Avgust, 2025-Yil
41
XALQARO HUQUQDA HUQUQIY BARQARORLIK TAMOYILINING O‘RNI
Daminova Muxlisabonu Askarovna
Qarshi davlat universiteti Falsafa va sotsiologiya kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16833620
Annotatsiya. Ushbu maqolada xalqaro huquq tizimida huquqiy barqarorlik tamoyilining
mazmun-mohiyati, uning xalqaro munosabatlardagi ahamiyati va amaliy qo‘llanilishi tahlil
qilingan. Shuningdek, davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik, tinchlik va barqaror rivojlanishni
ta’minlashda ushbu tamoyilning o‘rni hamda xalqaro shartnomalar barqarorligini
mustahkamlovchi omillar yoritilgan.
Kalit so‘zlar: xalqaro huquq, huquqiy barqarorlik, xalqaro shartnoma, xalqaro
munosabatlar, davlatlararo hamkorlik, barqaror rivojlanish.
Kirish
Xalqaro huquq tizimi — bu davlatlar va boshqa xalqaro huquq subyektlari o‘rtasidagi
munosabatlarni tartibga soluvchi majburiy qoidalar, prinsiplari va institutlar yig‘indisidir. Ushbu
tizimning samaradorligi ko‘p jihatdan uning izchilligi va barqarorligiga bog‘liq. Huquqiy
barqarorlik tamoyili xalqaro huquq normalarining o‘zaro uyg‘unligi, uzluksiz amal qilishi va ularni
bajarishning kafolatlanishi orqali xalqaro tartibning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Bu
tamoyilning mavjudligi davlatlar o‘rtasida o‘zaro ishonchni oshiradi, mojarolar ehtimolini
kamaytiradi va global hamkorlik uchun huquqiy asos yaratadi (Brownlie, 2008; Shaw, 2017).
Huquqiy barqarorlik, avvalo, xalqaro shartnomalar va kelishuvlarning uzoq muddat
davomida amal qilishi, normativ-huquqiy bazaning keskin va tez-tez o‘zgarmasligi hamda xalqaro
normalarning siyosiy bosimlardan mustaqilligi bilan tavsiflanadi. Masalan,
Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Nizomi
1945-yildan buyon o‘zining asosiy tamoyillarini saqlab kelmoqda va bu holat
xalqaro tizim barqarorligining eng yorqin misollaridan biridir.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, huquqiy barqarorlik tamoyili “pacta sunt servanda” —
shartnomalarga rioya qilish prinsipi bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu xalqaro huquqning fundamental
qoidalaridan biridir (Vyana konvensiyasi, 1969). Biroq so‘nggi yillarda geosiyosiy keskinlik,
mintaqaviy mojarolar, bir tomonlama sanktsiyalar va xalqaro shartnomalarni bekor qilish holatlari
ushbu tamoyilga jiddiy tahdid solmoqda. Masalan, ayrim yirik davlatlarning xalqaro bitimlardan
chiqib ketishi (AQShning 2018-yilda Eron bilan yadro kelishuvini tark etishi) xalqaro tizimdagi
huquqiy izchillikka putur yetkazdi.
O‘zbekiston Respublikasi tashqi siyosatida xalqaro huquqning asosiy prinsiplari, jumladan,
huquqiy barqarorlikka qat’iy rioya qilish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Bu mamlakatning
mintaqaviy va global miqyosdagi tinchlik, xavfsizlik va barqaror rivojlanish siyosatiga to‘la mos
keladi. Shu bois, mazkur maqolada huquqiy barqarorlik tamoyilining nazariy asoslari, xalqaro
amaliyotdagi o‘rni hamda uni ta’minlashning dolzarb muammolari tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharhi
Xalqaro huquqda huquqiy barqarorlik tamoyili bo‘yicha ilmiy izlanishlar ko‘p jihatdan
xalqaro munosabatlarning uzluksizligi, normativ tizimning mustahkamligi va shartnomalarning
bajarilishiga bag‘ishlangan.
