SEMANTIC AND STYLISTIC FEATURES OF THE GRAMMATICAL NUMBER FORM

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1093

ГРАММАТИК СОН ШАКЛИНИНГ СЕМАНТИК ВА УСЛУБИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ

И.Аҳмаджонов

ФарДУ таянч докторанти

А.Дадажонов

ФарДУ ўқитувчиси

https://doi.org/10.5281/zenodo.8067899

Аннотация.

Ушбу мақолада грамматик сон шаклининг услубий ва семантик

хусусиятлари баён этилган.

Калит сўзлар

: морфема, аффикс, кўплик, услуб.

SEMANTIC AND STYLISTIC FEATURES OF THE GRAMMATICAL NUMBER

FORM

Abstract.

This article describes the stylistic and semantic features of the grammatical form

of a number.

Key words

: morpheme, affix, agreement, etc.

СЕМАНТИЧЕСКИЕ И СТИЛИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ

ГРАММАТИЧЕСКОЙ ФОРМЫ ЧИСЛА

Аннотация.

В данной статье описаны стилистические и семантические

особенности грамматической формы числа.

Ключевые слова

: морфема, аффикс, соглашение и др.

Отда зиддиятли муносабатда бўлган бирлик ва кўплик маъноси ҳамда бу маънони

ифодаловчи шакл системаси грамматик сон категориясини ташкил этади.

1

Сон категорияси

тадқиқи А.Ғуломов, А.Ҳожиев, Ш.Шаҳобиддинова, Я.Зулфиев каби тилшуносларнинг
илмий изланишлари турли хил масалаларнинг ойдинлашишида қимматли манба
эканлигини таъкидлаш зарур

2

. Сон категориясининг шаклий ифодаси сифатида –лар шакли

ва нолъ шакл инобатга олинган, бироқ нол шакл масаласида тилшуносларнинг фикрлари
турлича. Нолъ шакл масаласида А.Ҳожиевнинг фикрлари бу масаланинг аниқлашишига
катта ёрдам беради. “Бу муаммони ҳал этишда қуйидаги икки ҳодисага асосланган ҳолда
иш кўриш ижобий, тўғри хулосага келиш имконини беради:

1) тил бирликларида ифода ва маъно (мазмун) масаласи;
2) ноль морфеманинг фақат сўз шаклида, морфологик бирликда мавжудлигини тан

олиш, аниқроғи, ноль шакл мавжудлигини тан олиш масаласи”.

3

Олимнинг фикрларидан шуни англаш мумкинки, ноль морфема ва ноль шаклни

қориштириб юбормаслик зарур. Ноль морфема атамаси ва тушунчаси мавжуд эмас, ноль
шакл эса морфологик бирлик сифатида мавжуд.

1

Замонавий ўзбек тили: Морфология. Муаллифлар жамоаси. – Tошкент: Мумтоз сўз, 2008, – Б. 210.

2

Ғуломов А. Ўзбек тилида кўплик категорияси. – Т. 1944; Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб

муаммолари (саккизинчи мақола) // Ўзбек тили ва адабиёти, 2007. – №5. – Б. 26-33; Шаҳобиддинова Ш.
Грамматик маъно талқини хусусида. Фил.фан.ном.дисс, Зулфиев. Я. –лар аффиксининг сўз таркибида
қўлланиш хусусиятлари //

Ўзбек тили ва адабиёти. 1972, № 5. – Б. 67-69; Зулфиев.Я. Жамлик

категориясининг ўзига хос хусусиятлари //

Ўзбек тили ва адабиёти. 1975, № 3. – Б. 46-50.

3

Ҳожиев А. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назармй масалалари.– Tошкент:

Фан. 2010, – Б. 51.

