Avgust, 2025-Yil
58
MIGRANT OILALARDA FARZAND TARBIYASINING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Абдуллаева Жонгул Гафаровна
https://doi.org/10.5281/zenodo.16882810
Annotatsiya.
Ushbu maqolada migrant oilalar sharoitida farzand tarbiyasining o
‘
ziga xos
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. Migratsiya jarayonida oilaning ichki muhitida
yuzaga keladigan o
‘
zgarishlar, ota-ona va farzand o
‘
rtasidagi psixologik masofa, madaniy
moslashuv jarayonining bolalar rivojlanishiga ta
’
siri yoritilgan. Shuningdek, ijtimoiy-psixologik
moslashuvning samarali mexanizmlari va tarbiyaviy strategiyalar bo
‘
yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
migratsiya, migrant oila, farzand tarbiyasi, ijtimoiy moslashuv, psixologik
moslashuv, madaniy identitet.
Kirish
XXI asrda globallashuv, xalqaro mehnat bozorining kengayishi va iqtisodiy integratsiya
jarayonlari natijasida migratsiya butun dunyoda eng dolzarb ijtimoiy hodisalardan biriga aylandi.
Xalqaro migratsiya tashkiloti (IOM) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023
-
yilda dunyo bo‘yicha 281
milliondan ortiq inson yashash yoki ishlash maqsadida boshqa mamlakatga ko‘chgan. O‘zbekiston
ham bu jarayondan chetda qolmayapti
–
so‘nggi yillarda millionlab fuqarola
r, asosan, Rossiya
Federatsiyasi, Janubiy Koreya, Turkiya va boshqa davlatlarga mehnat faoliyati uchun ketmoqda.
Mehnat migratsiyasi bir tomondan oilaning moddiy ta’minotini yaxshilash, yangi
imkoniyatlar yaratish va ijtimoiy farovonlikni oshirishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan
–
oilaning
psixologik yaxlitligini buzishi, tarbiyaviy jarayonning izchilligiga putur yetkazishi mumkin.
Ayniqsa, ota yoki onaning uzoq muddatli yo‘qligi bolalarning emotsional holati, ijtimoiy
moslashuvi va shaxsiy rivojlanishida sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi.
Migrant oilalarda farzand tarbiyasi masalasi murakkab va ko‘p omilli bo‘lib, unda ijtimoiy
-
psixologik jihatlar yetakchi o‘rin tutadi. Bolaning shaxsiy rivojlanishida nafaqat moddiy ta’minot,
balki hissiy qo‘llab
-quvvatlash, ota-onaning bevosita ishtiroki va tarbiyaviy nazorati muhim
ahamiyatga ega. Shu bois, ota-
onasi xorijda mehnat qilayotgan bolalarda paydo bo‘lishi mumkin
bo‘lgan psixologik muammolar, madaniy identitetdagi o‘zgarishlar va ta’limdagi motivatsiya
pasayishining oldini olish dolzarb masalalardan biridir.
Ushbu tadqiqot migrant oilalarda farzand tarbiyasining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini
chuqur tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy
tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Mazkur mavzu nafaqat psixologiya va pedagogika, balki
sotsiologiya, ijtimoiy ish va migratsiya siyosati sohalari uchun ham katta ilmiy va amaliy ahamiyat
kasb etadi.
Ushbu tadqiqotda migrant oilalarda farzand tarbiyasining ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini
o‘rganish maqsadida sifat va miqdoriy yondashuvlar uyg‘un ravishda qo‘llanildi.
O‘zbekistonning turli hududlarida yashovchi 80 nafar migrant oilalar farzandlari (10–
17
yosh) va 60 nafar ota-
onalar bilan so‘rovnoma va yarim tuzilgan intervyular o‘tkazildi. Shuningdek,
bolalarning ijtimoiy moslashuv darajasi Rodgers va Dymond ijtimoiy moslashuv shkalasi
yordamida, o‘z
-
o‘zini baholash esa Rosenberg o‘z
-
o‘zini qadrlash shkalasi orqali o‘lchandi.
