166
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
XO’JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLARDA TOVAR MODDIY ZAXIRALAR
HISOBINI TAHLIL QILISH
Hamidov Nizomjon
Farhod o’g’li
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti
iqtisodiyot fakulteti talabasi.
Orcid:0009-0009-3478-7722
https://doi.org/10.5281/zenodo.17105294
Annotatsiya. Hоzirdа butun dunyodа korxonalarda tovar moddiy zaxiralar hisobini
tahlil qilishda mоliyaviy hisоbоtning хаlqаrо stаndаrtlаrining аhаmiyati va undagi o’rni
sеzilаrli dаrаjаdа оshdi. Mоliyaviy hisоbоtning хаlqаrо stаndаrtlаri nаfаqаt iqtisоdiy
jihаtdаn rivоjlаngаn yеtаkchi mаmlаkаtlаr tаjribаsini umumlаshlаshtirаdi, bаlki buхgаltеriya
hisоbi vа hisоbоtining milliy tizimlаrini rivоjlаntirishgа hаm mоliyaviy hisоbоtning хаlqаrо
stаndаrtlаrini to‘g‘ridаn-to‘g‘ri milliy аmаliyotgа tadbiq etish оrqаli hаmdа хаlqаrо vа milliy
stаndаrtlаr tаlаblаrini yaqinlаshtirish оrqаli fаоl tа’sir kursаtаdi.
Kalit sozlar: MXHS, Tovar-moddiy zaxiralar quyidagi holatlarda tan olinadi, Tovar-
moddiy qiymatliklarni inventarizasiyasi.
Kirish. O‘zbekistonning jahon iqtisodiy hamjamiyatiga munosib tarzda kirib borishida
kichik biznes va tadbirkorlik korxonalarining faoliyat yuritishi, ayniqsa pandemiyadan keyingi
og‘ir iqtisodiy davrda kishilarni ish joylari va daromad manbai bilan ta’minlash, joylarda
tashabbusni
rag‘batlantirish, aholi o‘rtasida shakllangan tadbirkorlik ko‘nikmalarini
ommalashtirish, milliy, madaniy boyliklarni butun dunyoga namoyon etish imkoniyatlari paydo
bo‘ladi. Tovar moddiy zahiralari korxonaning aylanma mablag‘larida faoliyat sohasiga qarab,
30 foizdan 90 foizgacha bo‘ladi. Korxonaning moliyaviy va iqtisodiy ahvoli ko‘p jihatdan ana
shu tovar moddiy zaxiralaridan foydalanish samaradorligiga bog‘liq. Har bir ishlab chiqarish
korxonasida mahsulot ishlab chiqarish jarayonining to‘xtovsiz davom etib turishida tovar
moddiy zahiralarining o‘rni juda kattadir.
Muxokamalar va natijalar.
Ishlab chiqarishning moddiy sharoitlaridan biri mehnat buyumlari hisoblanadi. Amalda
ular TMZlar deb ataladi. Asosiy vositalardan farq qilib, TMZlar bir ishlab chiqarish jarayonida
o’zining qiymatini to’la ravishda mahsulot tannarxiga o’tkazadi. Materiallarning har bir turi
bo’yicha normativ miqdori korxona tomonidan mustaqil belgilanadi. Xo’jalik yuritishning yangi
tizimi sharoitida moddiy boyliklardan foydalanish ustidan nazoratni kuchaytirish, yashirin
iqtisodiyotga qarshi kurash mahsulot tannarxida moddiy xarajatlarning ulushini kamaytirib
borish masalalariga alohida e’tibor beriladi. Ishlab chiqarilayotgan mahsulotning asosini
asosiy TMZlar tashkil qiladi. Masalan, mashinasozlikda –metall, mebel ishlab chiqarishda
yog’och, gazlama ishlab chiqarishda –paxta va boshqalar.
Qazib chiqaruvchi sanoat va qishloq xo’jaligi mahsulotlari xom ashyo deb ataladi.
Masalan, neft, ruda, paxta, qand lavlagi va boshqalar. Boshqa orxonalardan olinadigan
mashina va agregatlarning to’g’ri detallari va boshqalar yarim tayyor mahsulotlar deb ataladi.
Mol etkazib beruvchi yoki transport tashkiloti omboridan TMZlarni olish uchun
ta’minotchiga buxgalteriya tomonidan 10-15 kun muddati bilan ishonchnoma beriladi.
