ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
182
GOTIKA DAWIRINIŃ ARXITEKTURASI HÁM TARÍYXÍ
Berdaq atindaǵi Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
kórkem-óner fakulteti oqitiwshisi
Muxammedyar Alliyarov
https://doi.org/10.5281/zenodo.7905661
Annotatsiya. Bul maqlada Gotika dáwiriniń arxitekturasi soniń menen birge oniń
rawajlanıw basqıshları, sol dáwirdegi súwretlew kórkem-óneri jánede gotika usılinda qurılǵan
imaratlar haqqında sóz etilgen.
Gilt so’z: gotika, feodlizm, ónermentshilik, usil, arxitektura, do’retpe, o’ner, bezew.
THE ARCHITECTURE OF THE GOTHIC PERIOD IS ALSO HISTORICAL
Abstract. In this article, the architecture of the Gothic period, along with the progress of its
development, the buildings built in the Gothic style, are described in the left period.
Gilt words: Gothic, feudalism, entertainment, style, architecture, do'retpe, oner, bezew.
АРХИТЕКТУРА ГОТИЧЕСКОГО ПЕРИОДА ТАКЖЕ ИСТОРИЧЕСКАЯ
Аннотация. В данной статье описывается архитектура готического периода,
наряду с ходом его развития, здания, построенные в готическом стиле, в левый период.
Ключевые слова: готика, феодализм, развлечения, стиль, архитектура, до'ретпе,
онер, безев.
XII ásirden baslap feodalizm formatsiyasi ishinde jańa social kúshlerdiń payda boliwi hám
rawajlanıp barıwı klassik orta ásir dástúrleri krizisine sebep boldi. Bul jańa kúshler qalaģa keń
tarqaliwi menen baylanisli halda óz kúshin asırıp bardı. Qalalarda sawdagerler korporatsiyaları
hám ónermentshilik tsexları róliniń artıp barıwı social basqarıw princpı xarakterine tásir ete
basladı.
Feodal basshilarida azatlıqqa, ģárezsizligine erisiwge umtılıw artıp bardı. Bul dáwirde dinge
sıyınıw ele elde húkindarlıq qılatuǵńn edi, shirkew bolsa arxitekturaǵa óz talabın qoyip atirģan
bolsa da biraq qaladaǵı ónerment hám sawdagerlerdiń bilimine, ómiriniń jańa táreplerin ashıwǵa
umtılıw artip bardı. Evropa qalalarında dáslepki pán orayları universitetleriniń dúziliwi bolsa, bul
umtılıwģa orin jaratip bardı.
Dúnyaǵa sin múnasábette boliw tendentsiyası arttı. Xalıq sanasıniń artıp barıwı bolsa
jámiyet aldında teńlik, biradarlıq máseleleriniń unamlı sheshiliwin talap ete basladı. Turmıslıq
temadaǵı dóretpeler júzege kele basladı. Bul dáwirlerde súwretlew kórkem óner hám arxitekturada
da saldamlı ózgerisler júz berdi. Batıs Evropa mádeniyatınan Vizantiya kórkem óneri dástúrlerine
úzil- kesil shıǵarıp taslandı. Dáwir ózinde ańlatiwshı realistik forma hám mazmunıdaǵı dóretpeler,
funktsional tárepi orta baslaǵan arxitekturalıq imaratları júzege kela basladı. Evropada feodalizm
gúllegen XII — XV ásirler arxitekturasi «gotika» arxitekturası dep júritiledi, «gotika» sóz dizbegi
de shártli alınǵan onıń luǵattaǵı mánisi italyansha sózden alınǵan bolip, «gotlardiki» degen
mazmundi ańlatadı. (gotlar german qáwimleriniń biri).
Bul sóz dizbegi oyanıw dáwirinde kiritilgen bolip, kórkem ónerde got qáwimleri kórkem
ónerdiń tásiri kúshli bolģanliģi ańlatadı. Gotika usılı XII ásirdiń ekinshi yarımında Frantsiyada
payda boladı hám rawajlanadı. XIII —XIV ásirlerde bolsa batıs Evropada jetekshi usılına aylandı
hám ayırım mámleketlerde bul usıl XV ásirge shekem dawam etdi. Gotika usılı XII ásir ortalarinan
baslap XIII asirde eń gúllagen dáwirdi basınan keshirdi. Bul usıl túrli mámleketlerde ózine tán
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
183
kórinislerge iye, biraq bul onıń ishki dúzilisi hám ulıwma tárepin biykar etpeydi. Arxitektorlıq
gotika usılın belgilewde zárúrli orındı iyeleydi. Gotika usılında qurılǵan imaratlardı roman usılında
qurılǵan imaratlarǵa salıstırǵanda ataqlı, úlken hám bezegi kóp. Olarda isletilingen arxitektorlıq
formalar jeńil joqarıǵa iyiliwsheń hám túrli túsli.
