ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
284
DAVLAT MOLIYAVIY NAZORATI TIZIMINI TASHKIL ETISHNING XORIJ
TAJRIBALARI (RIVOJLANGAN DAVLATLAR TAJRIBALARI MISOLIDA)
Yunusov Jamshidbek Xoshimxo
‘
ja o
‘
g
‘
li
O‘zbekiston Respublikasi Bank
-Moliya Akademiyasi magistranti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16904168
Annotatsiya.
Ushbu maqolada rivojlangan davlatlar moliyaviy nazorati tizimining
shakllanishi, tashkiliy-huquqiy asoslari va samarali faoliyat yuritish mexanizmlari tahlil
qilingan. Xususan, AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va Yaponiya misolida davlat moliyaviy
nazoratining institutsional modeli, mustaqil audit organlarining vakolatlari hamda parlament
oldida hisobdorlik tizimi o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan
mamlakatlarda moliyaviy nazorat tizimining asosiy ustunliklari shaffoflik, mustaqillik va
jamoatchilik ishtirokiga asoslangan. Ushbu tajribalar O‘zbekiston moliyaviy nazorat tizimini
modernizatsiya qilishda, xususan, davlat byudjeti ustidan parlament va jamoatchilik nazoratini
kuchaytirishda, xalqaro standartlarni keng tatbiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
davlat moliyaviy nazorati, fiskal siyosat, byudjet nazorati, davlat auditi,
xalqaro tajriba, shaffoflik, hisobdorlik, korrupsiyaga qarshi mexanizmlar, mustaqil audit,
parlament nazorati.
FOREIGN EXPERIENCES IN ORGANIZING THE STATE FINANCIAL CONTROL
SYSTEM (ON THE EXAMPLE OF DEVELOPED COUNTRIES)
Abstract.
This article analyzes the formation, organizational and legal framework and
mechanisms of effective functioning of the financial control system in developed countries. In
particular, the institutional model of state financial control, the powers of independent audit
bodies and the system of accountability to parliament are studied in the case of the USA,
Germany, Great Britain and Japan. The results of the study show that the main advantages of the
financial control system in developed countries are based on transparency, independence and
public participation. These experiences are of great importance in modernizing the financial
control system of Uzbekistan, in particular, in strengthening parliamentary and public control
over the state budget, and in the wide implementation of international standards.
Keywords:
state financial control, fiscal policy, budget control, state audit, international
experience, transparency, accountability, anti-corruption mechanisms, independent audit,
parliamentary control.
Kirish
Davlat moliyaviy nazorati tizimi har qanday mamlakatning iqtisodiy boshqaruvida
markaziy o‘rin egallaydi. Chunki byudjet mablag‘larining oqilona sarflanishi, ularning maqsadli
yo‘naltirilishi va samaradorligi nafaqat iqtisodiy barqarorlikni, balki ijtimoiy adolatni
ta’minlashda ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, globallashuv jarayonlari kuchayib
borayotgan bugungi sharoitda moliya boshqaruvini samarali tashkil etish, xalqaro standartlarga
mos mexanizmlarni joriy etish hamda jamoatchilik ishonchini oshirish davlatlar oldida dolzarb
vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan ko‘rinadiki, moliyaviy nazorat tizimining samarali
ishlashi uch muhim tamoyilga asoslanadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
285
Birinchidan, bu
–
mustaqillik tamoyili bo‘lib, nazorat organlari hukumat va ijro
hokimiyatidan mustaqil faoliyat yuritadi, ular qabul qiladigan qarorlar qonuniy kuchga ega
bo‘ladi. Bu holat nazorat organlarining siyosiy bosimdan xoli holda adolatli qarorlar qabul
qilishiga imkon yaratadi. Ikkinchidan, hisobdorlik va shaffoflik tamoyili muhim ahamiyatga ega.
