ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
292
SURXON VOHASIDA QADIMGI SHAHARLAR URBANIZATSIYASI
Maxbuba Bekpo’latova
Termiz arxeologiya muzeyi Bosh mutaxassisi.
Norkulova Zulayxo
Ilmiy xodim.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16904342
Annotatsiya.
Termiz V
–VII asrlarda. Shahar joylashgan o’rni va tuzilishi haqida Xitoy
manbalari. Termiz arablar istilosi davrida. Chag’oniyon (Sag’oniyon
-
Budrach). Somoniylar
davrida Termiz, rejalashtirish, asosiy qurilishlar. Arab mualliflari ma’lumotlari. Termiz
G’aznaviylar, Qoraxoniylar va Saljuqiylar davrida. Shahar tuzilishi va uning mavzelari,
zamonaviy yirik shaharga aylanishi. Termiz mo’g’ullar istilosidan so’ng, shahar hududining
o’zgarishi. Temuriylar davri tarixiy manbalarida Termiz shahri, uning vazifasi va qurilishi
tarixi. Termiz so’nggi o’rta asrlar davrida.
Tayanch so’zlar:
Termiz V-VII asrlarda.
Shahar joylashgan o‘rni va tuzilishi haqida
Xitoy manbalari. Somoniylar davrida Termiz, rejalashtirish, asosiy qurilishlar. Arab mualliflari
ma’lumotlari. Temuriylar davri tarixiy manbalarida Termiz shahri
Termiz V-
VII asrlarda. Shahar joylashgan o‘rni va tuzilishi haqida Xitoy manbalari.
Milodiy 6-
8 asrlarda O‘rta Osiyoda nechta shaxar bo’lganligini aniq aytish mushkuldir. Bu davr
mualliflarining asarlarida O‘rta Osiyo ko’plab shaxarlarga ega o’lka deb eslatiladi. 1950 yilda
chikgan V.A. Lavrov monografiyasida arxeologik ma'lumotlarga tayangan xolda 6-8 asrlarda
O‘rta Osiyoda 20 taga yakin yirik shaxar mavjudligi aytib utiladi. 1961 yilda V.L. Voronina bu
ruyxatni yana bir nechta shaxarga kengaytiradi. Ammo, shuni xam aloxida ta'kidlab utish joizki
bu mualliflar tomonidan arxeologik nashrlarda chop etilgan barcha shaxarlar tugrisida
ma'lumotlar keltirilmagan. Masalan, 1954 yilda G.I Patsevich janubiy Qozogistonning o’zida 20
dan ortik shaxarlar mavjudligi ta'kidlab utadi. U 7 asrga oid 35 shaxar va 7-9 asrlarga oid 65
shaxarlar ruyxatini keltiradi. Buxoro vohasi Buxoro amirligining markaziy mintaqasi bo’lib,
o’zok; vaqtgacha bu joyda arxeologik tekshirishlar o’tkazish mumkin bo’lmagan. Ayniqsa,
Buxoro hukmdorlari, islom dini vakillari o’lkadagi yodgorliklarni qazib o’rganishni man
qilganlar. Dunyo miqyosida XVII
—
XVIII asrlardan boshlab qadimiy madaniyat obidalarini
arxeologik nuqtai
—nazardan tadqiq qilish boshlangan bo’lsa, bizning o’lkamizda bu ishlar
faqatgina XX
—
asrning boshlaridan boshlangan. Shungacha vohadagi moddiy
—
ashyoviy
ma’lumotlar ko’proq rus sayyohlari tomonidan to’planib, ilmiy doiraga ma’lum qilingan. 1820
yilda rus elchisi bo’lib kelgan Negri bir qator ma’lumotlarni to’plab, ularni tadqiqotchilar
Eversman va Meyendorfga bergan. Ularning ishlarida bu ma’lumotlar keltirilgan. Buxoro vohasi
to’g’risidagi maxsus dastlabki arxeologik ma’lumotni ingliz hukumati agenti A.Borns bergan
edi. Uning «Xodja Obon degan joy» nomli ma’lumoti, bu joy atrofidan topilgan tangalar tasnifi
Uilson va Prinseplarning 1839 yilda Londonda e’lon qilingan ishlarida keltirilgan. Bu ishlar
1831
—
33 yillardagi «Osiyo sayoxatlari» (Buxoro, Qobul, Eron, Hindiston) ma’lumotlariga
bag’ishlangan (II tom, 455 —
473 b).Buxoro to’g’risidagi bir qator ma’lumotlarni naturamest
Leman va sharqshunos Nikolay Xannikovlar 1840 yilni tog’ injeneri Butenev va
Bogaslavskiylarning
ekspedistiyasida ishtirok etib ma’lumot to’plagan edilar.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
293
Nikolay Xannikov 1843 yilda Sankt
—Peterburgda «Buxoro xonligining tavsifi» nomli
asarini chiqardi. 1868 yilda Buxoro amirligi Rossiya tomonidan istilo qilingach, bu o’lkani
o’rganuvchi, tadqiq qiluvchilar ko’paydi. XIX asrning 90 —yillari o’rtalarigacha arxeologik
nuqtai nazardan tadqiqotlar salmog’i unchalik katta emasdi.
