ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1024
XALIQARALIQ MÁDENIY BAYLANISLAR OQIW HÁM ILIMIY-IZERTLEW PÁNI
SIPATINDA
Abdullaeva Zulxumar Ondash qızı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
Kórkem-óner fakulteti studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.8062286
Annotatsiya.
Bul maqlada túrli mámleketler hám xalıqlar ortasındaǵı mádeniy
baylanıslar, Ózbekstannıń shet mámleketler menen alıp barıp atırǵan madeniy baylanısları, Orta
Aziyadaǵı eń áyyemgi baylanıs hám sawda jolları haqqında sóz etilgen.
Gilt sózler:
Mádeniy baylanıslar, Diniy hám dúnyalıq ilimler, ekonomikalıq mádeniy
baylanıslardıń, Ullı Jipek jolı,
Xalıq aralıq múnásebetler.
ИЗУЧЕНИЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ КУЛЬТУРНЫХ ОТНОШЕНИЙ ТАКЖЕ
ЯВЛЯЕТСЯ НАУЧНО-ПРОФЕССИОНАЛЬНЫМ КУРСОМ
Аннотация.
В данной статье рассказывается о культурных связях между
народами разных стран, о культурных связях Узбекистана с зарубежными странами, о
важнейших торговых и связях в Центральной Азии.
Ключевые слова:
культурные отношения, религиозные и мирские науки,
экономические и культурные отношения, жизнь Улли Джипека, международные
отношения.
THE STUDY OF INTERNATIONAL CULTURAL RELATIONS IS ALSO A
SCIENTIFIC-PROFESSIONAL COURSE
Abstract.
This article talks about the cultural relations between the peoples of different
countries, the cultural relations between Uzbekistan and other countries, and the most important
trade and relations in Central Asia.
Key words:
Cultural relations, Religion and worldly sciences, Economic and cultural
relations, Ullı Jipek's life, Inter-ethnic relations.
Túrli mámleketler hám xalıqlar ortasındaǵı mádeniy baylanıslar hámme waqıt tariyxıy
izzertlewlerde aktual tema bolıp kelgen. “Mádeniy baylanıslar” túsinigi bir qansha keń mánisli
bolıp, ol insaniyat jámiyetleri ortasındaǵı túrli kórinistegi baylanıslardı ózinde sáwlelendiredi.
Mádeniy baylanıslar sawda-satıq hám elshilik munasábetleri, ónermentshilik, arxitektura,
súwretlew kórkem óneri, diniy-filosofiyalıq, ádep ikramlılıq kriteryalar almasıwı, ilim-pánniń
túrli tarawlarındaǵı pidákerlik hám basqa kórinislerinde ámelge asırılıp kelingen. Hár qanday
civilizaciyalar rawajlanıwında qońsı hám uzaq úlkeler menen bolǵan mádeniy baylanıslar úlken
orın tutqan bolıp, túrli sebepler menen bunday baylanıslardan úzilip qalǵan jámiyetlerde turaqlılıq
hám krizis dáwiri baslanıwı insaniyat tariyxında kóp martebe gúzetilgen.
Sol sebepli de túrli mámleketler hám xalıqlar ortasındaǵı mádeniy baylanıslar tariyxı, bul
baylanıslardıń baǵdarları, kórinisleri, ulıwmalıq hám jergilikli qásiyetlerin úyreniw, tiyisli tariyxıy
nızamların anıqlaw pán aldındaǵı aktual wazıypalardan biri bolıp tabıladı.
Ózbekstannıń túrli mámleketler menen alıp barıp atırǵan ekonomikalıq- mádeniy
baylanısları barǵan sayın keńeyip baratırǵan, milliy-tariyxıy dástúrler hám milliy mádeniyat
tiklenip, zamanagóy tiykarda jáne de rawajlanıp atırǵan xalqımız tariyxı hám mádeniyatına
qızıǵıw asıp barıp atırǵan búgingi kúnde ózbek xalqınıń jáhán civilizaciyası tariyxına qosqan úlken
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1025
úlesin kórsetip beriw, xalqımızdıń bay mádeniy miyrasları menen dúnya xalıqların tanıstırıwdıń
áhmiyeti jáne de artpaqta.