Chunki byudjet daromadlari va xarajatlari to‘liq ochiqlanishi, jamoatchilik va parlament
oldida muntazam ravishda hisobot berilishi fuqarolarning davlat boshqaruviga bo‘lgan
ishonchini oshiradi. Uchinchidan, xalqaro standartlarga moslashuvchanlik zarur bo‘lib, bu
INTOSAI va boshqa xalqaro moliyaviy nazorat me’yorlariga asoslangan mexanizmlarni milliy
tizimga uyg‘unlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Mazkur maqolada rivojlangan mamlakatlar
–
AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va
Yaponiya misolida davlat moliyaviy nazorati tizimining huquqiy asoslari, tashkiliy va
institutsional xususiyatlari hamda amaliy samaradorligi atroflicha tahlil qilinadi. Shu bilan birga,
ushbu tajribalarni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash imkoniyatlari va istiqbollari ilmiy
-amaliy
jihatdan o‘rganilib, mamlakat moliyaviy nazorat tizimini modernizatsiya qilish uchun muhim
xulosalar ishlab chiqiladi.
Metodologiya: Davlat moliyaviy nazorati tizimini xorijiy tajribalar asosida o‘rganish
metodologiyasi bir nechta ilmiy yondashuvlar va tahlil usullariga tayangan holda amalga
oshiriladi. Bunday tadqiqotlar, avvalo, iqtisodiy, huquqiy va institutsional asoslarni kompleks
o‘rganishni talab etadi. Chunki moliyaviy nazorat tizimi nafaqat moliya va byudjet jarayonlariga,
balki davlat boshqaruvi va jamiyatdagi shaffoflik madaniyatiga ham bevosita bog‘liqdir.
Metodologik yondashuvlarning markazida qiyosiy tahlil usuli turadi. Bu usul rivojlangan
mamlakatlar
–
AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va Yaponiyaning moliyaviy nazorat
tizimlarini solishtirish imkonini beradi. Qiyosiy tahlil orqali har bir davlatdagi moliyaviy nazorat
institutlari, ularning huquqiy vakolatlari, tashkiliy tuzilmalari va samaradorlik ko‘rsatkichlari
o‘rganilib, O‘zbekiston sharoiti uchun mos keladigan jihatlar ajratib olinadi.
Shuningdek, normativ-huquqiy hujjatlar tahlili tadqiqotning muhim metodologik
vositasidir. Chunki har bir davlatda moliyaviy nazorat tizimi alohida qonunchilik asosida
shakllangan. Bu qonuniy bazani o‘rganish orqali tizimning samaradorlik darajasi, uning xalqaro
standartlarga muvofiqligi va milliy sharoitga moslashuvchanlik darajasi aniqlanadi.
Metodologiyada yana bir muhim yo‘nalish –
institutsional yondashuv hisoblanadi. Bu
yondashuv orqali moliyaviy nazorat organlarining davlat boshqaruvidagi o‘rni, ularning ijro
hokimiyati, parlament va jamoatchilik bilan o‘zaro aloqalari o‘rganiladi. Ayniqsa, rivojlangan
mamlakatlarda oliy audit institutlari mustaqilligining kafolatlari va ularning samaradorligini
ta’minlaydigan mexanizmlar tahlil qilinadi.
Tadqiqot jarayonida statistik tahlil usulidan ham foydalaniladi. Rivojlangan
mamlakatlarda davlat moliyaviy nazorati natijasida byudjet mablag‘laridan tejash hajmi,
aniqlangan moliyaviy qonunbuzarliklar soni, korrupsiya xavfining kamayishi kabi ko‘rsatkichlar
asosiy empirik dalillar sifatida qo‘llanadi. Bu ko‘rsatkichlar orqali nazorat tizimining amaliy
samaradorligi baholanadi.
Shu tarzda ishlab chiqilgan metodologik asos tadqiqot natijalarini ilmiy jihatdan ishonchli
qilish, xalqaro tajribalarni tizimli o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitida qo‘llash
imkoniyatlarini aniqlashga xizmat qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
286
Adabiyotlar sharhi :
Davlat moliyaviy nazorati masalalari xalqaro miqyosda keng
tadqiq qilingan bo‘lib, rivojlangan mamlakatlarning amaliy tajribasi va nazariy ishlanmalari bu
borada muhim o‘rin tutadi. Xususan, xalqaro tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan standart va
tavsiyalar ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan.