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1094

Ноль шакл нафақат от туркумидаги сон категориясида, бошқа туркумларнинг айрим

категорияларида ҳам мавжуд. Бу эса ноль шаклнинг ўзбек тилида мақжудлигидан далолат
беради. Масалан, сифат туркумида оддий даража ноль шакл орқали изоҳланади. Феъл
туркумида тасдиқ, аниқ нисбат каби морфологик категориялар ҳам ноль шакл орқали
белгиланади. Ноль шаклнинг тилда мавжудлиги бошқа шаклларга таққосланганда,
зидланганда намоён бўлади. Сон категориясидаги ноль шакл –лар аффиксига, сифат
туркумидаги оддий даража маълум шаклга эга бўлган қиёсий, озайтирма, орттирма
даражаларга, феълдаги тасдиқни ифодаловчи ноль шакл –ма шаклига зидлангандагина
юзага келади.

Маҳмуд Кошғарийнинг таъкидлашича, XI аср эски туркий тилида кўплик

кўрсатгичи

–лар

бўлиб, оғул, эр сўзларининг оғлан, эран кўплик формаси истисно тарзида

қўлланилган. Бу сўзларнинг ҳам кўплигини ясашда

–лар

аффиксларидан фойдаланилган.

4

Бундан хулоса қилиш мумкинки,

-лар

шаклининг кўплик маъносини ифодалаши Қадимги

туркий тил даврида ҳам мақжуд бўлган.

-лар

шаклининг семантик хусусиятлари ҳақида фикр юритилганда атаманинг

номланишига ҳам эътибор қаратиш зарур. –лар шаклий томони бўлса, кўплик дея аталиш
унинг семантикаси билан боғлиқ. Бу шаклнинг кўпликни ифодалашида ҳам семантик
нозиклик сезилиб туради. Яъни барчасида кўплик маъноси ифодаланса-да, бу маънолар
бир-биридан фарқ қилади.

-лар

шакли, одатда, ноаниқ миқдорни ифодалайди. Аниқ миқдорни ифодалаш сон

туркумига кирувчи лексемалар орқали содир бўлади.

–лар

шакли от туркумига кирувчи

сўзлар таркибида келиб кўплик маъносини ифодалайди. Масалан,

Одамлар, одамлар

, уни олқишланг,

Қаранг, у нақадар эпчил ва ўктам.
Биз-чи, эй баъзи кўзи очиқлар,
Эплаб юролмаймиз катта йўлда ҳам. (А.Орипов)

Ушбу мисолдаги одамлар сўзида кўплик маъноси мавжуд ва кўплик ноаниқ

миқдорни ифодалаган.

-лар

аффикси олмош туркумидаги сўзлар таркибида келганда ҳам бу маънони

ифодалайди. Масалан,

Уларни

сен ўйилган кўз деб,

Ўйламагин – кўради улар.

Улар

яшар дунёда биз деб,

Қадамимиз тузатиб турар.

(Х.Даврон)

Мазкур парчадаги улар сўзи таркибида келган –лар шакли категориал маъно

ифодалаган.

Бу аффикс сиз ва сен олмошларига қўшилганда кўпликни ифодалашдан ташқари

ҳурмат ҳамда ҳурматсизлик маънолари ҳам юзага чиқади, лекин бу маънолар –лар шаклида
эмас, олмошлар билан боғлиқ. Айтиб ўтилган маъноларнинг ҳосил бўлиши –лар шакли
қўшилгач содир бўлади. Масалан,

Сизлар

борсиз сўзимда бор садолар,

4

Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Т: Ўқитувчи, 1973. – Б.30.

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1095

Сизлар

борсиз ишқ аҳлида гадо бор.

Сизлар

борсиз минг бир дардга даво бор,

Мен офтобга алишмаган аёллар.

(М.Тойир)

Ушбу парчадаги сизлар сўз шакли кўплик шаклида ва маъносида қўлланган. Аслида,

сиз олмоши II шахс кўпликни ифодалаши баён этилади. Бироқ бу маъно матн билан боғлиқ,
-лар шакли қўшилгач, бу маъно аниқ сезилади ва кўплик маъносига қўшимча равишда
ҳурмат маъноси ҳам англашилади. Сен олмоши эса бирликни ифодалайди. –лар шакли
қўшилгандан сўнг кўплик маъноси юзага келади. Бу олмошда кўплик маъносидан ташқари
ҳурматсизлик маъноси ҳам пайдо бўлади. Масалан,

Сенлар

вазифаларни вақтида

бажармадинг

. Ушбу мисолда сенлар олмошида кўплик ва ҳурматсизлик маънолари

мавжуд.

