98
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARIDA YER TUZISH LOYIHALARINI
OPTIMALLASHTIRISHDA GPS-GEODEZIYA TARMOG‘I ASOSIDA YONDASHUV
Amonov Anvar Ro’ziqulovich
erkin tadqiqotchi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16838299
Annotatsiya. Qishloq xo‘jaligida yer tuzish loyihalarini optimallashtirish er resurslarini
samarali boshqarish, ishlab chiqarishni barqaror oshirish va ekologik muvozanatni saqlashga
xizmat qiladi. Mamlakatimizda traktorlar va boshqa qishloq xo‘jaligi texnikalarini yuqori
aniqlikda boshqarish hamda maydonlar chegarasini aniq belgilash zarurati ortmoqda. Bu
maqolada GPS-geodeziya tarmoqlarining imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, RTK (Real-Time
Kinematic) va PPP (Precise Point Positioning) kabi usullar, tarmoqni loyihalashning asosiy
talablari,
yer
konsolidatsiyasi
va
ekologik
monitoringda
masofadan
zondlash
texnologiyalarining qo‘llanilishi tahlil qilindi. Tahlil natijalari GPS asosidagi geodeziya
tarmoqlarini ratsional rejalashtirish va qishloq xo‘jaligi yerlarida yer tuzish loyihalarini yanada
samarali tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar: GPS; geodeziya tarmog‘i; RTK; PPP; yer konsolidatsiyasi; masofadan
zondlash; qishloq xo‘jaligi; ekologik monitoring.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishda yer resurslarining tezkor va aniq hisobini yuritish
muhim ahamiyatga ega. Yer tuzish loyihalarida dala chegaralarini aniqlash, maydonlarni
konsolidatsiya qilish, sug‘orish infratuzilmasini rejalashtirish va agrotexnik tadbirlarni ratsional
tashkil etish kabi vazifalar texnologik yondashuvni talab etadi. Global navigatsiya sun’iy
yo‘ldosh tizimlari (GNSS) va geodeziya tarmoqlari bu ehtiyojni qondirib, yer usti va havo
o‘lchovlarini birlashtirib, maydonlarni metr va hatto santimetr darajasida o‘lchash imkonini
beradi. Geodeziya tarmoqlarini optimallashtirish esa kuzatish stansiyalari soni va joylashuvini
belgilash, troposfera kechikishlarini e’tiborga olish va dastlabki ma’lumotlarni boshqarishni
taqozo etadi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, mavjud GNSS doimiy stansiyalar tarmog‘i notekis
bo‘lib, troposfera kechikishlari sabab RTK aniqligi hudud bo‘yicha farqlanadi. Bu muammoni
bartaraf etish uchun optimal stansiya oralig‘i yoz faslida 52 km, qishda esa 70 km atrofida
bo‘lishi taklif etilgan [1].
Geodeziya tarmoqlarining optimalligi joylashuv sifatini, qurilish va ekspluatatsiya
xarajatlarini belgilaydi. Troposfera kechikishlari ham RTK aniqligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi;
ular iqlim sharoiti va balandlikka bog‘liq. Sun’iy yo‘ldosh signallariga yuzaga keladigan
troposfera xatolarini kamaytirish uchun sirt meteorologik ma’lumotlarga asoslangan modellar
ishlab chiqilgan bo‘lib, bunday model yordamida gorizontal aniqlik 3,8 %, vertikal aniqlik
4,37 % ga yaxshilanishi ko‘rsatilgan [14]. Aslida GNSS tarmog‘ini tuzishda stansiyalar orasidagi
optimal masofa, meteorologik parametrlar, qamrov hududi va foydalanuvchilar soni kabi
faktorlar e’tiborga olinishi lozim. Klassik yer o‘lchovlari va GNSS vektor kuzatuvlarini
birgalikda qayta ishlaydigan algoritmlar yer o‘lchovlarida sun’iy yo‘ldosh signallari yetarli
bo‘lmagan hollarda ham tarmoq aniqligini ta’minlaydi [11]. Bunda barcha kuzatuvlar geotsentrik
koordinata tizimida birlashtirilib, GNSS va klassik o‘lchovlardan kelib chiqadigan ortiqcha
o‘lchamlar umumiy tizimga moslashtiriladi.
Real-Time Kinematic (RTK) texnologiyasi geodeziya o‘lchovlarida keng qo‘llanilib,
mobil qabul qilgich bilan asosiy stansiya o‘rtasidagi differensial tuzatishlardan foydalanadi.