Arxeologik tadqiqotlarga biror joyga
bevosita qazish ishlaridan tashqari, kollekstiyachilik, ashyolarni yig’ish, yodgorliklarni ko’zdan
kechirib o’rganish, o’lchov ishlarini bajarish va ta’mirlash ishlari ham kiradi. Faqatgina Uilson
va Prinstep hamda Buxorxudotlar tangalarini birinchi marta ajrata olgan numizmat olim Frend
ishlarini alohida ko’rsatish mumkin. Bu olim 1840 yilda buxoroxudotlarning bir necha
tangalarini ilmiy tahlil qilib, matbuotga chiqish qilgan. 1822 yilda akademik Keller
buxorxudotlar tangalarni o’rganib, «Sibirskiy vestnik» to’plamida «Buxorodan keltirilgan
qadimgi medallar» nomli maqolasini e’lon qildi (Sibirskiy vestnik I kiem 1824 yil 9—
18 b.).
Buxorxudotlar tangasini o’rganishda P. I.Lerx xam o’zining qimmatli ishini bag’ishlagan.
Lerxning «Rus arxeologiyasi jamiyati» Sharq bo’limining to’plamida e’lon qilgan
«Buxorxudotlar tangalari» nomli maqolasi ilmiy mulohazalarga boyligi bilan ajralib turdi (Rus
arxeologiya jamiyati Sharq bo’limi ishlari Sankt
-Peterburg 1875 y).1Rus va chet el olimlari
ishlarida Buxoro tangalari arab afsonalari va rivoyatlari bilan qo’shib tasvir —
langan.
V.Tizengao’zenning ishida shunday ma’lumotlarni ko’rish mumkin (V.Tizingao’zen «Sharqiy
xalifa tangalari». S —
Peterburg, 1873).Bu muallif Buxorxudotlarning tangalarini arab
xalifaligining tangalari deb sharhlab xato qiladi. Yoki Ermitajdagi numizmatika bo’limida Fren
tomonidan «Afrosiyob urug’idan bo’lgan turk hoqonlari tangalari» deb guruxlashtiriladi. Turk
hoqonlarining hech qachon Afrosiyob urug’idan bo’lmaganligi tushunilmagan.XIX asrning
oxirlarida xarbiy topograf N.F.Sitnyakovskiy Buxoroga kelib bir qator suratga olish ishlarini
bajardi. U Buxoro vohasida bevosita arxeologik ko’zatuvlar olib borgan birinchi tadqiqotchi edi.