Avgust, 2025-Yil
59
Olingan ma’lumotlar SPSS dasturida tahlil qilinib, foiz, o‘rtacha qiymat va dispersiya
ko‘rsatkichlari hisoblandi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ota
-onasidan uzoqda qolgan bolalarning 63 foizida
hissiy aloqa yetarli darajada emas. Muntazam videoqo‘ng‘iroqlar qilinadigan oilalarda bu
ko‘rsatkich ancha past bo‘lib, 28 foizni tashkil etdi. Bu raqamlar shuni angla
tadiki, raqamli
texnologiyalar hissiy masofani qisqartirishda yordamchi vosita bo‘lsa
-da, ular ota-onaning bevosita
ishtirokini to‘liq o‘rnini bosa olmaydi. Tadqiqotda muloqot chastotasi bilan bolaning farovonlik
darajasi o‘rtasida sezilarli bog‘liqlik aniqlandi: haftasiga uch martadan ko‘proq ota
-ona bilan
muloqot qiladigan bolalarning 54 foizi yuqori hissiy farovonlikka ega bo‘lsa, oyiga bir martadan
kam muloqot qiladiganlarda bu ko‘rsatkich atigi 15 foiz bo‘ldi.
Ta’lim motivatsiyasi jihatidan qaralganda, ota
-
onasi xorijda bo‘lgan bolalarning 47 foizida
maktabga borish istagi pasaygani, 30 foizi esa darsdan tashqari tadbirlarda qatnashmasligi kuzatildi.
Bu holat ko‘pincha nazorat va rag‘batning yetishmasligi, shuningdek, ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlovchi tarmoqning zaifligi bilan bog‘liq bo‘ldi. Shu bilan birga, ijtimoiy moslashuv darajasi
yuqori bo‘lgan bolalar ko‘pincha qarindoshlar, qo‘shnilar yoki o‘qituvchilar tomonidan faol qo‘llab
-
quvvatlangan oilalarga mansub bo‘lib chiqdi.
Psixologik test natijalariga ko‘ra, respondentlarning 41 foizida ajralish tashvishi yuqori
darajada ekanligi, 36 foizida o‘z
-
o‘zini baholash pastligi va 28 foizida doimiy stress belgilari
mavjudligi aniqlandi. Ushbu ko‘rsatkichlar ota
-
onaning uzoqda bo‘lis
hi bolalarda emotsional
beqarorlikni kuchaytirishi, ijtimoiy moslashuvga to‘sqinlik qilishi va shaxsiy rivojlanishda
qiyinchiliklar tug‘dirishini tasdiqlaydi. Biroq, ba’zi oilalarda samarali moslashuv strategiyalari
ishlab chiqilganini ham ko‘rish mumkin.
Masalan, ota-
ona va vasiy o‘rtasida bolaning kundalik
rejasi, intizom talablari va tarbiyaviy qoidalari bo‘yicha oldindan kelishuv tuzish, onlayn
platformalar orqali dars tayyorlash jarayonini nazorat qilish, shuningdek, bola uchun maktab
o‘qituvchisi yoki
qarindoshni doimiy maslahatchi sifatida tayinlash kabi usullar yaxshi natijalar
bergan. Bu tajribalar migrant oilalarda farzand tarbiyasini izchil davom ettirish uchun ijtimoiy-
psixologik moslashuvning samarali mexanizmlaridan biri sifatida qaralishi mumkin.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, migrant oilalarda farzand tarbiyasi murakkab, ko‘p
omilli jarayon bo‘lib, unda nafaqat oilaning moddiy ta’minoti, balki hissiy qo‘llab
-quvvatlash, ota-
onaning tarbiyaviy ishtiroki va ijtimoiy moslashuv imkoniyatlari katta ahamiyatga ega. Ota-
onasidan uzoqda qolgan bolalarda ajralish tashvishi, o‘z
-
o‘zini baholashning pasayishi va stress
belgilari ko‘proq uchrashi, shuningdek, ta’limga bo‘lgan motivatsiya kamayishi aniqlandi. Shu bilan
birga, muntazam muloqot, mahalliy
qo‘llab
-quvvatlovchi tarmoq va tarbiyaviy izchillik
ta’minlangan oilalarda bolalarning hissiy farovonligi va ijtimoiy moslashuv darajasi yuqori bo‘ldi.
Demak, migrant oilalarda tarbiya samaradorligini oshirish uchun ota-
ona va bola o‘rtasidagi
hissiy aloqani mustahkamlash, zamonaviy texnologiyalar yordamida masofaviy nazorat va rag‘bat
tizimini yo‘lga qo‘yish, qarindoshlar va o‘qituvchilarni faol ishtirok
etishga jalb qilish muhim
ahamiyatga ega. Bundan tashqari, maktab psixologlari va ijtimoiy xizmat xodimlari tomonidan
muntazam monitoring olib borish, psixologik yordam ko‘rsatish va moslashuv jarayonini qo‘llab
-
quvvatlash bo‘yicha tizimli dasturlar ishla
b chiqish zarur. Ushbu yondashuv migrant oilalardagi
farzandlar uchun sog‘lom psixologik muhit yaratish, ularning shaxsiy rivojlanishini barqaror davom
ettirish va jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiya qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