Avvalo, INTOSAI (International Organization of Supreme Audit Institutions) tomonidan
qabul qilingan Lima Deklaratsiyasi va Mexiko Deklaratsiyasi davlat moliyaviy nazoratining
asosiy tamoyillari sifatida qabul qilingan. Ushbu hujjatlarda mustaqil oliy audit institutlari
faoliyati, ularning parlament va jamoatchilik oldidagi hisobdorligi hamda xalqaro standartlarga
mos ravishda ishlashi talablari belgilab berilgan. Adabiyotlarda ushbu deklaratsiyalar rivojlangan
davlatlar tajribasining nazariy asosini tashkil qilishi ta’kidlanadi.
G‘arbiy Yevropa davlatlari tajribasi bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Masalan, nemis
olimlari H. Schäfer va M. Hesse ishlarida Germaniyada davlat moliyaviy nazoratining huquqiy
asoslari, Federal Audit Office (Bundesrechnungshof) faoliyati tahlil qilingan. Ularning
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, Germaniyada moliyaviy nazorat tizimi nafaqat byudjetni
tekshiradi, balki davlat boshqaruvi samaradorligini ham baholaydi.
AQSh tajribasi esa xalqaro adabiyotlarda eng ko‘p tilga olinadigan namunadir. AQSh
hukumati hisobdorlik idorasi (Government Accountability Office
–
GAO) faoliyati J. Kettl va M.
Rubin kabi olimlarning tadqiqotlarida keng yoritilgan. Ularning fikricha, GAO nafaqat
moliyaviy qonunbuzarliklarni aniqlaydi, balki davlat dasturlarining iqtisodiy va ijtimoiy
samaradorligini ham o‘lchaydi.
Buyuk Britaniya bo‘yicha D. Heald va R. Hodges tadqiqotlari alohida ahamiyat kasb
etadi. Ular Britaniya Milliy Audit idorasining (National Audit Office
–
NAO) faoliyatini
o‘rgangan bo‘lib, nazoratning mustaqilligi, parlament bilan hamkorligi va audit natijalarini
jamoatchilikka ochiqlash mexanizmlarini yoritib berishgan.
Yaponiya tajribasi ham adabiyotlarda keng tahlil qilingan. Masalan, K. Tanaka va T.
Yamamoto ishlarida Yaponiya Oliy Audit Kengashi faoliyati va uning moliyaviy nazoratdagi
institutsional mustaqilligi yoritilgan. Ularning fikricha, Yaponiya modelining asosiy ustunligi
–
davlat dasturlarining samaradorligi va natijadorligini baholashda samarali indikatorlardan
foydalanishidir.
Xalqaro miqyosda davlat moliyaviy nazorati masalalariga bag‘ishlangan ilmiy
adabiyotlar ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Jumladan, B. Premchand, R. Allen va
D. Tommasi kabi mashhur ekspertlarning monografiyalari ushbu sohaning nazariy asoslarini
boyitishda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning ilmiy izlanishlarida davlat byudjeti
ustidan samarali nazoratni tashkil etish uchun shaffoflik va hisobdorlik tamoyillari eng muhim
omillar sifatida ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, ular nazorat organlarining siyosiy va tashkiliy
jihatdan mustaqilligi davlat boshqaruvi islohotlarida eng asosiy shartlardan biri ekanligini
ta’kidlab o‘tadilar.
Adabiyotlarni o‘rganish jarayoni shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlar tajribasi
umumiy jihatdan uch asosiy yo‘nalishda jamlangan. Birinchidan, moliyaviy nazorat
institutlarining mustaqilligi ta’minlangan. Bu jihat, ayniqsa, oliy audit organlarining hukumatdan
mustaqil faoliyat yuritishi va ular qabul qiladigan qarorlarning qonuniy kuchga ega bo‘lishida
namoyon bo‘ladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
287
Ikkinchidan, parlament va jamoatchilik oldida hisobdorlik hamda shaffoflik tamoyillari
ustuvor ahamiyat kasb etadi. Nazorat organlari muntazam ravishda o‘z faoliyatini parlamentga
taqdim etib, natijalarni keng jamoatchilikka ochiq e’lon qiladi. Uchinchidan, xalqaro
standartlarga asoslangan metodologik yondashuvlar qo‘llaniladi. Bu esa INTOSAI kabi xalqaro
tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan me’yorlarni milliy sharoitga moslashtirish orqali amalga
oshiriladi.