Avgust, 2025-Yil
42
I. Brownlie (2008) o‘zining
Principles of Public International Law
asarida xalqaro
huquqdagi barqarorlikni davlatlararo ishonchning asosiy kafolati sifatida baholaydi. Muallif
fikricha, xalqaro tizimning izchil ishlashi huquqiy normalarning tez-tez o‘zgarmasligiga, ularning
barcha subyektlar uchun bir xil amal qilishi va “pacta sunt servanda” prinsipiga sodiqlik bilan
bog‘liq.
M. Shaw (2017)
International Law
asarida huquqiy barqarorlikni xalqaro xavfsizlik va
barqaror rivojlanishning muhim omili sifatida ko‘rsatadi. U shartnomalar va kelishuvlar amal
qilishini ta’minlash uchun xalqaro tashkilotlarning monitoring mexanizmlari, arbitraj va xalqaro sud
tizimlari ahamiyatiga urg‘u beradi.
BMT Nizomi (1945) xalqaro huquqda barqarorlik tamoyilining amaliy ko‘rinishini
ta’minlovchi asosiy hujjatlardan biridir. Uning qoidalari 70 yildan ortiq vaqt davomida o‘zgarishsiz
qolib, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashda fundamental rol o‘ynab kelmoqda.
1969-yilgi Vyana konvensiyasi xalqaro shartnomalar huquqi sohasida huquqiy barqarorlikni
mustahkamlovchi asosiy manba hisoblanadi. Konvensiyaning 26-moddasida shartnomalar
“vijdonan bajarilishi shart” ekani ta’kidlanib, ushbu tamoyilning universal xarakterga ega ekanligi
e’tirof etiladi.
O‘zbekistonlik olimlar ham bu masalaga e’tibor qaratgan. X. Sodiqov (2021) o‘z tadqiqotida
xalqaro huquq normalarining mintaqaviy integratsiya jarayonlaridagi barqarorligini tahlil qilib,
MDH, SHHT va boshqa mintaqaviy tashkilotlarda qabul qilingan huquqiy hujjatlarning izchilligini
saqlash muhimligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, Parij kelishuvi (2015) ekologik sohada huquqiy barqarorlikning zamonaviy
namunasidir. Kelishuvning uzoq muddatli strategik maqsadlari va qat’iy majburiyatlari global
ekologik siyosatda prognoz qilinadigan va izchil huquqiy muhit yaratishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, huquqiy barqarorlik xalqaro huquqning barcha
sohalarida — siyosiy, iqtisodiy, xavfsizlik va ekologik yo‘nalishlarda — birdek dolzarb bo‘lib,
uning ta’minlanishi global hamkorlikning barqaror rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Huquqiy barqarorlik xalqaro huquq tizimining izchil ishlashini ta’minlaydigan eng muhim
tamoyillardan biridir. U xalqaro normalarning barqaror amal qilishi, davlatlar o‘rtasida ishonchni
mustahkamlash va uzoq muddatli hamkorlik uchun huquqiy asos yaratish imkonini beradi. Bunday
barqarorlikning mavjudligi davlatlarga o‘z siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik strategiyalarini puxta
rejalashtirish, xalqaro majburiyatlarni bajarish va global hamkorlikka qo‘shilishga ishonch
bag‘ishlaydi. Xalqaro huquqda huquqiy barqarorlik asosan “pacta sunt servanda” prinsipi bilan
bog‘liq bo‘lib, ushbu qoida 1969-yilgi Vyana konvensiyasining 26-moddasida mustahkamlab
qo‘yilgan. Mazkur prinsipga ko‘ra, xalqaro shartnomalar taraflari o‘z zimmasiga olgan
majburiyatlarni vijdonan bajarishi shart, bu esa normativ-huquqiy tizimning izchilligi va prognoz
qilinuvchanligini ta’minlaydi. BMT Nizomi misolida ko‘rish mumkinki, huquqiy barqarorlik uzoq
yillar davomida xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashning kafolati bo‘lib xizmat qilmoqda, chunki
1945-yildan buyon uning asosiy tamoyillari o‘zgarmagan va amalda o‘z kuchini saqlab qolgan.