Bul dáwir soboriniń funktsional mazmunı da ózgeredi. Ol qalanıń social orayına aylanadı.
Bul jerde sıyınıwdan tısqarı qala jıynalısları ótkeriledi, tartıslar uyimlastırılatuǵın hám de
universitet lektsiyalari oqilar edi. Keleside sobor imaratin qurıwda tek ģana diniy ideyalardan
emes, bálkim socialliq ómir sezimi, úlken kollektiv qúdireti de úgit nasiyat etiledi. Gotika
soborlariniń aldinģa umtiliwshi formasında bolsa dáwir adamlarınıń azatlıqqa hám jaqtılıqqa
umtılıwları óz kórinisin taptı. Bunday tásirler beriwde sobordiń imaratlari zárúrli orındı iyeleydi.
Ol sobordiń jáne de biyik, jeńil bolip kóriniwine xızmet etedi. Usınıń menen birge, bul minarlarda
funktsional áhmiyetine iye bolģan, yaǵnıy olar qalanı gúzetip turıw ushın hám de órt óshiriwshiler
ushın da qolaylastirilģan.
Ayrim minarlardıń úsh bólegi qoraz súwreti menen pitkenligi de sol mazmundı ziyrek bolip
turıw kerekligin bildirgen. Arxitekturada gotika usıliniń jaratılıwı dáwir ziyrekligi, texnika
rawajlaniwi jetiskenligi tiykarında júzege keldi. Bunıń áhmiyeti roman arxitekturaliq qollanilģan
arka hám qıysıq ravoxlardiń jańasha aytılıwı hám eń áhmiyetlisi, bulardıń bekkem sırıqlar
(karkaslar) sistemasınıń nayza siyaqli qorǵan-saray, ishki ústin hám kontroforslar tiykarında
sheshiliwi edi. Arxitektor bekkem sırıqlar sistemasınan paydalanıp, ilaji bolǵanınsha diywal hám
ásirese, ravoxlardaǵı salmaqlılıqtı kemeytiwge háreket etedi. Sol maqsette ravoxlardan túsetuǵın
salmaqlılıq bólistiriwge beredi. Tiykarǵı nef bir qatar tórtmúyeshlikler ajıratıp, olardıń hár - biri
bir biri menen kesilisken nayza siyaqli arkalar menen jawiladi. Bul ravoxlardan túsetuǵın hám
qaptal tárepke tartiwshı salmaq kúshin kemeytiwge xızmet etedi. Nervyurdan paydalanıw bolsa
ravox salmaǵın jáne de azayıwın támiyinleydi. Nervyurali ravoxlarni bekkem etip islengen
ústinlerge ornatiladi. Bunday konstruktsiyalarda diywallar óz funkciyasın joģaltadı. Onıń
wazıypası sırıqlar salmaǵıdaǵı bosliqtı toltırıw menen shegaralanadı. Bunday ashıq bólimlerdi
áynek túńlikler menen toltırıw múmkinligi de bul usıldıń múmkinshiliklerin kórsetedi.
Arxitekturaliq júz bergen bul jańalıqlar keleside biyik hám keń kólemdegi ımaratlardı da qurıw
múmkinshiligin jarattı.
Diywallardıń tayansh funkciyasın orınlawdan qutiliw bolsa keń kólemde ayna, áynek,
peshtaxta, galereya, áywanlardan paydalanıp imarattiń ishki bólegin nurǵa toltiriw imkaniyatın
beredi. Qurılǵan imaratlardıń jeńil hám elegant bolip kóriniwin támiyinleydi. Gotika arxitekturaliq
nayza siyaqli arka zárúrli orındı iyeleydi. Bul forma iymek áynek, ravox hám galereya, áywan hám
teris aywanlarda qaytarılıp, gotika arxitektorlıǵında ózine tán qaytarilmas jeńillik kiritedi. Arkalar
tartıp shıǵıp ketiwshidey kórinedi. Bul qásiyetti gotika arxitektorlıǵında keń isletilingen vertikal
tuwri sızıqlar (kontrast) jáne de asıradı.
Arxitekturaliq konstruktsiyasinda júz bergen bul ózgerisler imarattiń ishki hám áynek tárepi
kórinisinde da óz ańlatpasın taptı. Gotika intererlari keń, biybaha, jarıq. Transept hám tiykarǵı nef
arasındaǵı keskin shegarası kórgezbesi de bul qásiyetin jáne de asıradı. Sobordiń aldinģi tárepi
tıǵıs, keń maydanǵa qaratıp qurıladı. Onıń bezetiwine bolsa bólek itibar beriledi. Músinshilik hám
de arxitektorlıqtıń dekorativ elimentlari jay aldi tárepiniń jáne de hár qiyli hám elegant bolip
kórinisne xızmet etedi. Gotika inter'erlari diywallarında pútin tegis ústlerdiń kemligi, monumental
diywaliy súwretshiliktiń rawajlanıwına sebep boldi. Onıń ornina vitraj kórkem óneri iyeledi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
184
Gotika imaratlardıń úlken — úlken áyneklerin vitraj kompozitsiyalari iyeledi. Bul dáwirde
músinshilik eli jetekshi orında bolip, insaniyliq, adamgershilik, sheriklik ullılanıp, óz ornın tawadı.