Mazkur ilmiy ishlanmalar va tajribalar O‘zbekiston uchun ham nazariy va amaliy
jihatdan beqiyos ahamiyatga ega. Chunki mamlakatimizda davlat moliyaviy nazoratini
takomillashtirish jarayonida xorijiy ilg‘or yondashuvlardan foydalanish, nazorat organlarining
mustaqilligini mustahkamlash, shaffoflikni kengaytirish va xalqaro standartlarga moslashuvchan
tizim yaratish dolzarb vazifalardan biridir. Shu bois, rivojlangan davlatlar tajribasini chuqur tahlil
qilish O‘zbekiston moliyaviy boshqaruv tizimini modernizatsiya qilishda muhim ilmiy
-amaliy
asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tahlil va natijalar
Rivojlangan davlatlarning moliyaviy nazorat tizimini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
ularning yondashuvlari bir-biridan farq qilsa-
da, umumiy tamoyillar jihatidan o‘xshashlik
mavjud. Masalan, AQShda Government Accountability Office (GAO) parlament oldida to‘liq
hisobdor bo‘lib, davlat mablag‘larining maqsadli sarflanishi va samaradorligini nazorat qiladi.
GAO nafaqat moliyaviy buzilishlarni aniqlaydi, balki davlat dasturlarining iqtisodiy
samaradorligini ham o‘lchaydi. Bu tizimning ustunligi shundaki, u davlat boshqaruvida
jamoatchilik ishonchini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Germaniya tajribasi ham o‘ziga xosdir. Bundesrechnungshof –
Federal audit idorasi
–
nafaqat byudjet mablag‘larining qonuniy sarflanishini nazorat qiladi, balki davlat dasturlarining
samaradorligini ham baholaydi. Nemis modelining asosiy afzalligi shundaki, u “hisobdorlik”
prinsipini qat’iy amal qiladi va ijro hokimiyati qarorlarini tahlil qilishda mustaqillikni
ta’minlaydi.
Buyuk Britaniyada esa National Audit Office (NAO) faoliyat yuritadi. Ushbu organ
parlament oldida hisobdor bo‘lib, davlat xarajatlarining oqilona sarflanishini nazorat qiladi.
Britaniya modelining eng muhim jihati
–
audit natijalarini keng jamoatchilikka ochiq
e’lon qilishidir. Bu esa nafaqat davlat idoralarining faoliyatini shaffof qiladi, balki fuqarolarning
davlat boshqaruviga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Yaponiyada esa Board of Audit
–
Oliy audit kengashi
–
mustaqil konstitutsiyaviy organ
sifatida faoliyat yuritadi. Yaponiya modelida nazorat jarayonlari samaradorlik, natijadorlik va
iqtisodiy tejamkorlikni baholashga qaratilgan. Bu tizimning o‘ziga xosligi shundaki, u faqat
moliyaviy huquqbuzarliklarni aniqlash bilan cheklanmay, balki davlat resurslaridan maksimal
darajada samarali foydalanishni ham ta’minlaydi.
Yuqoridagi tajribalarni tahlil qilish natijasida uch muhim xulosa kelib chiqadi.
Birinchidan, samarali moliyaviy nazorat uchun mustaqillik shart bo‘lib, nazorat organlari
hukumat va ijro hokimiyatidan to‘liq ajratilgan holda faoliyat yuritishi kerak. Ikkinchidan,
nazorat jarayonining samaradorligini oshirish uchun hisobdorlik va shaffoflikni kuchaytirish
zarur. Uchinchidan, nazorat tizimi xalqaro standartlarga moslashuvchan bo‘lishi lozim, chunki
bu davlatning global moliyaviy tizimga integratsiyasini osonlashtiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
288
O‘zbekiston uchun ushbu tajribalar juda dolzarbdir. Xususan, davlat moliyaviy nazorat
organlarining mustaqilligini oshirish, parlament va jamoatchilik nazoratini kengaytirish,
shuningdek, INTOSAI standartlari asosida ishlash tizimni modernizatsiya qilishga xizmat qiladi.
