi, balki insonning ichki dunyosidagi noaniqlik va qo‘rquvlarni ham aks
ettiradi. Kafkaning ushbu hikoyasi o‘quvchilarni o‘z hayotlaridagi ziddiyatlar va ma'no izlash
jarayoni haqida o‘ylashga undaydi. Zamonaviy adabiyotda "Hukm" hikoyasi psixologik realizm
va ekzistensial falsafaning muhim namunasi sifatida qaraladi[3]. Uning universal mavzulari –
o‘zini o‘zi anglash, avtoritarizm va insonning jamiyatdagi o‘rni – bugungi kunda ham dolzarb
bo‘lib qolmoqda. Hikoyaning adabiy ahamiyati uning o‘quvchilarga o‘z ichki dunyosini tahlil
qilish va hayotning murakkab savollariga javob izlash imkonini berishida namoyon bo‘ladi.
Xulosa
Frans Kafkaning "Hukm" hikoyasi insonning ichki kurashi, avtoritar figuralar oldidagi
ojizlik va o‘zini o‘zi anglashdagi muammolarni o‘rganadigan muhim adabiy asardir. Hikoyaning
ramziy tuzilishi, psixologik chuqurligi va ekzistensial mavzulari uni zamonaviy adabiyotning
muhim namunalaridan biriga aylantiradi. Ushbu maqola hikoyaning asosiy ma'no mazmunini
adabiy tahlil usullari orqali ochib berdi va uning Kafkaning shaxsiy hayoti va falsafiy
dunyoqarashi bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi. Kelajakda "Hukm" hikoyasini Kafkaning boshqa
asarlari bilan solishtirish yoki zamonaviy psixologik va falsafiy nazariyalar asosida qayta tahlil
qilish orqali uning adabiy merosidagi o‘rni yanada chuqurroq o‘rganilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. (2001).
Xamsa
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
Muminov, I. (1995).
O‘zbek adabiyoti tarixi
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
3.
Karimov, G. (2008).
Jahon adabiyoti va o‘zbek adabiyoti
. Toshkent: Fan nashriyoti.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
198
4.
Xo‘jayev, A. (2010).
Adabiyotshunoslik asoslari
. Toshkent: Yangi asr avlodi.
5.
To‘ychiyev, B. (2005).
Jahon adabiyotidagi psixologizm
. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi.
6.
Mirzayev, T. (1998).
Adabiyot nazariyasi
. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
7.
Yo‘ldoshev, Q. (2012).
Zamonaviy adabiyotshunoslik
. Toshkent: Akademnashr.
8.
Usmonov, S. (2003).
O‘zbek adabiyotidagi modernizm
. Toshkent: G‘afur G‘ulom
nashriyoti.
9.
Rahmonov, M. (2007).
Adabiyot va psixologiya
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
10.
Sattorov, A. (2015).
Jahon adabiyotidagi ramziylik
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti.
Xorijiy adabiyotlar:
11.
Kafka, F. (1919).
Brief an den Vater
. Munich: Kurt Wolff Verlag.
12.
Brod, M. (1960).
Franz Kafka: A Biography
. New York: Schocken Books.
13.
Benjamin, W. (1968).
Illuminations: Essays and Reflections
. New York: Harcourt Brace
Jovanovich.
14.
Freud, S. (1913).
The Interpretation of Dreams
. London: Macmillan.
15.
Camus, A. (1942).
The Myth of Sisyphus
. Paris: Gallimard.
16.
Sartre, J.-P. (1943).
Being and Nothingness
. Paris: Gallimard.
17.
Pawel, E. (1984).
The Nightmare of Reason: A Life of Franz Kafka
. New York: Farrar,
Straus & Giroux.
18.
Bloom, H. (Ed.). (1988).
Franz Kafka’s The Judgment
. New York: Chelsea House
Publishers.
19.
Gray, R. T. (2005).
A Franz Kafka Encyclopedia
. Westport: Greenwood Press.
20.
Robertson, R. (1985).
Kafka: Judaism, Politics, and Literature
. Oxford: Oxford
University Press.
Internet manzillari:
21.
https://www.kafka-online.info/the-judgment.html
22.
https://www.britannica.com/biography/Franz-Kafka
23.
https://www.theguardian.com/books/2012/sep/23/franz-kafka-the-judgment-centenary
24.
https://www.literaryhub.com/franz-kafkas-the-judgment-a-study-in-family-dynamics/
25.
https://www.sparknotes.com/lit/metamorphosis/context/
26.
https://www.gutenberg.org/ebooks/author/1735
27.
https://www.newyorker.com/books/page-turner/kafkas-judgment-at-100
28.
https://plato.stanford.edu/entries/existentialism/
29.
https://www.jstor.org/stable/10.2307/468123
30.
https://www.psychoanalysis.org.uk/resources/franz-kafka-and-psychoanalysis