99
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Ochiq manbalarga ko‘ra, ikki chastotali past narxli qabul qilgichlar yordamida RTK
natijasida gorizontal xato 2–3 sm, vertikal xato esa 5 sm bo‘ladi; bu esa tuproq ishlov berish,
urug‘ sepish va o‘g‘it solish kabi amaliyotlar uchun yetarli [3]. Ko‘p yo‘ldoshli PPP usuli esa
yagona stansiyasiz ishlaydi; ko‘p konstellatsiya va ko‘p chastotali kuzatuvlar vaqtni
40 daqiqadan 20 daqiqadan kamga qisqartirib, aniq pozitsiyani 0,5–1 sm yaxshilaydi [4]. Biroq
PPP vaqti uzayishi va foydalanuvchi uchun qo‘shimcha nazorat mahsulotlarini talab qilishi
sababli qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida RTK keng qo‘llaniladi.
RTKning amaliy foydalari juda ko‘p. AQSH hukumatining rasmiy ma’lumotiga ko‘ra,
GPS va RTK texnologiyasi fermalar rejasini tuzish, dala xaritasini yaratish, tuproq namunalarini
olish, traktorni yo‘naltirish, ekin monitoringi, o‘zgaruvchan normada o‘g‘it solish va hosilni
xaritalashda qo‘llanilib, xarajatlarni kamaytiradi va hosildorlikni oshiradi [5]. Tarmoq RTKsi
(Network RTK) esa bir necha doimiy stansiyalarning differensial tuzatishlarini umumlashtirib,
butun hududda santimetr darajasida aniqlik beradi. Bloglarda tarmoq RTKning ish prinsipi –
ma’lum koordinatadagi stansiyalar sun’iy yo‘ldosh signallarini qabul qilib, tuzatishlarni
markaziy serverga uzatadi va server ularni mobil qabul qiluvchilarga real vaqt rejimida
yetkazadi, natijada dala ishlari ortiqcha yopishmalarni kamaytiradi, yoqilg‘i sarfini kamaytiradi
va inson xatosini minimallashtiradi [6]. O‘tgan yillardagi tajribalar shuni ko‘rsatdiki, BeiDou
RTK va inertsiya navigatsiyasi (INS) birlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan traktorning holati
3 smgacha aniqlikda va azimut 0,6°gacha xatolik bilan aniqlanadi; tizim past narx va kuchli
qarshilikka ega bo‘lib, avtomatlashtirilgan qishloq xo‘jaligi texnikalari uchun zarur [7].
Tarmoq RTK xizmatini tanlashda aniqlik, stansiyalar soni, tugilmaboslik (uptime),
qamrov, qo‘llab-quvvatlanadigan yo‘ldosh konstellasiyalari, integratsiya imkoniyati va xarajat
kabi omillar e’tiborga olinadi [15]. Xususiy tarmoqlar odatda yuqori aniqlik beradi, ammo ular
cheklangan hududda ishlaydi; jamoaviy tarmoqlar kengroq hududni qoplaydi. Masalan,
Fransiyada 2019 yilda boshlangan Centipede-RTK loyihasi ochiq ilmiy tamoyillar asosida
jamoalar va fermerlarning g‘amxo‘rligi bilan GNSS stansiyalarini o‘rnatish va bepul tuzatish
ma’lumotlarini taqdim etishga qaratilgan. 2025 yilga kelib loyihada Fransiyada 625 ta, butun
dunyoda esa 860 dan ortiq stansiya faol bo‘lib, urug‘ sepish, ekin o‘tini kultivatsiya qilish va
aniq sug‘orish kabi vazifalarda santimetr aniqligini ta’minlaydi [8]. Bu kabi tashabbuslar kichik
fermer xo‘jaliklarining ham precision agriculture texnologiyalaridan foydalanishini
osonlashtirmoqda.
Yer konsolidatsiyasi qishloq xo‘jaligi yerlarining parchalanishini kamaytirish va
infratuzilmani yaxshilash orqali ishlab chiqarishni samarali tashkil etishni nazarda tutadi.
Zamonaviy yer tuzish tizimlarida UAV fotogrametriya va masofadan zondlash
ma’lumotlari yaratilayotgan hujjatlarning aniqligini oshiradi. Misol uchun, konsolidatsiya
jarayonida fotogrammetrik va masofadan zondlash mahsulotlarini qo‘llash to‘plangan
geoma’lumotlarni yuridik tahlil bilan integratsiya qilib, yer uchastkalari joylashuvining aniq
rejasini yaratadi hamda fermer xo‘jaliklari infratuzilmasini optimallashtirish imkonini beradi [9].
