ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1161
ЯНГИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ОРҚАЛИ ИНСОН САЛОМАТЛИГИНИ АСРАШ
ЙЎЛЛАРИ
Ziyobidin Suvonov Shaminovich
SamISI, ― Servis kafedrasi katta o‘qituvchisi
+998932334405
Ismoiljon Mamajonov Shavkatbek o`g`li
SamISI, ― Sat-120 guruh talabasi
+998902202260
https://doi.org/10.5281/zenodo.8076812
Аннотация.
Ушбу мақолада сунъий интеллектнинг қандли диабет, юрак-қон томир
касалликлари ва семириш каби нотўғри озиқ-овқат истеъмоли натижасида келиб
чиқадиган касалликларни олдини олишга қаратилган чора тадбирларнинг потенциал
афзалликлари муҳокама қилинади.
Калит Сўзлар:
АИ (сунъий интеллект), қандли диабет, юрак-қон томир
касалликлари, семизлик, парҳез, саломатлик, биотехнологиялар, ахборот технологиялари,
маълумотлар базаси.
WAYS TO PROTECT HUMAN HEALTH THROUGH NEW TECHNOLOGIES
Abstract.
This article discusses the potential benefits of artificial intelligence for
interventions aimed at preventing diseases caused by poor dietary intake, such as diabetes,
cardiovascular disease, and obesity.
Keywords:
AI (artificial intelligence), diabetes, cardiovascular disease, obesity, diet, health,
biotechnology, information technology, database.
СПОСОБЫ ЗАЩИТЫ ЗДОРОВЬЯ ЧЕЛОВЕКА С ПОМОЩЬЮ НОВЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ
Аннотация.
В этой статье обсуждаются потенциальные преимущества
искусственного интеллекта в мероприятиях, направленных на профилактику заболеваний,
вызванных неправильным питанием, таких как диабет, сердечно-сосудистые заболевания
и ожирение.
Ключевые слова:
ИИ (искусственный интеллект), диабет, сердечно-сосудистые
заболевания, ожирение, диета, здоровье, биотехнологии, информационные технологии,
база данных.
Кириш
. Бутун дунёда кўплаб одамлар диабет, семизлик ва юрак-қон томир
касалликлари каби бир қанча касалликлардан азият чекмоқда. Аммо технологик ютуқлар ва
турли замонавий техник воситаларнинг пайдо бўлиши, касалликларни даволаш ва олдини
олишда энг яхши имкониятларга эга бўлиши мумкин. Айниқса, биотехнологиялар ва
ахборот технологиялари бундай муаммоларни ҳал қилиши ва олдини олиш учун АИ
(сунъий интеллект) каби воситалардан фойдаланиши мумкин.
Таҳлил методологияси:
Бу мақола таҳлилий кузатувлар, субъектив тажрибалар,
ижтимоий ўзгаришлар ва тадқиқотлар асосида тайёрланган.
Таҳлил ва натижалар:
Инсон турлари биринчи марта 70 000 йил олдин уларнинг
миясидаги асабий ўзгаришлар когнитив инқилобга олиб келганида ривожлана бошлади ва
кейин улар ўз қабилалари учун барқарор озиқ-овқат таъминотини яратиш учун
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1162
ҳамкорликда ов қилишни ва маълум мева ва сабзавотларни йиғишни ўргандилар. Аммо
уларнинг диетасидаги энг муҳим ўзгариш олов биринчи марта 45 000 дан 35 000 йил олдин
ихтиро қилинганида содир бўлди. Бу уларга нафақат мазали таомлар тайёрлаш, балки
мамонтлар ва филлар каби йирик ҳайвонларга ҳужум қилиш имконини берди. Ўшандан
буён инсоният ўзининг асосий манбаи: озиқ-овқат билан таъминлаш учун жуда кўп
воситаларни яратди.
Бироқ, 20-асрнинг ўрталарига қадар энг яхши озиқ-овқат тайёрлаш воситаларига
қарамай, очарчилик ҳар доим одамлар учун энг катта муаммо бўлган
1
. Саноат инқилобидан
сўнг, озиқ-овқат ишлаб чиқариш линиялари ва унинг бутун дунё бўйлаб мисли кўрилмаган
даражада тақсимланиши инсониятнинг энг катта муаммоси-очарчиликни бартараф этиш
учун кўпроқ имконият берди. Аммо озиқ-овқат манбаларининг ортиқча ишлаб чиқарилиши
ва нотўғри истеъмол натижасида янги турдаги муаммолар келиб чиқди: семириш, диабет ва
юрак қон-томир касалликлари ва бошқалар. Илгари одамлар етарлича овқатланмаганидан
азият чекишган бўлса, замонавий одамлар эса жуда кўп ва нотўғри овқатланишдан азият
чекишмоқда.
Noto'g'ri ovqatlanish deganda ozuqa moddalarini iste'mol qilishning etishmasligi yoki
ortiqcha bo'lishi, asosiy oziq moddalarning nomutanosibligi yoki ozuqaviy moddalardan
foydalanishning buzilishi tushuniladi.