Феъл туркумидаги сўзларда келганда ҳам баъзан кўплик маъносини ифодалай олади.

Масалан,

Отларни гижинглатиб,
Қамчилврни ўйнатиб

Келавердилар

бари

Каттакон чинор сари

(Ҳ.Олимжон)

Ушбу парчадаги келавердилар қўз шаклидаги –лар шакли айрим адабиётларда

кесимлик шакли сифатида қаралади, яъни эга ва кесимни бириктирувчи аффикс дея
эътироф этилади.

5

Мазкур сўздаги –лар шаклисиз ҳам эга ва кесим мослаша олади. Бу

аффикс қўшилгач, кўплик маъноси юзага чиқади. Чунки

келаверди

сўз шаклида кўплик

маъноси англашилмайди.

Ўқувчилар келди

ва

ўқувчилар келдилар

мисолларига эътибор

қаратсак, -лар шаклисиз ҳам мослашишни кузатиш мумкин, кўплик маъноси ўқувчилвр
сўзи орқали англашилади.

Келдилар

шаклида эса кўплик маъноси –лар орқали сезилади.

-лар шакли равиш лексемалар таркибида келганда яхлитланиб қолиш ҳолати

учрайди ва бу шакл морфемик таҳлилда маъноли қисмга бўлинмайди. Масалан,

Кўзларим ҳали ҳарф танимас эди,
Қалам ушлолмасди ҳали қўлларим.
Капалак изидан қувиб тинмасдим,
Юлдузларни санар эдим

тунлари

.

(М.Бобоев)

Юқоридаги парчада келтирилган тунлари сўзида –лар шакли мавжуд эмас, у

таркибий қисмга бўлинмайди. Лекин бошқа мисолда –лар шаклини маъноли қисм деб
ажратса бўлади. Масалан,

унинг

тунлари

бедорликда ўтади

. Бу мисолда –лар шакли кўплик

маъносини англатади. Сабаби биргина тун эмас, ҳар кунги тунлар тушунилади.
Морфологик томондан ёрдашилганда ҳам бу икки сўз шаклига тўғри баҳо бериш мумкин.
От лексемалар матн таркибида ким, нима, қаер сўроқларига жавоб бўлади, қачон сўроғи эса
равиш туркумига кирувчи лексемаларда кузатилади. Бундан аъён бўладики, биринчи мисол
равиш туркуми, иккинчи мисолда от туркуми саналади.

-лар

шаклининг кўплик ифодалашида кўплик маъносига қўшимча равишда

қандайдир ёндош маънолар ҳамроҳ бўлиши мумкин. Бунда асосий маъно кўплик, бошқа
маънолар иккиламчи саналади.

5

Ўзбек тили грамматикаси. I жилд. Морфология. 1975, – Б. 143.

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1096

Кўплик шакли ўхшатиш маъносини ифодайди. Бунда кўплик шакли атоқли отлар

таркибида келади. Масалан,

Мени бир ўй қийнайди ёмон,

Юрак яна ўйнайди ёмон.

Тошкентга қиз берма Марғилон –

Кумушлар

йўқ,

Зайнаблар

омон.

(М.Юсуф)

Юқоридаги шеърий мисрада Зайнаблар ва Кумушлар сўзларида ўхшатиш ва кўплик

маънолари мавжуд. Ўхшатиш маъносининг мавжудлиги шундаки, бир нечта Зайнаб ёки
Кумуш исмли қизлар эмас, тақдири ва гўзаллиги асардаги қаҳрамонларга ўхшаш замондош
қизлар эканлигида англаш мумкин. Кўплик маъноси эса бир нечта қизлар ҳақида фикр
юритаётганлигидан англашилади. Бундай ўхшатиш маъносининг кўплик маъноси билан
ҳамроҳ ҳолда келиши, одатда, бадиий услубда мавжудлигини кузатиш мумкин.