Shu bilan birga, zamonaviy xalqaro munosabatlarda huquqiy barqarorlikka bir qator
tahdidlar ham mavjud. Geosiyosiy raqobat, mintaqaviy mojarolar, davlatlarning xalqaro
kelishuvlardan bir tomonlama chiqib ketishi, xalqaro huquq normalarining siyosiy bosim vositasi
sifatida ishlatilishi — bularning barchasi normativ tizim izchilligiga putur yetkazadi.
Avgust, 2025-Yil
43
Masalan, AQShning 2018-yilda Eron bilan yadro kelishuvini tark etishi xalqaro
shartnomalar barqarorligiga bo‘lgan ishonchni sezilarli darajada pasaytirdi. Bunday holatlar xalqaro
huquqning umumiy samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va kelajakdagi kelishuvlarga bo‘lgan
ishonchni kamaytiradi.
Huquqiy barqarorlikni ta’minlash uchun xalqaro tashkilotlarning monitoring tizimlarini
kuchaytirish, shartnomalar ijrosini nazorat qilish mexanizmlarini samarali ishlatish, xalqaro sud va
arbitraj institutlarining vakolatlarini kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Diplomatik
muzokaralar orqali nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish ham ushbu tamoyilni mustahkamlashning
asosiy yo‘llaridan biridir. Xalqaro hamjamiyatning birgalikdagi sa’y-harakatlari barqaror huquqiy
muhitni saqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi tashqi siyosatida ham huquqiy barqarorlik tamoyiliga qat’iy rioya
etiladi. Mamlakat BMT, SHHT, MDH va boshqa xalqaro hamda mintaqaviy tashkilotlarda qabul
qilingan huquqiy normalarga sodiqligini amaliyotda namoyon etib kelmoqda. O‘zbekistonning
mintaqaviy xavfsizlik, tinchlikni ta’minlash va barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan tashabbuslari ushbu tamoyilning milliy tashqi siyosatdagi ustuvor o‘rni va xalqaro
miqyosdagi ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Shu bois huquqiy barqarorlikni mustahkamlash
nafaqat xalqaro huquq tizimining umumiy barqarorligini, balki mintaqaviy tinchlik va
hamkorlikning izchil rivojlanishini ham ta’minlaydi.
Xulosa
Huquqiy barqarorlik tamoyili xalqaro huquq tizimining izchil ishlashi, davlatlararo
ishonchni mustahkamlash va global hamkorlikni rivojlantirishning asosiy sharti hisoblanadi. U
xalqaro shartnomalar va kelishuvlarning uzoq muddat amal qilishini, normativ-huquqiy bazaning
prognoz qilinuvchanligini va xalqaro normalarning siyosiy bosimlardan mustaqilligini ta’minlaydi.
Tarixiy tajriba, xususan, BMT Nizomi va Vyana konvensiyasi qoidalari ushbu tamoyilning
xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashdagi o‘rnini yaqqol namoyon etadi.
So‘nggi yillarda geosiyosiy raqobat, mintaqaviy mojarolar va davlatlarning xalqaro
kelishuvlardan bir tomonlama chiqib ketishi huquqiy barqarorlikka jiddiy tahdid solmoqda. Shu
bois xalqaro tashkilotlar monitoring tizimlarini kuchaytirish, shartnomalar ijrosini samarali nazorat
qilish va nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb
etadi.
O‘zbekiston Respublikasi xalqaro huquqning ushbu tamoyiliga sodiqligini o‘z tashqi
siyosatida amaliy jihatdan namoyon etib kelmoqda. Mamlakatning mintaqaviy xavfsizlik va
barqaror rivojlanish yo‘lidagi tashabbuslari huquqiy barqarorlikni ta’minlash borasida xalqaro
hamjamiyatdagi ishonchli hamkor sifatidagi mavqeini yanada mustahkamlamoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Brownlie, I. (2008).
Principles of Public International Law
. Oxford University Press.
2.
Vyana konvensiyasi (1969).
Xalqaro shartnomalar huquqi to‘g‘risida
.
3.
United Nations Charter, 1945.
4.
Parij kelishuvi, 2015.
5.
O‘zbekiston Respublikasi tashqi siyosati konsepsiyasi, 2022.