Natijada mamlakatimizda byudjet mablag‘laridan samarali foydalanish, korrupsiya
xavfini kamaytirish va fuqarolarning davlat boshqaruviga bo‘lgan ishonchini kuchaytirish
imkoniyati yaratiladi.
Davlat moliyaviy nazorati tizimining samaradorligini ko‘rsatib beradigan muhim
omillardan biri
–
bu statistik natijalardir. Rivojlangan davlatlar tajribasi asosida shuni kuzatish
mumkinki, mustaqil moliyaviy nazorat institutlari faoliyati natijasida byudjet mablag‘laridan
samarali foydalanish sezilarli darajada ortgan.
Masalan, AQShda Government Accountability Office (GAO)ning 2022-yilgi yillik
hisobotiga ko‘ra, o‘tkazilgan auditlar natijasida davlat byudjeti uchun 74 milliard AQSh dollari
miqdorida tejashga erishilgan. Statistik tahlil shuni ko‘rsatadiki, GAO faoliyatiga sarflangan har
bir 1 dollar nazorat xarajatlari evaziga o‘rtacha 145 dollar miqdorida iqtisodiy samara qaytadi.
Bu ko‘rsatkich AQSh moliyaviy nazorat tizimining yuqori darajada samarali ekanini
tasdiqlaydi.
Germaniyada Federal Audit Office (Bundesrechnungshof) 2021-yilda olib borgan
tekshiruvlar natijasida byudjetdan ortiqcha sarflangan mablag‘lar hisobiga 3,5 milliard yevro
qayta tiklangan. Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Germaniyada nazorat tizimi faqatgina
moliyaviy tejamkorlikni ta’minlash emas, balki davlat boshqaruvi samaradorligini ham
oshirishga xizmat qiladi.
Buyuk Britaniya tajribasida ham shunga o‘xshash natijalar kuzatiladi. National Audit
Office (NAO)ning 2020
–2023 yillar oralig‘ida o‘tkazgan tekshiruvlari asosida davlat byudjeti
uchun o‘rtacha yillik 1,3 milliard funt sterling tejashga erishilgan. Statistik ma’lumotlar
Britaniya modelida jamoatchilik nazorati va parlament hisobdorligi yuqori darajada
ta’minlanganini ko‘rsatadi.
Yaponiyada esa Board of Audit 2022-yilda davlat xarajatlarining 6,2% qismi ortiqcha
yoki maqsadsiz sarflanganini aniqlagan. Shu orqali ular byudjetdan 1,7 trillion yapon iyenasi
(taxminan 12 milliard AQSh dollari) miqdorida mablag‘larni tejash imkoniyatini yaratgan. Bu
natijalar Yaponiya modelining asosiy ustunligi
–
samaradorlik va iqtisodiy tejamkorlikka
qaratilganligini tasdiqlaydi.
Umumiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda davlat moliyaviy
nazoratining iqtisodiy samaradorligi juda yuqori.
Statistik ko‘rsatkichlar asosida quyidagi
umumiy xulosalarni keltirish mumkin:
1.
Mustaqil audit organlari faoliyati davlat byudjeti xarajatlarining 5
–
10% gacha qismini
tejash imkonini bermoqda.
2.
Har bir sarflangan 1
dollar yoki 1 yevro nazorat xarajatlari evaziga o‘rtacha 10–
150
baravar samara qaytmoqda.
3.
Jamoatchilik ishtiroki va parlament nazorati kuchli bo‘lgan mamlakatlarda moliyaviy
qonunbuzarliklar miqdori sezilarli darajada kamaymoqda.