Сўзлашув услубида –лар шакли кўплик маъноси билан ҳамроҳ ҳолда биргаликда

англаш маъносини ҳам ифодалашини учратиш мумкин. Масалан, Рустамларникига
борамиз, Достонлар ташриф буюришди гапларидаги атоқли отларда Рустам ва Достон
исмли болаларнинг кўплигини эмас, улар билан ёнидаги шериклар тушунилади. Бу
мисоллардан англаш мумкинки бирга англаш маъноси бирламчи, кўплик маъноси
иккиламчи саналади. Турдош отлар таркибида қелганда ҳам ушбу ҳолатни кузатиш
мумкин. Бунда –лар шакли шахс семасига эга бўлган лексемаларга қўшилади. Масалан,
холамларнинг хонадони, тоғамларнинг ҳовлиси, укамларнинг фарзандлари каби мисоллар
орқали бу маъноларни англаш мумкин. Бу маънолар –лар шаклининг категориал
хусусиятларидан саналади.

-лар шаклига нутқ услублари томонидан ёндашилмаган. Одатдаб бу шакл услубий

бетараф, нейтрал саналади. Барча нутқ услублари эркин қўллана олади. Сабаби кўплик
маъносини ифодаловчи воситалар кўп эмас. Лекин нутқ услубларда –лар шакли турлича
қўлланиши мумкин.

Расмий услубда –

лар

шаклининг категориал маъноси юзага чиқади. Бу услубда

унинг нокатегориал маънода ишлатиш чекланган. Расмий услубда бу аффикс, асосан, феъл
туркумига оид бўлган сўзлвр твркибида учрайди. Масалан,

Мажлисда қатнашдилар:

А.Рустамов, Р.Қўчқоровлар

. Бу мисолда –лар шакли соф кўпликни ифодалаб келган.

Расмий услубнинг ёзма шакли маълум қолиплардан иборатлиги сабаб –лар

шаклининг фаол тарзда қўлланмайди.

Расмий услубнинг оғзаки шаклида –

лар

шакли ундалмалар таркибида қатнашади.

Масалан,

Ҳурматли анжуман

иштирокчилари

, кенгаш

аъзолари

мисолларида –

лар

шаклининг кўплик маъносини англатнанлигини кўриш мумкин.

Илмий услуб расмий услубдан имкониятларининг кенглиги билан фарқ қилади.

Илмий услубда фанлар ва касбларнинг кўплиги боис сўз, сўз шаклларини ишлатиш доираси
эркинроқ саналади. Кўплик шикли ҳам анча эркин ишлатилади. Масалан,

Тилшуносликнинг

сўз ясалиши бўлимида, биринчидан, янги лексик

бирликларнинг

қандай ҳосил қилиниши,

иккинчидан, мавжуд

ясалмаларнинг

қандай пайдо бўлганлиги текширилади.

(Ҳозирги

ўзбек тили дарслиги)

Бирлик

ва

ясалмалар

сўзларида кўплик маъноси мавжудлигини

англаш мумкин.

Сўзлашув, публицистик ва бадиий услубларда –

лар

шакли эркин қўлланади.

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1097

Тил бирликларини умумийлик ва хусусийлик диалектикаси жиҳатидан талқин этган

Ш.Шаҳобиддинова –лар шаклининг икки хил маъно хусусияти ҳақида фикр юритади.

Дастлабки маъно сон категорияси доирасидаги маъно, иккинчиси сон

категориясидан чиқувчи маъно.

6

Бу фиклардан хулоса қилиш мумкинки, кўплик шаклининг

категориал ва нокатегориал томонлари мавжуд. –

лар

шаклининг нокатегориал маънолари

талайгина. Бу маънолар нутқ услублари ва сўзловчининг индивидуал услуби орқали бир-
биридан фарқ қилади.

