156
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
ZO‘RAVONLIK VA IJTIMOIY HIMOYA PSIXOLOGNING O‘RNI VA
IMKONIYATLARI
Tursunova Nodira Abdusamatovna
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi
Toshkent shahar Yangihayot tumani. “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.17018828
Annotatsiya.
Mazkur maqolada zo‘ravonlikning ijtimoiy
-psixologik ildizlari, uning
turlari va oqibatlari tahlil qilinadi. Ijtimoiy himoya tizimining zamonaviy imkoniyatlari,
shuningdek, psixologning zo‘ravonlik qurbonlari bilan ishlashdagi vazifalari va imkoniyatlari
yoritiladi. Maqolada xalqaro tajribalar bilan bir qatorda O‘zbekiston sharoitida amalga
oshirilayotgan islohotlar ham tahlil etilgan. Psixologik yordamning amaliy texnologiyalari
(diagnostika, maslahat, reabilitatsiya, profilaktika) asoslangan holda ko‘rib chiqilib, ijtimoiy
himoya tizimida psixologlarning tutgan o‘rni keng yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Zo‘ravonlik, ijtimoiy himoya, psixologik yordam, reabilitatsiya,
profilaktika, diagnostika.
Аннотация.
В данной статье анализируются социально
-
психологические корни
насилия, его виды и последствия. Освещаются современные возможности системы
социальной защиты, а также роль и возможности психолога в работе с жертвами
насилия. В статье рассматривается международный опыт и проводимые реформы в
условиях Узбекистана. Особое внимание уделено практическим технологиям
психологической помощи (диагностика, консультирование, реабилитация, профилактика)
и роли психологов в системе социальной защиты.
Ключевые слова:
Насилие, социальная защита, психологическая помощь,
реабилитация, профилактика, диагностика.
Ishning dolzarbligi:
Bugungi globallashuv va ijtimoiy o‘zgarishlar davrida zo‘ravonlik
masalasi nafaqat alohida oilaviy yoki shaxsiy muammo sifatida, balki butun jamiyat barqarorligi,
ijtimoiy taraqqiyot va milliy xavfsizlik masalasi sifatida ham dolzarblik kasb etmoqda. BMTning
2023-
yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ayollarning 30 foizdan ortig‘i hayoti
davomida kamida bir marta turli shakldagi zo‘ravonlikka duch keladi. UNICEF hisobotlarida esa
zo‘ravonlikka uchragan bolalarning psixologik travmalari ularning keyingi hayoti, ta’lim
jarayoni va ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani qayd etilgan.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash, oilada sog‘lom muhit
yaratish, bolalarni himoya qilishga oid qator davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Xususan,
“Xotin
-
qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun (2019
-
yil), “Bola
huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa normativ
-huquqiy hujjatlar
zo‘ravonlikka qarshi kurashishda huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shu bilan birga, bu
jarayonda psixologlarning o‘rni tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chunki faqat huquqiy
yoki ijtimoiy choralar emas, balki psixologik yordam ham zo‘ravonlik qurbonlarining hayotga
qayta moslashuvida hal qiluvchi omil hisoblanadi.
Ishning maqsadi:
Zo‘ravonlik va ijtimoiy himoya psixologning o‘rni va imkoniyatlarini
o`rganish.
Tadqiqotning vazifalar:
Zo`ravonlik va ijtimoiy himoyada Psixologning vazifasi.
Zo`ravonlik va uning turlari;
Zo`ravonlikning salbiy oqibatlari;
157
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
Tadqiqot natijalari:
1. Zo‘ravonlik tushunchasi va turlari
Zo‘ravonlik –
bu shaxsning boshqa shaxsga nisbatan jismoniy, ruhiy, jinsiy yoki iqtisodiy
zarar yetkazuvchi, majburlash va tazyiqqa asoslangan xatti-harakatlar majmuidir.
Ilmiy adabiyotlarda zo‘ravonlik quyidagi turlarga bo‘linadi:
Jismoniy zo‘ravonlik –
kaltaklash, tan jarohati yetkazish, majburlash;
Ruhiy zo‘ravonlik –
haqoratlash, tahqirlash, doimiy nazorat va qo‘rqitish;
Jinsiy zo‘ravonlik –
majburiy jinsiy aloqaga jalb qilish, jinsiy erkinlikka tajovuz;
Iqtisodiy zo‘ravonlik –
moliyaviy mustaqillikni cheklash, moddiy resurslardan mahrum
qilish
Bu toifalarning har biri qurbonning ruhiy dunyosida chuqur iz qoldiradi, ijtimoiy
faoliyatini susaytiradi va jamiyatda moslashuvini qiyinlashtiradi.
2. Zo‘ravonlikning ijtimoiy va psixologik oqibatlari
Zo‘ravonlikning oqibatlari ikki darajada namoyon bo‘ladi:
Ijtimoiy oqibatlar
–
oilaviy ajrimlar, jinoyatchilikning oshishi, bolalarning tarbiyasida
muammolar, jamiyatdagi beqarorlik.