Bu tadqiqotchi arxeolog va tarixchi bo’lmay, harbiy injener bo’lgan. U joylarni xaritalash
jarayonida butun voha bo’ylab uchraydigan obidalarga xam qiziqqan. Vohadagi qishloqlar,
ariqlar, tepaliklar tarixiy arxitektura yodgorliklari
—
masjid, Madrasa, xonakoh, namozgoh,
sardobalarning xaritaga tushirib borgan. Kampirak devori xaritaga to’g’ri kiritilgan. Buxoro
voxasini ilk o’rta asrlarda o’rab turgan, uni atrofdagi ko’chmanchilardan himoya qilgan devorni
birinchi marta topografik kartalarga tushirgan. Sitnyakovskiy ko’rgan va tekshirishlar olib
borgan vaqtda devor albatta dastlabki ko’rinishda emasdi. Ayrim joylarda 80 sm dan 1 m va 1,20
sm cha bo’lgan o’zun tepalik holida edi. Buni xaritaga to’g’ri belgilash olimdan katta bilim va
mahorat talab qilardi.
Kampir devorning xaritaga tushirilishi katta axamiyatga ega.bo’lib, devor
Buxoro vohasining ilk o’rta asrdagi chegarasini belgilashda muxim o’rin tutgan. Devor Hazora
qishlog’idan
boshlanib butun Buxoro vohasini Gijduvon cho’l qismidan Vobkent,
Shofirkon
Romitan, Jondor, Buxoro rayoni, Kogon va Qiziltepagacha borgan. Devor milodiy IV
—
V
asrlarda barpo qilingan. Bu davrda butun Evroosiyo hududida xalklarning buyuk ko’chish davri
bo’lgan. Yakkatut qishlog’i Kampirakning eng chekka chegarasi hisoblangan. Kampirak
devorining shaklini ot taqasiga qiyoslaydilar. Yaxyo G’ulomov, Xalilullo Muxammadov,
A.Muxammadjonovlar bu devorni o’rganganlar. Bu devor Buxoroning 22 ta rustakidan 15 tasini
o’z ichiga olgan (Rustak —
tuman).
Ayniqsa, devor qurilgan devordagi sug’orilgan erlar
chegarasini aniqlash nihoyat qimmatli edi. Sitnyakovskiy bir qator shaharchalar qadimgi
mudofaa inshootlarini ko’rib chikdi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
294
Uning alohida xizmati voha irrigastiya tizimining to’la tasvirlanishida bo’lgan. Hisobot
1896 yilda Rossiya Fanlar Akademiyasiga yuborilgan edi. Buxoro tarixi va arxeologiyasini
o’rganishda B. V.Bartold taxriri ostida N.S.Likoshin tomonidan tarjima qilingan
M.Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari katta ahamiyatga ega.
Bu kitobdagi izoxlardan birida
V.V.Bartold ilmiy adabiyotlarda birinchi marta Varaxshani tilga olib, uning joylashgan o’rnini
ko’rsatishga harakat qilgan. Bartoldning «Turkiston mo’g’ullar istylosi davrida» asarida Buxoro
va uning atrofini ta’riflashga katta e’tibor bergan.
XX asr boshlarida N.N.Veselovskiy,
V.L.Vyatkin, V.V.Bartold va boshqalar tomonidan Samarqandda o’tkazilgan arxeologik
qazishlar jarayonida
ancha ashyoviy dalillar eng muximi O’rta Osiyo sharoiti uchun arxeologik
tekshirishlar uslubiyotining o’ziga xos tomonlari ao’g’risida dastlabki tajribalar to’plana
boshlandi. V.L.Vyatkingacha arxeologiya sohasida unchalik Katta ishlar qilinmagan. 1911
—
12
yillarda Vyatkin Afrosiyobni o’rgangan. Biroq hali arxeologik tekshirishlar uslubiyoti ishlab
chiqilmagan edi. Rasmiy jihatdan arxeologik davrlashtirish qilinmagan edi.
