ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
207
ҚАЙСИ ХОЛАТЛАРДА ОТА-ОНАЛАР ЎЗ ОТА-ОНАЛИК ҲУҚУҚЛАРИДАН
МАҲРУМ ҚИЛИНАДИ?
Сулаймон Панжиев
Ўзбекистон Республикаси судьялар олий кенгаши ҳузуридаги
судьялар олий мактаби тингловчиси
Мамаюсупов Жасур
Фуқаролик ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туманлараро суди судяси
https://doi.org/10.5281/zenodo.8018581
Аннотация.
Мақолада ота-оналар ўз ота-оналик ҳуқуқларидан қайси холатларда
маҳрум килиниши ўрганилган.
Калит сўзлар:
Оила кодексиб, ота-оналик ҳуқуқи, ота-оналик мажбуриятлари,
ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш.
IN WHAT CASES ARE PARENTS DEPRIVED OF THEIR PARENTAL
RIGHTS?
Abstract.
The article examines the situations in which parents are deprived of their
parental rights.
Key words:
Family Code, parental rights, parental obligations, deprivation of parental
rights.
В КАКИХ СЛУЧАЯХ РОДИТЕЛЕЙ ЛИШАЮТ РОДИТЕЛЬСКИХ ПРАВ?
Аннотация.
В статье исследуются ситуации, в которых родители лишены
родительских прав.
Ключевые слова:
Семейный кодекс, родительские права, родительские
обязанности, лишение родительских прав.
Бизга маълумки Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 75-моддасига кўра,
ота-оналик ҳуқуқи болалар манфаатларига зид тарзда амалга оширилиши мумкин эмас.
Болалар манфаатларини таъминлаш ота-она ғамхўрлигининг асосини ташкил қилиши
лозим.
Ота-оналик ҳуқуқини амалга оширишда ота-она болаларининг жисмоний ва руҳий
соғлиғига, ахлоқий камолотига зарар етказишга ҳақли эмас. Болаларни тарбиялаш усуллари
менсимаслик, шафқатсизлик, қўполликдан, инсоний қадр-қимматни камситувчи
муомаладан, болаларни ҳақоратлаш ёки эксплуатация қилишдан холи бўлиши керак.
Ўз ота-оналик ҳуқуқини болаларининг ҳуқуқ ва манфаатларига зид тарзда амалга
ошираётган ота-она қонунда белгиланган тартибда жавобгар бўлади.
Шу боис, мазкур кодекснинг 79-моддасига кўра, ота-она (улардан бири) қуйидаги
ҳолларда:
ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бош тортса, шу жумладан алимент
тўлашдан бўйин товласа;
узрсиз сабабларга кўра ўз боласини туғуруқхона ёки бошқа даволаш муассасасидан,
тарбия, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш муассасаси ва шунга ўхшаш бошқа муассасалардан
олишдан бош тортса;
ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилса, болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада
бўлса, жумладан жисмоний куч ишлатса ёки руҳий таъсир кўрсатса;
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
208
муттасил ичкиликбозлик ёки гиёвандликка мубтало бўлган бўлса;
ўз болаларининг ҳаёти ёки соғлиғига ёхуд эри (хотини)нинг ҳаёти ёки соғлиғига
қарши қасддан жиноят содир қилган бўлса, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши
мумкин.
Демак, мазкур кодекснинг 80-моддаси талаблари бўйича қуйидаги тартибда:
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги низолар суд тартибида амалга
оширилади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги ишларни кўришда прокурор хамда
васийлик ва ҳомийлик органи иштирокида кўриб чиқилади.
Бу холатлар нималарга таъсир қилади ҳамда ота-оналар ўз хуқуқларини
қандай асослар билан ва қачон тиклаши мумкин?
Бу тартиб - Оила кодексининг 81-моддасига кўра, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум
қилинган ота-она қайси болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бўлса, шу
болага нисбатан бўлган қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлардан, шу жумладан
ундан таъминот олиш, шунингдек болали фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган
имтиёзлар ва нафақалар олиш ҳуқуқларидан маҳрум бўлади.
Шу билан бирга, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она фарзанди билан
учрашиш ва унинг тарбиясида иштирок этиш каби ота-оналик ҳуқуқларини амалга ошириш
ҳуқуқидан ҳам маҳрум бўлади.
Юқоридаги ҳолатларда, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она (улардан
бири) Оила кодексининг 82-моддасига асосан, ўз хулқ-атворини, турмуш тарзини ва (ёки)
бола тарбиясига бўлган муносабатини ўзгартирган ҳолларда ота-оналик ҳуқуқи тикланиши
мумкин.
Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг
(улардан бирининг) даъвосига биноан суд тартибида амалга оширилади. Ота-оналик
ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги ишлар васийлик ва ҳомийлик органининг, шунингдек
прокурорнинг иштирокида кўриб чиқилади.
Ота-онанинг (улардан бирининг) ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъвоси
билан бирга болани ота-онага (улардан бирига) қайтариш тўғрисидаги талаби ҳам кўриб
чиқилиши мумкин.
Шунингдек, ўн ёшга тўлган боланинг фикри қуйидаги ҳолда инобатга
олинади:
Даъво аризани кўриш жараёнида, ота-оналик ҳуқуқининг тикланиши бола
манфаатларига зид бўлса, суд боланинг фикрини ҳисобга олган ҳолда ота-онанинг (улардан
бирининг) ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъвосини қаноатлантиришни рад
қилишга ҳақлидир.
Оила кодексининг 82-моддаси 5-6-бандларига кўра - ўн ёшга тўлган болага нисбатан
ота-оналик ҳуқуқининг тикланишига фақат унинг розилиги билан йўл қўйилади.
-
Бола фарзандликка олинган ва фарзандликка олиш бекор қилинмаган бўлса,
ота-оналик ҳуқуқини тиклашга йўл қўйилмайди.
Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъво ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум
қилинган шахслар ёки прокурор томонидан бола кимнинг қарамоғида эканлигига қараб, ота
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
209
ёки онанинг иккинчисига ёинки васийга (ҳомийга) ёки болалар муассасасига нисбатан
қўзғатилади.
Юқаридаги қонун талабларидан келиб чиқиб, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум
қилинган ота-она (ёки улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинишига асос
бўлган ҳолатлар барҳам топганлигини, ўз хулқ-атвори, турмуш тарзи ва (ёки) бола
тарбиясига бўлган муносабати ўзгарганлиги тасдиқловчи ҳолатларни кўрсатиб, БҲМнинг 2
баравари миқдорида давлат божи тўлаган ҳолда, даъво ишларини юритиш тартибида бола
кимнинг қарамоғидалигига қараб, ота ёки онанинг иккинчисига ёинки васий (ҳомий)га
нисбатан улар яшаб келаётган жойдаги фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиши
мумкин.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки онанинг ота-оналик ҳуқуқи
тикланган тақдирда уларнинг фарзандига нисбатан барча ҳуқуқлари тикланади, яъни
фарзанди билан учрашиш ва фарзандининг тарбиясида иштирок этиш каби ота-оналик
ҳуқуқларини амалга ошириш, шунингдек, болага нисбатан бўлган қариндошлик фактига
асосланган барча ҳуқуқлардан, шу билан бирга ундан таъминот олиш, шунингдек,
қарамоғида болалари бор фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган имтиёз ва нафақалар
олиш ҳуқуқларидан фойдаланадилар.