Psixologik oqibatlar
–
depressiya, posttravmatik stress buzilishi (PTSB), o‘z
-
o‘ziga
ishonchsizlik, ijtimoiy fobiyalar, agressiya yoki passivlikning kuchayishi.
Psixologlar ta’kidlaganidek, zo‘ravonlik qurbonlari ko‘pincha “travmatik aylana”dan
chiqolmaydi: qo‘rquv, umidsizlik va o‘zini ayblash hissi ularning normal hayotga qaytishini
qiyinlashtiradi.
3. Ijtimoiy himoya tizimi va huquqiy asoslar
O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimi davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Zo‘ravonlik qurbonlari uchun “Xavfsizlik orderi” instituti, vaqtinchalik boshpana
markazlari, reabilitatsiya xizmatlari yo‘lga qo‘yilgan.
Xalqaro miqyosda esa BMTning “Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini
tugatish to‘g‘risida”gi Konvensiyasi (CEDAW), “Bola huquqlari to‘g‘risida”gi Konvensiya,
Yevropa Kengashining Istanbul konvensiyasi zo‘ravonlikka qarshi kurashda muhim huquqiy
asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
4. Psixologning o‘rni va imkoniyatlar
Psixolog zo‘ravonlik qurbonlari bilan ishlashda quyidagi vazifalarni bajaradi:
Diagnostika
–
qurbonning ruhiy holatini aniqlash, travma darajasini baholash;
Maslahat berish
–
shaxsning o‘zini tiklashiga yordam berish, qo‘llab
-quvvatlash;
Reabilitatsiya
–
uzoq muddatli psixoterapiya orqali ruhiy muvozanatni tiklash;
Profilaktika
–
oilalarda sog‘lom munosabatlarni shakllantirish, jamiyatda zo‘ravonlikka
toqat qilmaslikni targ‘ib qilish.
5. Psixologik yordamning zamonaviy texnologiyalari
Bugungi kunda zo‘ravonlik qurbonlariga yordam berishda quyidagi psixoterapevtik
yondashuvlar samarali hisoblanadi:
Kognitiv-behavioral terapiya (KBT)
–
salbiy fikrlarni qayta shakllantirish;
Art-terapiya
–
ijodiy faoliyat orqali stressni kamaytirish;
Oilaviy maslahat
–
oila a’zolari bilan ishlash orqali muammoni bartaraf etish;
Guruhiy terapiya
–
qurbonlarning bir-
birini qo‘llab
-quvvatlashi.
6. Xalqaro tajriba va O‘zbekiston sharoiti
158
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7
AQSh, Kanada va Skandinaviya davlatlarida zo‘ravonlik qurbonlari uchun maxsus
“krizis markazlari” keng tarqalgan bo‘lib, u yerda psixolog, ijtimoiy xodim va huquqshunoslar
birgalikda faoliyat yuritadi. O‘zbekistonda ham bu tajriba bosqichma
-bosqich joriy qilinmoqda.
Ammo mavjud muammolar
–
yetarli mutaxassislar sonining kamligi, jamiyatda
zo‘ravonlikka
bag‘rikenglikning
hanuz
mavjudligi
–
psixologlarning
faoliyatini
murakkablashtiradi.
Xulosa:
Zo‘ravonlik –
bu nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy muammo bo‘lib, uni bartaraf
etishda davlat siyosati, huquqiy mexanizmlar va psixologik yordamning o‘zaro uyg‘unligi talab
etiladi. Psixologlarning zo‘ravonlik qurbonlari bilan ishlashdagi imkoniyatlari keng bo‘lib, ular
diagnostika, maslahat, reabilitatsiya va profilaktika orqali jamiyatda sog‘lom psixologik muhitni
shakllantirishga katta hissa qo‘shadi. Xalqaro tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish va
mutaxassislar tayyorlashni yanada kuchaytirish zo‘ravonlikka qarshi kurashda dolzarb
vazifalardan biridir.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
БМТ. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women
(CEDAW). New York, 1979.
2.
БМТ. Convention on the Rights of the Child. New York, 1989.
3.
Council of Europe. Istanbul Convention on preventing and combating violence against
women and domestic violence. Istanbul, 2011
4.
Krug E.G., Dahlberg L.L., Mercy J.A., Zwi A.B., Lozano R. World report on violence and
health. WHO, 2002.
5.
Herman J.L. Trauma and Recovery. New York: Basic Books, 1992.
6.
Walker L. The Battered Woman Syndrome. Springer Publishing, 2017.
7.
O‘zbekiston Respublikasi “Xotin
-
qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonun, 2019.
8.
O‘zbekiston Respublikasi “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, 2008.
9.
Kamilova X. “Oila psixologiyasi va ijtimoiy himoya tizimi” –
Toshkent: TDPU, 2021
10.
Sharipova N. “Zo‘ravonlik qurbonlariga psixologik yordam ko‘rsatishning o‘ziga xos
jihatlari” // Psixologiya va ijtimoiy himoya jurnali, №4, 2022.
11.
WHO. Violence against women prevalence estimates, 2018. Geneva, 2021.
12.
UNICEF. Hidden in Plain Sight: A statistical analysis of violence against children. New
York, 2014.