Ishonchnoma olish huquqiga ega bo’lgan xodimlar ro’yxati xo’jalik yurituvchi sub’ekt
rahbari tomonidan imzolanadi. Ishonchnoma yozish uchun asos bo’lib shartnomalar, naryad,
to’lovnoma, buyurtmanoma yoki mol etkazi beruvchining boshqa hujjatlari xizmat qiladi.
167
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Beriladigan ishonchnomalar eng avval ishonchnomalarni ro’yxatga olish daftarida qayd
etiladi. Bu daftarvaraqlari oldindan raqamlanib, tiqilib so’rg’uch bilan muhrlanadi. Daftarning
oxirgi betida bosh buxgalter imzosi bilan quyidagi yozuv qayd etiladi: «Bu daftarda hisob
varaqlar raqamlangan va tikib chiqilgan» Varaqlar soni harf (so’z) bilan yozilishi kerak.
Xulosa
Tovar-moddiy zaxiralar xisobida boshqaruv va moliyaviy hisob ob’ektlarini aniq
belgilab olinishi va uni tadqiq etish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki, ushbu
masala yuzasidan aniq chegaralanish xaligacha belgilanmagan. Bu nafaqat material xarajatlarida,
balki xisobning boshqa ob’ektlarida xam ko’zga tashlanadi. Tovar-moddiy zaxiralar
baxolanishi va uni auditni takomillashtirish yuzasidan yuqoridagi fikr va muloxozalarni
umumlashtirgan xolda quyidagi xulosalarga kelindi: Iqtisodiyotini modernizatsiyalash
sharoitida xujalik faoliyati jarayonining yakuniy bosoqichidan olinadigan tayyor
maxsulotlarning tannarxidagi sarflangan xom-ashyo va materiallarning ulushini imkoniyati
boricha kamaytirish muxim o’rin tutadi, chunki, talab va taklifdan kelib chiqqan xolda ularga
o’rnatilgan baxo (chunki, ushbu baxolarni tartibga solib turuvchi omil – bu tannarxdir)
maxsulotlarning xaridorgirlik darajasini belgilaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A.B.Muxametov. B.Matrasulov.G.Turayeva T.:Buxgalteriya hisobi darslik. Ziyo nashr.
2023.-347 b
2.
A.B.Muxametov. U.Chorshanboyev. G.Turayeva T.:Boshqaruv hisobi darslik. Ziyo nashr.
2024.-169 b
3.
Gulizahro, T., & Jaloliddin, X. (2023). SANOAT KORXONALARINI ISHLAB
CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
4.
INNOVATSIYALAR O’RNI. Нововведения Cовременного Научного Развития в
Эпоху Глобализации: Проблемы и Решения, 1(6), 219-221.
5.
Gulizahro, T., Eldor, T., Asilbek, S., & Muhammadqodir, B. (2023). Asosiy vositalar
hisobi va ulardan samarali foydalanish tahlili. " Uchinchi renessansda ilmiy-amaliy
tadqiqotlarning dolzarb muammolari" mavzusidagi onlayn konferensiyasi, 2(10), 67-69.
6.
Taxirovna, A. S. (2024). Features of Uzbek and English story ranslations. American
Journal of Public Diplomacy and International Studies (2993-2157), 2(2), 202-208.
7.
Abdigapparovich, I. H. ASALARICHILIKDA XO’JALIKLARIDA ISHLAB
CHIQARISH
XARAJATLARNI
TAQSIMLASHDA
YANGI
YONDASHUVLAR. “OZUQA EKINLARNI YETISHTIRISHDA EKOLOGIK TOZA
OZUQALARNI
YETISHTIRISHDAGI
MUAMMOLAR
VA
ISTIQBOLLARI"
XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA MATERIALLAR TO'PLAMI.
8.
Abdigapparovich, I. H. ASALARICHILIK XO ‘JALIKLARIDA BIOLOGIK
AKTIVLAR
HISOBINI MHXS ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH. “OZUQA
EKINLARNI
YETISHTIRISHDA
EKOLOGIK
TOZA
OZUQALARNI
YETISHTIRISHDAGI MUAMMOLAR VA ISTIQBOLLARI" XALQARO ILMIY-
AMALIY KONFERENSIYA MATERIALLAR TO'PLAMI.
9.
Ergashev, F., & Ishturdiev, H. (2024). Kichik biznes subyektlarining innovatsion
loyihalarni moliyalashtirish yo ‘llari. YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT, 2(9).