REFERENCES

1.

Замонавий ўзбек тили: Морфология. Муаллифлар жамоаси. – Tошкент: Мумтоз сўз,
2008, – Б. 210.

2.

Ғуломов А. Ўзбек тилида кўплик категорияси. – Т. 1944;

3.

Ҳожиев А. Ўзбек тилшунослигининг долзарб муаммолари (саккизинчи мақола) //
Ўзбек тили ва адабиёти, 2007. – №5. – Б. 26-33;

4.

Шаҳобиддинова Ш. Грамматик маъно талқини хусусида. Фил.фан.ном.дисс

5.

Зулфиев. Я. –лар аффиксининг сўз таркибида қўлланиш хусусиятлари // Ўзбек тили
ва адабиёти. 1972, № 5. – Б. 67-69;

6.

Зулфиев.Я. Жамлик категориясининг ўзига хос хусусиятлари // Ўзбек тили ва
адабиёти. 1975, № 3. – Б. 46-50.

7.

Ҳожиев А. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назармй
масалалари.– Tошкент: Фан. 2010, – Б. 51.

8.

Абдураҳмонов Ғ., Шукуров Ш. Ўзбек тилининг тарихий грамматикаси. – Т:
Ўқитувчи, 1973. – Б.30.

9.

Ўзбек тили грамматикаси. I жилд. Морфология. 1975, – Б. 143.

10.

Ҳожалиев И., Аҳмаджонов И. Теритн ва талқин муаммостга доир //

Фарғона давлат университети илмий хабарномаси, 2019. – №1 – Б. 127-130. [10.00.00

№20]

11.

Аҳмаджонов И.

Морфемик бирликларнинг вазифасига кўра

таснифланиши // Фарғона давлат университети илмий хабарномаси, 2021. – №3 – Б.
245-248. [10.00.00 №20]

12.

Аҳмаджонов И.

Шахс оти ясовчи морфемалар семантикасига доир //

Фарғона давлат университети илмий хабарномаси, 2021. – №6 – Б. 215-219. [10.00.00
№20]

13.

Аҳмаджонов И.

Methodology and semantics of mоrphemes representing

the subjecnive assessment specific to the noun // International Scientific Journal

Theoretical & Applied Science. Usa, Philadelphia, 2021. Volume: 98. Issue 06. ISSN 2308-
494X. – P. 650-653. SJIF-

7.184 (№23)Vosiljonov, A. (2022). Basic theoretical principles

of corpus linguistics. Academicia Globe: Inderscience Research, 3(2), 1-3.

1.

Vosiljonov, A. (2022). LINGVISTIK TАDQIQОTLАRDА KОRPUS О ‘RGАNISH
ОBYЕKTI SIFАTIDА. IJTIMOIY FANLARDA INNOVASIYA ONLAYN ILMIY
JURNALI, 2(11), 176-182.

6

Шаҳобиддинова Ш. Фил.фан.дисс.

ISSN:

2181-3906

2023

International scientific journal

«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»

VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ

1098

2.

Vosiljonov,

A.

(2022).

PRAGMALINGVISTIKA

VA

UNING

TAHLILIY

SHAKLLANISH TARIXI. Science and innovation, 1(B8), 99-105.

3.

Vosiljonov, A. (2022). PRAGMALINGUISTICS AND THE HISTORY OF ITS
ANALYTICAL DEVELOPMENT. Science and Innovation, 1(8), 99-105.

4.

Vosiljonov, A., & Isaqova, X. (2023). EFFECTIVENESS OF MOTHER TONGUE
EDUCATION IN THE PRIMARY GRADES. International journal of advanced research in
education, technology and management, 2(2).

5.

KHALIMBOYEVA, F., & VOSILJONOV, A. (2023). MAKTABGACHA YOSHDAGI
BOLALAR

DIQQATINI

RIVOJLANTIRISH

MUAMMOSINI

NAZARIY

OʻRGANILISHI. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(5), 94-98.