Yer konsolidatsiyasining murakkabligini baholashda standart kadastr ma’lumotlar
to‘plami va GIS algoritmlaridan foydalanish ownership strukturasi, maydonlarning parchalanish
darajasi va morfologik sharoitlarni raqamli jihatdan tahlil qilishga yordam beradi [10].Kichik va
o‘rta fermer xo‘jaliklari uchun GNSS xizmatlarining qaysi biri qulay ekani haqidagi savol
muhim. Polshada o‘tkazilgan tajribada tarmoq RTK, SF3 va SF1 (aniqlik xizmatlari) traktor
yo‘nalishi bo‘yicha sinovdan o‘tkazildi.
100
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Natijalar ko‘ra, RTK tuzatishlari traktorni belgilangan yo‘ldan og‘ishini minimumga
keltirib, pass-to-pass aniqligi 4,5 smni, SF3 xizmati 8,5 smni va SF1 xizmati 11,5 smni tashkil
etdi; yomon sharoitlarda eng yomon aniqlik RTK uchun 22,5 sm, SF3 uchun 65,5 sm, SF1 uchun
esa 25,5 sm bo‘lgan [12]. Bu raqamlar qishloq xo‘jaligida yuqori aniqlik RTKni tanlashni
asoslaydi.
RTK tarmog‘ida ishlashning o‘ziga xos jihatlari ham bor. Italiyada tepalik hududlarida
olib borilgan tadqiqotda doimiy RTK stansiyalar tarmog‘i topografiya va geodeziya ishlarida
differensial tuzatishlarni tarqatish uchun ishlab chiqilgan; ushbu tarmoq qishloq xo‘jaligida
qo‘llanganda qo‘shimcha “baza” stansiyasini o‘rnatishni talab etmaydi, qamrov hududida masofa
ortishidan qat’i nazar doimiy aniqlikni ta’minlaydi, tizim ishonchliligi va takrorlanishini oshiradi
va internet orqali (NTRIP) tuzatishlar yetkaziladi [19]. VRS (Virtual Reference Station) prinsipi
yordamida mobil qabul qiluvchi avval taxminiy koordinatani yuboradi, markaziy server unga
mos virtual stansiya yaratadi va centimeter darajada tuzatish yuboradi [19]. Bunday tarmoq
GPRS/UMTS signali yomon bo‘lgan hududlarda ham RTK-Bridge kabi mahalliy yechimlar
yordamida ishlashi mumkin.
Precision agriculture da GPS va sensorlar bilan jihozlangan texnika ish unumini oshiradi.
Avtomatik boshqaruv tizimlari GNSS qabul qilgichlar, yo‘lni rejalashtiruvchi dastur va
navigatsiya kontrolledoridan iborat bo‘lib, traktorlarni belgilangan yo‘nalishdan chetga
chiqmasdan yurishini ta’minlaydi [17]. Bu esa yonilg‘i, vaqt va mehnat xarajatlarini qisqartiradi
va ekinlarga zarar yetkazishni kamaytiradi. Kichik fermer xo‘jaliklarida ham dronlar va
masofadan zondlash texnologiyalari oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilashga xizmat qilishi
mumkin. Malawi va Efiopiyada fermerlar dronlardan olingan ma’lumotlarni tahlil qilib, o‘g‘it va
pestitsidlarni maqsadli qo‘llash orqali xarajatlarni kamaytirganlar; siyosat ishlab chiqaruvchilar
texnologiyani arzonlashtirish va ma’lumot maxfiyligini ta’minlash bo‘yicha choralar ko‘rishi
kerak [18]. Bundan tashqari, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosida ekin turlarini aniqlashda to‘liq
poligon chegaralarini yoki burchak nuqtalarini yig‘ish ma’lumotlarni aniqligini oshiradi;
eksperimentlar ko‘ra, makkajo‘xori maydonlarini avtomatik tanish uchun taxminan 75 %
aniqlikda model qurish mumkin, ammo noto‘g‘ri georeferensiya qilish ekin maydonini
yuqoridan baholashga olib keladi [16].