Shunday bo’lsada, Afrosiyob va Ko’xna Marvdagi qazishmalar arxeologiyaning xususan,
O’rta Osiyosting arxeologiyasini fan bo’lib ravnaq topishida shart —
sharoitlar yaratdi.XX
asrning boshlarida Buxoro vohasida xam dastlabki arxeologik qazishmalar amalga
oshirilgan.1913
—15 yillarda tarixchi sharqshunos ma’lumotiga ega bo’lgan L.A.Zimin
tomonidan o’tkazilgan tekshirishlar ilmiy —
uslubiy jihatdan ancha tayyorgarlik asosida yuqori
ilmiy mulohazalarga boyligi bilan ajralib turdi (Rus arxeologiya jamiyati Shark bo’limi ishlari
Sankt-Peterburg 1875 y). Rus va chet el olimlari ishlarida Buxoro tangalari arab afsonalari va
rivoyatlari bilan qo’shib tasvir —
langan. V.Tizengao’zenning ishida shunday ma’lumotlarni
ko’rish mumkin (V.Tizingao’zen «Sharqiy xalifa tangalari». S —
Peterburg, 1873).Bu muallif
Buxorxudotlarning tangalarini arab xalifaligining tangalari deb sharhlab xato qiladi. Yoki
Ermitajdagi numizmatika bo’limida Fren tomonidan «Afrosiyob urug’idan bo’lgan turk
hoqonlari tangalari» deb guruxlashtiriladi. Turk hoqonlarining hech qachon Afrosiyob urug’idan
bo’lmaganligi tushunilmagan.2XIX asrning oxirlarida xarbiy topograf N.F.Sitnyakovskiy
Buxoroga kelib, bir qator suratga olish ishlarini bajardi. U Buxoro vohasida bevosita arxeologik
ko’zatuvlar olib borgan birinchi tadqiqotchi edi.
Bu tadqiqotchi arxeolog va tarixchi bo’lmay, xarbiy injener bo’lgan.
U joylarni xaritalash
jarayonida butun voha bo’ylab uchraydigan obidalarga ham qiziqqan. Vohadagi qishloqlar,
ariqlar, tepaliklar tarixiy arxitektura yodgorliklari
—
masjid, Madrasa, xonakoh, namozgoh,
sardobalarning xaritaga tushirib borgan.
Kampirak devori xaritaga to’g’ri kiritilgai. Buxoro vohasini ilk o’rta asrlarda o’rab
turgap, uii atrofdagi ko’chmanchilardan himoya qilgan devorni birinchi marta topografik
kartalarga tushirgan. Sitnyakovskiy ko’rgan va tekshirishlar olib borgan vaqtda devor albatta
dastlabki ko’rinishda emasdi. Ayrim joylarda 80 sm dan 1 m va 1,20 sm cha bo’lgan o’zun
tepalik holida edi. Buni xaritaga to’g’ri belgilash olimdan katta bilim va mahorat talab qilardi.
Kampir devorning xaritaga tushirilishi katta ahamiyatga ega. bo’lib, devor Buxoro vohasining ilk
o’rta asrdagi chegarasini belgilashda muxim o’rin tutgan. Devor Hazora qishlog’idan boshlanib,
butun Buxoro vohasini Gijduvon cho’l qismidan Vobkent, Shofirkon, Romitan, Jondor, Buxoro
rayoni, Kogon va Qiziltepagacha borgan. Devor milodiy IV
—
V asrlarda barpo qilingan. Bu
davrda butun Evroosiyo hududida xalklarning buyuk ko’chish davri bo’lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
295
Yakkatut qishlog’i Kampirakning eng chekka chegarasi hisoblangan. Kampirak
devorining shaklini ot taqasiga qiyoslaydilar. Yaxyo G’ulomov, Xalilullo Muxammadov, A.
Muxammadjonovlar bu devorni o’rganganlar. Bu devor Buxoroning 22 ta rustakidan 15 tasini
o’z ichiga olgan (Rustak —
tuman).
Ayniqsa, devor qurilgan devordagi sug’orilgan erlar chegarasini aniqlash nihoyat
qimmatli edi. Sitnyakovskiy bir qator shaharchalar, qadimgi mudofaa inshootlarini ko’rib chiqdi.
Uning alohida xizmati voha irrigastiya tizimining to’la tasvirlanishida bo’lgan. Hisobot 1896
yilda Rossiya Fanlar Akademiyasiga yuborilgan edi.