Donatorlara atap estelikler ornatiw, háykeller qoyılıw ádeti payda bolǵanlıǵı da kórkem ónerdiń
úgit násiyatlawshı roli artıp baratırǵanlıǵın kórsetedi. XII —Xv ásirlerde gotika usılın derlik
hámme mámleketler óz basınan keshirdi, lekin bul usıl jergilikli sharayat hám dáwir talabınan
kelip shıǵıp, ózine tán kóriniste jańalıq ashtı.
Frantsiya. Gotika watanı esaplanǵan Frantsiyada bul usılda islengen dóretpeler qatnasınıń
elegantlıǵı menen xarakterlenedi. Parijdaǵı Bibi Mariyam sobori (notrdam, deperi, 1163 jılı
baslanıp ayırım bólimleri 1314 jılda pitken) dáslepki gotikaga tiyisli bolıp tabıladı. Bes nefli, kishi
transepli ayrim waqıtları tipidagi bul binanıń oldı tárepinde eki minar bar. Ol sobordıń biyik hám
«joqarıǵa umtılatuǵın » bulip kórinisine xızmet etedi. Bosaǵa, ayna, áynek hám qapılar joqarsına
nayzaǵa uqsas arkalar onıń jeńil hám dinamikalıq kórinisin támiyinleydi.
Reyemdagi sobor (XIII asirde baslanıp, XIv asirde pıtken) gotikaning eń rawajlanǵan
dáwirine tiyisli. Onıń uzınlıǵı 150 m, minardıń biyikligi 80 m. Bul sobor óz waqtında xalıq birligin
jırlaw etiwshi ramziy belgi retinde qabıl etilgen. Bul binada gotika usılı uzınıń klassik kórinisinde
kórinetuǵın etti. Amendaǵi sobor gotikaga tán koefficientler gozzalliǵı, ulıwma kórinisi pútinligi
buzıla baslaydı. Dekorativ bezewlerdiń mollıǵı bolsa binanıń, konstruktiv anıqlıǵına unamsız tásir
etken.
Germaniya. Mámlekette gotika usılı frantsuzlar tásirinde rawajlandi, lekin nemis gotikasida
pútinlik jetispeydi hám oǵan tán bolǵan dramatizm, roman arxitektorlıǵı dástúrleri menen qosilip
ketedi. Bunnan tısqarı, nemis gotikasida bir minarlı soborlar da keń ushraydı. Ímaratlardıń tayney
tárepi ápiwayı kem bezetilgen. Kelndagi sobor (1248 — 1880) amen soborina uqsatip qurılǵan.
Italiya, arxitektorshiliǵıda gotika usılı XIII ásirdiń aqırıda kirip kele basladı, lekin dáslepki
payıtlarda roman arxitektorlıǵı principlerine tásir etpedi. XIv asirde gotika usılı principleri toliq
kórine basladı. Ispaniya gotikasi musulman arxitektorlıǵı principlerinen bayiǵan. Angliya gotikasi
salmaqli, konstruktsiyada bolsa detallar kóbeyip ketkenligi hám arxitektura bezeginiń mollıǵı
menen xarakterlenedi.
Paydalanilg’an a’debiyatlar
1.
Баммес Г. Изображение фигуры человека: пособие для художников, преподавателей
и учащихся (Одам фигурасини тасвирлаш: рассомлар, ўқитувчилар ва ўқувчилар
учун қўлланма) / Баммес Г. – Берлин: Изд-во Фольк унд Виссен (нашриёти), 1984.
2.
Барчан Е. Анатомия для художников (Рассомлар учун анатомия) /
3.
Барчан Е. – Будапешт: Корвина, 1959.
4.
Ростовцев Н.Н. Учебный рисунок. М.: Просвещение (Маориф), 1976. – 286 с (б).
5.
Тихонов С.В. ДемьяновВ.Г., Подрезков В.Б. “Рисунок”–М.: Стройиздат, 1983. – С.
222 – 232.
6.
Барш А.О. Наброски и зарисовки (Ҳомаки расмлар ва чизгилар) / Барш А.О. – М.:
Искусство (Санъат), 1970. – 166 с (б).
7.
Ли Н.Г. Основы академического рисунка / Н.Г.Ли – М.: ЭКСМО, 2003
8.
Батраев З.С. Рисунок (Расм): метод, указания для 3-го курса спец. 1201 (1201
мутахассилиги бўйича 3-курслар учун услубий кўсатма)/ З.С.Батраев – Казань, 1987.