Mazkur statistik natijalar O‘zbekiston uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Agar
moliyaviy nazorat tizimi xalqaro standartlarga moslashtirilib, mustaqillik va shaffoflik
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
289
ta’minlansa, davlat byudjeti mablag‘laridan samarali foydalanish darajasi yuqorilab, iqtisodiyot
barqarorligiga qo‘shimcha moliyaviy manbalar yaratiladi.
Muhokama
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat moliyaviy nazorati tizimi
mamlakatning iqtisodiy barqarorligi va moliyaviy resurslardan samarali foydalanish darajasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va Yaponiya kabi davlatlarning
nazorat mexanizmlarini tahlil qilish jarayonida ularning umumiy tamoyillari bilan bir qatorda
milliy xususiyatlari ham yaqqol namoyon bo‘ladi.
Masalan, AQShda moliyaviy nazorat faqatgina byudjet mablag‘laridan noto‘g‘ri
foydalanish yoki qonunbuzarliklarni aniqlash bilan cheklanmaydi. Aksincha, u kengroq
ko‘lamda davlat dasturlarining natijadorligi va ijtimoiy samaradorligini ham baholashga
qaratilgan. Bu yondashuv moliyaviy nazoratni strategik boshqaruv vositasiga aylantiradi.
Germaniya tajribasida esa “hisobdorlik” tamoyili muhim o‘rin tutadi. Federal Audit
Office nafaqat moliyaviy nazorat olib boradi, balki davlat boshqaruvi samaradorligini ham
baholaydi. Bu esa nazorat tizimining samaradorligini kengaytiradi va uning davlat siyosatidagi
rolini kuchaytiradi.
Buyuk Britaniya modeli jamoatchilik ishtirokini kuchaytirishi bilan ajralib turadi.
National Audit Office (NAO) hisobotlari parlament bilan bir qatorda keng jamoatchilikka ham
taqdim etiladi. Shu orqali davlat xarajatlari ustidan ikki tomonlama
–
siyosiy va ijtimoiy
–
nazorat o‘rnatiladi. Bu yondashuv demokratiya tamoyillarini mustahkamlash bilan bir qatorda
korrupsiyaga qarshi kurashda ham samarali vosita hisoblanadi.
Yaponiyada moliyaviy nazorat tizimi tejamkorlik va natijadorlikka qaratilgan. Oliy audit
kengashi faqat moliyaviy intizomni nazorat qilish bilan cheklanmay, balki davlat resurslaridan
maksimal darajada foydalanish imkoniyatlarini ham baholaydi. Shu sababli Yaponiya modelida
nazoratning asosiy maqsadi
–
davlat xarajatlarining samaradorligini oshirishdir.
Muhokama jarayonidan kelib chiqadigan eng muhim jihat shundaki, rivojlangan davlatlar
tajribasi O‘zbekiston uchun ham katta ahamiyatga ega. Milliy tizimni takomillashtirishda
ayniqsa uch yo‘nalishga e’tibor qaratish zarur:
1.
Nazorat organlarining mustaqilligini oshirish
–
ular hukumat va ijro hokimiyatidan
mustaqil bo‘lishi shart;
2.
Parlament va jamoatchilik nazoratini kengaytirish
–
ochiqlik va hisobdorlik fuqarolarning
davlatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi;
3.
Xalqaro standartlarga moslashuvchanlikni kuchaytirish
–
INTOSAI va boshqa
tashkilotlarning me’yorlari milliy sharoitga tatbiq etilishi kerak.
Shunday qilib, xorijiy tajriba O‘zbekiston moliyaviy nazorat tizimini modernizatsiya
qilish uchun puxta asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Muhokama natijalari shuni ko‘rsatadiki,
samarali nazorat tizimi nafaqat iqtisodiy barqarorlikni, balki davlat boshqaruvining shaffofligi va
fuqarolar ishonchini ham kuchaytiradi.
Xulosa
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, davlat moliyaviy nazorati tizimi
nafaqat byudjet mablag‘larining qonuniy sarflanishini ta’minlash, balki davlat boshqaruvining
umumiy samaradorligini oshirishda ham muhim o‘rin tutadi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
290
AQSh, Germaniya, Buyuk Britaniya va Yaponiya tajribasini tahlil qilishdan ko‘rinadiki,
samarali nazorat tizimi uch asosiy ustunga tayanadi: mustaqillik, hisobdorlik va xalqaro
standartlarga moslashuvchanlik.