Keltirilgan tahlillar GPS-geodeziya tarmoqlari qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqarish va
yer tuzish loyihalarini optimallashtirishda katta ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. GNSS
stansiyalarini optimallashtirish modeli troposfera kechikishini inobatga olgan holda stansiya
oralig‘ini 52–70 km atrofida rejalashtirishni tavsiya qiladi [1]; sirt meteorologik ma’lumotlardan
foydalanish esa aniqlikni 4 % gacha yaxshilash imkonini beradi [14]. Tarmoq RTK texnologiyasi
bir nechta stansiyalar asosida differensial tuzatishlarni tarqatib, mobil qabul qiluvchilarga
santimetr darajasida aniqlik beradi [19]. Bu usul oddiy RTKdan afzal bo‘lib, asosiy stansiyani
o‘rnatishni talab etmaydi, hudud bo‘yicha bir xil aniqlikni saqlaydi va tarmoq ishonchliligini
oshiradi. Ko‘p konstellasiyali PPP esa yagona stansiyasiz ishlash imkoniyatini beradi, lekin
konvergentsiya vaqti uzayishi sabab RTK keng tarqalgan . Masofadan zondlash natijalaridan
unumli foydalanish orqali har bir konsolidatsiya bosqichining ekologik ta’siri ham baholanadi.
20 yil davomida Xitoyning Liaoning provinsiyasida o‘rganilgan tadqiqotda Google Earth Engine
platformasida masofadan zondlash ekologik indeksi yordamida yangi konsolidatsiya
loyihalarining dastlabki bosqichida ekologik sifat pasaygan bo‘lsa da, 2011 yildan boshlab ijobiy
ta’sirlar ko‘payib borishini ko‘rsatdi; masalan, ekologik sifat pasayish ulushi 0–47,7 %
oralig‘ida, oshish ulushi esa 9,6–46,1 % oralig‘ida kuzatildi, 2011 yildan keyin esa ijobiy ta’sir
101
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
31,9–72,0 % gacha yetdi. Bunday kuzatishlar konsolidatsiya dasturlarini ekologik mezonlar
asosida optimallashtirish zarurligini ko‘rsatadi.Yer konsolidatsiyasi jarayonida geodeziya
tarmoqlari faqat yer o‘lchovida emas, balki ekologik monitoringda ham muhim rol o‘ynaydi.
Ko‘p mamlakatlarda konsolidatsiya siyosati g‘alla hosildorligini oshirish bilan birga
tuproq va suv resurslariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlashadi [20]. Shuning uchun tarmoq
RTK, UAV va masofadan zondlash ma’lumotlaridan foydalanish ekologik muvozanatni saqlash
hamda tuproq eroziyasini nazorat qilishga yordam beradi.
Yer konsolidatsiyasi jarayonida geodeziya tarmoqlari va masofadan zondlash
texnologiyalari yer rejasini aniq tuzish, maydonlarning ekologik ta’sirini kuzatish va
konsolidatsiyaning samaradorligini baholashga yordam beradi. UAV va dronlar ishlatilishi
qishloq xo‘jaligi operatsiyalarini avtomatlashtirish, ekinlarni monitoring qilish va resurslardan
samarali foydalanish imkonini beradi. Tajribalar GPS/RTK xizmatlari tahlili RTKning yuqori
aniqligi va barqarorligini isbotladi, shuningdek, qishloq xo‘jaligida avtomatik boshqaruv
sistemalari va jamoaviy RTK tarmoqlaridan foydalanish samara va ekologik natijalarni
yaxshilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Optimal CORS network design for homogeneous RTK performance; recommended
spacing 52 km in summer, 70 km in winter
2.
GPS asosidagi yer egaligini aniqlash va o‘rmon yerlarini tasniflashda GPS/RTK ish
jarayonining afzalliklari; RTK mobil va asosiy stansiya orqali ishlaydi, ish unumdorligi
va aniqlikni oshiradi
pmc.ncbi.nlm.nih.govpmc.ncbi.nlm.nih.gov
3.
Low-cost dual-frequency GNSS tajribasi; RTK aniqligi gorizontal 2–3 sm, vertikal 5 sm;
PPP
va
RTK
texnikasi
qishloq
xo‘jaligi
va
geodeziyada
keng
qo‘llaniladi
4.
Multi-constellation PPP; ko‘p chastotali kuzatuvlar konvergentsiya vaqtini 40 daqiqadan
20 daqiqadan kamga qisqartirib, aniq pozitsiyani 0,5–1 sm yaxshilaydi
navigation.springeropen.comsatellite-navigation.springeropen.com
5.
GPS.gov sayti; GPS texnologiyasi fermerlik rejalashtirish, dala xaritalash, tuproq
namunasi, traktor yo‘naltirish, o‘zgaruvchan dozali o‘g‘itlash va hosil xaritalash kabi
amaliyotlarni aniq va tejamkor qiladi
6.