Noto'g'ri ovqatlanish barcha shakllarda to'yib ovqatlanmaslik (charchoq, o'sishning
sekinlashishi, kam vazn), vitamin yoki minerallarning etishmasligi, ortiqcha vazn, semirish va
natijada ovqatlanish bilan bog'liq yuqumli bo'lmagan kasalliklar келиб чиқишига сабаб
бўлмоқда (masalan, yurak kasalliklari, qon tomirlari, diabet va ba'zi saraton turlari). To'yib
ovqatlanmaslik, uning barcha shakllarida, aholi salomatligi, farovonligi va barqaror rivojlanishiga
katta zarar etkazadi. Оziq-ovqat xavfsizligida, to'yib ovqatlanmaslik va mikroelementlarning
etishmasligi bilan кўплаб одамларнинг азият чекиши davom etmoqda. Дунё аҳолисининг
тaxminan 5 yoshgacha bo'lgan 20,2 million bola noto'g'ri ovqatlanish tufayli bo'yi orqada
qolmoqda. Shu bilan birga, ayollarning 53 foizi, erkaklarning 45 foizi va maktab yoshidagi bolalar
yoki o'spirinlarning 8 foizi ortiqcha vaznga ega yoki semirib ketgan
2
.
Агар рақамларда кўрилса, шакар истеъмоли ҳар йили террористик ҳужум ёки
урушдан кўра кўпроқ одамларни ўлдиради. Биргина 2021 йилда жаҳон соғлиқни сақлаш
ташкилоти (ЖССТ) маълумотларига кўра диабетдан 1,1 миллионга яқин одам вафот этди,
террористик ҳужумдан эса бор йўғи дунё бўйлаб 23692 киши ўлган
3
. Энг катта инсон
қотилининг олдини олиш учун қандай йўллар мавжуд?
Қизиғи шундаки, сунъий интеллект каби янги технологиялар эволюцияси янги
марраларни ваъда қилмоқда. Соғлиқни сақлаш ташкилотлари ва диетологлар сайёрадаги
ҳар бир инсонга мурожаат қила олмайдилар ва озиқ-овқат истеъмол қилиш муаммоларини
бартараф эта олмайдилар. Аммо сунъий интеллектнинг ривожланиши кўпроқ нарсани ҳал
қилиши мумкин. Машинани ўрганиш ва ўқитиш бўйича сўнгги яхшиланишлар биз даволай
олмайдиган касалликнинг айрим турларини олдини олишга ёрдам беради. Қон босимини
ахборот технологиялари орқали кузатиб борадиган биометрик сенсорлар ёки ақлли соатлар
1
Homo Sapiens; Y. N. Harrari. https://www.ynharari.com/book/sapiens-2/
2
JSST: World Health Organization. https://www.who.int/
3
JSST: World Health Organization. https://www.who.int/
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1163
каби биологик технологияларнинг бирлашиши охир-оқибат йўналишни ўзгартириши
мумкин .
Сунъий Интеллект диетамиз билан боғлиқ муаммоларни қандай ҳал қилиши мумкин?
Суниъй Интеллект ва биотехнология ҳали ҳам туғилиш каналида бўлса-да, узоқ
муддатда жуда кўп имкониятлар мавжуд. Уларни инсон ҳаётига тўғри қўллаш умумий
аҳоли саломатлигини ўзгартиради, бу эса умр кўриш давомийлигининг ошишига ёрдам
беради. Лекин қандай қилиб? Миллий соғлиқни сақлаш маълумотлар базасига уланган
тақиладиган қурилмалар ёки видеокузатув камераларидаги биометрик сенсорлар, иловалар
ва марказий статистика маълумотлар базасидаги профилларимиз кундалик қон
ўзгаришлари ва юрак уришини маълумотлар базасига юборади, натижада улар нафақат
танамиздаги биологик ўзгаришларни кузатиб боради, балки улар бизни таҳлил қилишлари
ва ўзимиздан кўра яхшироқ билишлари мумкин. Бундай таҳлилга асосланиб, организмдаги
ўзгаришлар ва унинг ҳолати тўғрисида маълумотлар олиниши мумкин, шунингдек, бизга
қандай озиқ-овқат маҳсулотла истеъмолини ҳамда ҳар куни қанча шакар истеъмол қилишни
таклиф қилиши мумкин. Бу жамоатчиликни ҳайратда қолдирадиган фантазия бўлиб
туюлиши мумкин, аммо машиналар тез орада ўтмишдаги саломатлик тарихи ва ҳозирги
тана ҳолатига қараб нима қилиш кераклигини айтиб бера олади.
диабетесинcонрол.cом га биноан, Суниъй Интеллект диабетнинг олдини олишда
ёрдам беради. Бу одамларга соғлиғини тушуниш ва уни даволашда ёрдам бериши мумкин.