Buxoro tarixi va arxeologiyasini o’rganishda B. V.Bartold tahriri ostida N.S.Likoshin
tomonidan tarjima qilingan M.Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asari katta ahamiyatga ega. Bu
kitobdagi izohlardan birida V.V.Bartold ilmiy adabiyotlarda birinchi marta Varaxshani tilga olib,
uning joylashgan o’rnini ko’rsatishga harakat qilgan. Bartoldning «Turkiston mo’g’ullar istilosi
davrida» asarida Buxoro va uning atrofini ta’riflashga katta e’tibor bergan.
XX asr boshlarida N.N.Veselovskiy, V.L.Vyatkin, V.V.Bartold va boshqalar tomonidan
Samarqandda o’tkazilgan arxeologik qazishlar jarayonida ancha ashyoviy dalillar, eng muximi
O’rta Osiyo sharoiti uchun arxeologik tekshirishlar uslubiyotining o’ziga xos tomonlari
ao’g’risida dastlabki tajribalar to’plana boshlandi. V.L.Vyatkingacha arxeologiya sohasida
unchalik katta ishlar qilinmagan. 1911
—
12 yillarda Vyatkin Afrosiyobni o’rgangan. Biroq hali
arxeologik tekshirishlar uslubiyoti ishlab chiqilmagan edi. Rasmiy jihatdan arxeologik
davrlashtirish qilinmagan edi.
Shunday bo’lsada, Afrosiyob va Ko’xna Marvdagi qazishmalar arxeologiyaning xususan,
O’rta Osiyoning arxeologiyasini fan bo’lib ravnaq topishida shart —
sharoitlar yaratdi.XX
asrning boshlarida Buxoro vohasida xam dastlabki arxeologik qazishmalar amalga oshirilgan.
1913
—15 yillarda tarixchi sharqshunos ma’lumotiga ega bo’lgan L.A.Zimin tomonidan
o’tkazilgan tekshirishlar ilmiy —
uslubiy jixatdan ancha tayyorgarlik asosida yuqori saviyada
amalga oshirilgan.
Birok uning ishlarida xam taxminchilik pala
—
partishlik, ishning aniq maqsad va
vazifalarini belgilamasdan dala ishlari texnikasi bilan notanish holdagi faoliyat ko’rinib turardi.
Bu tadqiqotchi qazish ishlarini boshlaguncha, yodgorliklar to’g’risidagi tarixiy yozma
manbalarni atroflicha o’rgangan va anik ilmiy tushunchalar va tasavvurlarga ega bo’lgan.
Shundan keyingina u Buxoro vohasida dastlabki tadqiqotlarni boshlagan. 1913
—
15 yillar
davrida razvedka xarakteridagi bir necha sayohatlar qilgan. Jumladan, Qiziltepa va Hazora
oralig’idagi qadimgi devor qoldiqlarini rasmga tushirgan. Bir necha qadimgi shahar va tepalari
aylanib, ko’zatib, ko’zga tashlanadigan ashyoviy dalillarni yiggan.
Jumladan, Poykend, Qo’rgon
Romitanga borib u joylarni aylanib, ko’zdan kechirgan.
Varaxshani o’rnini aniq aytib o’z hisobotiga kiritgan. Birok u Varaxshagacha etib bormagan va
ko’rmagan edi.
Varaxshadan 3
—
4 km cha Sharada joylashgan Qal’ai Mallabek degan joygacha borib,
shu erdan qaytgan. Ziminning Varaxsha hududigacha etib bormaganligi natijasida Devori
Kampirakni Qal’ai Mallabek va Qal’ai Siminch yonidan o’tadi, deb xato ko’rsattan. 1914 yilning
bahori va yozida bir muncha tayyorgarlikdan so’ng Poykendda arxeologik tekshirish o’tkazgan
.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
296
Adabiyotlar ro’yhati
1.
Gulomov Ya.G. «Xorazmning sugorilish tarixi» T., 1959 y.
2.
Istoriya O’zbekistana v istochnikax. To’zuvchi B. V. Lunin. T., 1984 y.
3.
Jabborov I.M. «O’zbek xalki etnografiyasi». T., 1994 y.
4.
Jabborov I.M. «O’zbek xalki etnografiyasi». T., 1994 y.
5.
Sa'dullaev A.S. «Kultura yuga Sredney Azii 7
-4 vv. do n.e.
» T., 1987 y.