RTK tarmoqlari blogi; tarmoq RTK asos stansiyasi, tuzatish uzatish va mobil qabul
qiluvchining ish mexanizmini tushuntiradi va kam resurs sarfi bilan aniq ishlash
afzalliklarini sanab o‘tadi
7.
BeiDou RTK/INS integratsiyalashgan navigatsiya tizimi; pozitsiya xatosi 3 sm, azimut
xatosi 0,6°, tizim past narxda yuqori aniqlik va mustahkamlikni ta’minlaydi
8.
INRAE Centipede-RTK tarmog‘i; 625 ta stansiya Fransiyada va 860 dan ortiq dunyo
bo‘ylab, precision agriculture vazifalari uchun bepul santimetr aniqligi
ta’minlaydi
9.
UAV texnologiyasidan foydalangan holda yer konsolidatsiyasini optimallashtirish;
fotogrammetriya va masofadan zondlash mahsulotlari yerlarni konsolidatsiya qilish
jarayonini zamonaviylashtiradi, geoma’lumotlarni yuridik tahlil bilan birlashtiradi va
boshqaruvni yaxshilaydi
102
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
10.
Standart kadastr ma’lumotlari va GIS yordamida yer konsolidatsiyasi murakkabligini
baholash; egalik tuzilmasi va fragmentatsiya darajasini raqamli o‘lchash hamda
optimallashtirishni ta’minlaydi
11.
Klassik yer o‘lchovlari va GNSS vektor kuzatuvlarini birlashtiradigan geodeziya
tarmog‘ini sozlash algoritmi; geotsentrik koordinatalarga asoslanib, sun’iy yo‘ldosh
signali yetarli bo‘lmagan vaziyatlarda aniq natijalar beradi
12.
GNSS xizmatlari (SF1, SF3, RTK) tajribasi; pass-to-pass aniqligi RTKda 4,5 sm, SF3 da
8,5 sm, SF1 da 11,5 sm, yomon sharoitda esa RTK 22,5 smga qadar xato
ko‘rsatadi
13.
Multi-GNSS PPP usuli konvergentsiya vaqtini qisqartirib, pozitsiya aniqligini 0,5–
1 smgacha
yaxshilaydi,
precision
agriculture
uchun
qulay
14.
Troposfera qoldiq xatosini pasaytirish modeli; sirt meteorologik ma’lumotlardan
foydalanish gorizontal aniqlikni 3,8 % va vertikal aniqlikni 4,37 % yaxshilaydi
15.
RTK tarmog‘i tanlash bo‘yicha qo‘llanma; aniqlik, stansiyalar soni, qamrov, uptime,
konstellatsiyalar,
integratsiya
va
xarajatlar
muhim
omillar
sifatida
tavsiya
etiladi
pointonenav.compointonenav.com
16.
Ma’lumotga asoslangan ekin tasniflash; to‘liq poligon chegaralari bilan olingan
ma’lumotlar mashina o‘rganish modellarini yaxshilaydi, makkajo‘xori maydonlarini
aniqlashda ~75 % aniqlik beradi, noto‘g‘ri georeferensiya ekin maydonini yuqori
baholaydi
17.
GNSS asosidagi autopilot tizimlari fermer texnikasini avtomatlashtirib, samaradorlikni
oshiradi; traktorlarni aniq yo‘nalishda yuritib, vaqt, yoqilg‘i va mehnatni
tejaydi
18.
Dronlar va precision agriculture texnologiyalarining kichik fermer xo‘jaliklaridagi
afzalliklari; fermerlar dron ma’lumotlarini tahlil qilib, resurslardan tejamkor
foydalanadilar,
chiqimlarni
kamaytiradilar
va
oziq-ovqat
xavfsizligini
yaxshilaydilar
19.
Tepalik hududlarida tarmoq RTKning qo‘llanilishi; doimiy stansiyalar tarmog‘i
qo‘shimcha baza stansiyasiga ehtiyojni bartaraf etadi, masofadan qat’i nazar bir xil
aniqlik beradi, tizim ishonchliligini oshiradi va internet orqali tuzatishlar
uzatadi
20.
Google Earth Engine asosida ekotizim sifatining masofadan zondlash bo‘yicha
baholanishi; 2006–2018 yillardagi konsolidatsiya davrida ekologik sifatning dastlabki
pasayishidan so‘ng 2011 yildan keyin ijobiy ta’sirlar oshgani, ekologik indekslar
konsolidatsiya bahosi uchun samarali metod ekanligi ko‘rsatilgan