Суниъй Интеллект билан ишлайдиган воситалар катта миқдордаги маълумотларни
кузатиши ва таҳлил қилиши мумкин, шу билан бирга диабетнинг индивидуал ҳолатлари,
шу жумладан уларнинг ҳолатига парҳез, жисмоний машқлар ва дори-дармонлар каби турли
омиллар қандай таъсир қилишини яхшироқ тушунтириб бериши мумкин. Суниъй
Интеллект - бу узлуксиз глюкоза миқдорини мониторинг маълумотларини таҳлили, юрак-
қон томир касалликлари эртароқ аниқлаш имконини бериши мумкин. Бундан ташқари,
Суниъй Интеллект асоратларни башорат қилиш ва олдини олишда анча яхши ёрдамчи
бўлиши мумкин.
Соғлигимиз ва ҳаётимиз бўйича навбатдаги потенциал муаммомиз юрак-қон-томир
касалликлари, одатда нотўғри озиқ-овқат истеъмоли ва стресснинг салбий оқибатлари
туфайли пайдо бўлади.
Юрак ва юрак-қон томир касалликларига келиб чиқишига сабаб бўладиган
омиллардан бу пассив турмуш тарзи ва тартибсиз овқатланишдир. Аммо машинани
ўрганиш бу муаммони катта маълумотлар базасига тўғридан-тўғри кириш билан
ўзгартириши мумкин. Касалликларини даволаш ва олдини олишда Сунъий Интеллект катта
улушда ёрдам бериши мумкин. Мисол учун, агар тадқиқотчилар ва олимлар, шунингдек,
тиббиёт мутахассисларининг жамоаси юрак-қон томир касалликларининг бир нечта
турлари учун янги тўғри овқатланишни жорий қилиш орқали ҳар бир бемор учун алоҳида
тақиладиган қурилма орқали кўз очиб юмгунча касаллик ҳақида ташхис қўйиш ва даволаш
йўлларини тавсия этиши мумкин. Қизиғи шундаки, у қон даражаси, ҳар бир кимёвий
организмнинг ривожланишига қанча ҳисса қўшиши ва гормонлар даражаси ҳақидаги барча
маълумотларни ўрганиб, улардан бундай парҳез кўрсатмаларини ва биз учун энг мос
жадвални таклиф қилиши мумкин.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1164
Мамлакатимиз тўғри овқатланиш ва юрак касалликларининг олдини олишнинг
асосий манбалари бўлган янги сабзавот ва мевалар билан фахрланса-да, технологик
қўлланмалар ва тушунчаларнинг етишмаслиги юрак касалликларини енгиш учун энг катта
тўсиқдир. Аммо мамлакатда озиқ-овқат навларининг кўплиги, агар Суниъй Интеллект ва
биосенсорлар каби тўғри воситалар ва юрак касалликларини ҳал қилишга қаратилган
маблағлар бўлса, касалликни йўқ қилиш эҳтимоли юқори бўлиши мумкин.
Xulosa va takliflar.
Айтиб ўтилганидек, озиқ-овқат етказиб курси ўзгартириш
имконияти ҳақида Сунъий Интеллект салоҳияти катта. Уларнинг маълумотларини таҳлил
қилиш ва биологик ҳавола қилиш тизимлари нафақат соғлом озиқ-овқат турларини ишлаб
чиқариши мумкин. Анъанавий озиқ-овқат ишлаб чиқариш сўнгги 100 йил ичида соғлиқ
муаммоларига қарамай муваффақиятли бўлди. Бироқ, маълум бир мамлакатнинг географик
ва иқлим шароитларига асосланиб, сунъий интеллект маълум маҳсулотлардаги органик
моддаларни ўзгартириши мумкин. Бундан ташқари, у озиқ-овқат таъминотидаги бундай
қўшимча ўзгаришлар аҳолининг умумий соғлиғига қандай ҳисса қўшаётганини таҳлил
қилиши мумкин.
Ўзбекистонда мева ва сабзавот навлари турли туманлиги билан ажралиб туради ва
уларни етиштириш бўйича бой тарихий тажрибага эга. Робот саноатининг ривожланиши
озуқа моддаларига бой озиқ-овқат манбаи навларини оммалаштиришга ёрдам беради.
Шунингдек, бундай озиқ-овқат манбалари сайёрада семириш, юрак касалликлари ва диабет
каби биринчи рақамли қотилларнинг олдини олади.
REFERENCES
1.
Жаҳон Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти. ҳттпс://www.wҳо.инт/
2.
Қандли Диабтет Назорати. ҳттпс://www.диабетесинcонтрол.cом/ҳоw.
3.
Дунё
Ўртача
Умр
Кўриш
Статистикаси.
ҳттпс://www.wорлдлифеехпеcтанcй.cом/узбекистан-cоронарй-ҳеарт
4.
Ҳомо
Деус:
эртанги
куннинг
қисқача
тарихи.
Й.
Н.
Ҳаррари.
ҳттпс://www.йнҳарари.cом/боок/ҳомо-деус/
5.
21-аср учун 21дарс. Й. Н. Ҳаррари.
6.
Ҳомо
Сапиенс:
Инсониятнинг
қисқача
тарихи.
Й.
Н.
Ҳаррари.
ҳттпс://www.йнҳарари.cом/боок/сапиенс-2/