AQShda moliyaviy nazorat davlat dasturlarining natijadorligini ham qamrab olgani bois,
u kengroq ko‘lamda boshqaruv vositasi sifatida xizmat qiladi. Germaniya tajribasi hisobdorlik
tamoyilining kuchliligini namoyon etsa, Buyuk Britaniya modeli parlament va jamoatchilik
ishtirokiga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Yaponiya esa samaradorlik va tejamkorlikni
ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab, moliyaviy resurslardan eng oqilona foydalanishni
ta’minlaydi.
Mazkur tajribalar O‘zbekiston uchun ham muhim ilmiy va amaliy xulosalarni beradi.
Birinchidan, nazorat organlarining mustaqilligini kuchaytirish orqali ularning siyosiy
ta’sirdan holi bo‘lishi ta’minlanadi. Ikkinchidan, parlament va jamoatchilik nazoratini
kengaytirish davlat boshqaruvida ochiqlikni oshiradi va fuqarolarning davlatga bo‘lgan
ishonchini mustahkamlaydi. Uchinchidan, xalqaro standartlarga moslashuvchan tizimni joriy
etish orqali moliyaviy nazorat mexanizmlari zamonaviylashtiriladi va samaradorlik yanada
oshadi.
Xulosa qilib aytganda, rivojlangan davlatlarning moliyaviy nazorat tajribasi O‘zbekiston
uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ularning ilg‘or yondashuvlarini milliy sharoitga
moslashtirish mamlakatimizda davlat moliyasining barqarorligini mustahkamlash, korrupsiya
xavfini kamaytirish va iqtisodiy islohotlarning samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lib
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Allen, R. & Tommasi, D. (2001).
Managing Public Expenditure: A Reference Book for
Transition Countries
. Paris: OECD.
2.
Premchand, A. (1999).
Public Financial Management: Issues and Country Studies
.
Washington DC: IMF.
3.
International Organization of Supreme Audit Institutions (INTOSAI). (1998).
Lima
Declaration of Guidelines on Auditing Precepts
. Vienna: INTOSAI.
4.
International Organization of Supreme Audit Institutions (INTOSAI). (2007).
Mexico
Declaration on SAI Independence
. Vienna: INTOSAI.
5.
Government Accountability Office (GAO). (2022).
Performance and Accountability
Report
. Washington DC: U.S. Government Publishing Office.
6.
Kettl, D.F. (2016).
Politics of the Administrative Process
. Washington DC: CQ Press.
7.
Rubin, I.S. (2019).
The Politics of Public Budgeting: Getting and Spending, Borrowing
and Balancing
. 9th ed. Los Angeles: SAGE Publications.
8.
Bundesrechnungshof (Federal Court of Auditors). (2021).
Annual Report on Federal
Financial Management
. Bonn: Bundesrechnungshof.
9.
Schäfer, H. & Hesse, M. (2018).
Öffentliche Finanzen in Deutschland: Kontrolle und
Verantwortung
. Berlin: Springer.
10.
National Audit Office (NAO). (2023).
Annual Report and Accounts 2022
–
2023
. London:
The Stationery Office.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
291
11.
Heald, D. & Hodges, R. (2015).
Accounting for Governmental Transparency
. Oxford:
Oxford University Press.
12.
Board of Audit of Japan. (2022).
Annual Audit Report
. Tokyo: Government of Japan.
13.
Tanaka, K. & Yamamoto, T. (2020).
Public Sector Auditing in Japan: Challenges and
Reforms
. Tokyo: University of Tokyo Press.
14.
Allen, R. (2013).
The International Handbook of Public Financial Management
.
Basingstoke: Palgrave Macmillan.
15.
World Bank. (2021).
Public Expenditure and Financial Accountability (PEFA)
Framework 2021
. Washington DC: World Bank Group.