Prezidentimiz aytıp ótkenleri sıyaqlı, “Házir Ózbekstan dep atalıwshı aymaq, yaǵnıy biziń
watanımız tek shıǵıs emes, bálki ulıwma dúnyalıq civilizaciyası besiklerinen biri bolǵanın pútkil
jáhán tán almaqta. Bul áyyemgi hám teberik topraqtan ullı oqımıslılar, fazılu oqımıslı adamlar,
alımu ulamalar, siyasatshılar, sárkárdalar jetisip shıqqan. Diniy hám dúnyalıq ilimlerdıń tiykarları
mine sol jerde jaratılǵan, sayqal tapqan”.
Túrli mámleketler ortasındaǵı ekonomikalıq mádeniy baylanıslardıń ámelge asıwında
xalıq aralıq tranzit hám jergilikli áhmiyetke iye bolǵan jollardıń ornı úlken bolıp, olardıń tiykarǵı
baǵdarların, járdemshi tarmaqların anıqlastırıw úlken ilimiy-ámeliy áhmiyetke iye esaplanadı.
Sońǵı jıllarda pútkil dúnyada Ullı jipek jolı tariyxın, sonday eken, qádimgi xalqlar arasındaǵı
ekonomikalıq, siyasıy mádeniy tariyxın úyreniwge qızıǵıwshılıq kúsheyip barmaqta. YUNESKO
tárepinen 1988-jılda islep shıǵılǵan “Jipek jolı-baylanıs jolı” 10 jıllıq programması boyınsha
respublikamızda da bir qatar jumıslar ámelge asırıldı hám asırılmaqda.
Ózbekstandı Qıtay menen, Iran hám Kavkaz artı arqalı Qara teńiz portları menen
baylanıstıratuǵın zamanagóy jollar júzege kelmekte. Evropa, Kavkaz, Aziya (TRASEKA)
transport tarmaǵın rawajlandırıwda, Ullı jipek jolın zamanagóy tiykarda qayta tiklewde Ózbekstan
aktiv qatnaspaqta.
Prezidentimiz pikrine qaraǵanda, Ullı Jipek jolı “2000 jıldan artıq waqıt aralıǵında shıǵıs
penen batıstı sawda ekonomikalıq sabaqlar menen baylanıstırdı. Usı jerde jasawshı xalıqlardıń
madeniy-ruwxıy baylanısların bekkemledi”. Usınıń sebebinen de “Jipek jolın qayta tiklew ideyası
ayırım shaxslar iskerliginıń jemisi emes, bálki bul zárúratdir”. Ózbekstannıń xalıq aralıq
baylanısları barǵan sayın keńeyip barıp atırǵan házirgi dáwirde qádimgi jollar baǵdarın
anıqlastırıw, toplanǵan tájiriybelerden ámeliy paydalanıw áhmiyetli ilimiy-ámeliy áhmiyetke iye
esaplanadı. Sonnan kelip shıǵıp, búgingi kúnde:
- Orta Aziyadaǵı eń qádimgi baylanıs hám sawda jolları formalanıwı hám rawajlanıwın,
bul jollardıń tiykarǵı jónelisleri hám tarmaqların anıqlastırıw;
- jergilikli hám tranzit baylanıs jollarınıń ishki hámde sırtqı sawda da, ekonomikalıq-mádeniy
baylanıslarda tutqan ornın kórsetip beriw;
- áyyemgi jollar boyında jaylasqan mákanlar, olar evolyuciyası tuwrısında maǵlıwmat toplaw
tariyxshılarımız aldında turǵan tiykarǵı wazıypalardan birine aylandı.
Búgingi kúnde Ózbekstannıń dúnyadaǵı kóplegen mámleketler menen ámelge asırıp
atırǵan ekonomikalıq-mádeniy baylanısları rawajlanıwı kóp tárepten bul baylanıslardıń qádimgi
dáwir hám orta ásirlerdegi dástúriy baǵdarları, qásiyetleri, hárakterli belgilerin úyreniwge de
baylanıslı bolıp tabıladı. “Civilizaciya” termini (latınshada “puháralıq”, “mámleket” mánisin
beredi) 1768 jılda A. Fergyuson tárepinen ilimiy mámilege kiritilgen bolıp, ol qandayda bir
jámiyettiń ol yamasa bul basqıshındaǵı social ekonomikalıq hám siyasiy rawajlanıwınıń málim
basqıshın, mádeniy hám ruwxıy madeniyat dárejesin ózinde sáwlelendiredi. BMSHnıń tálim, pán
hám mádeniyat máseleleri menen shuǵullanıwshı bólimi YUNESKO Orta Aziya regionınıń
tarixiy-mádeniy miyrasların, sonday-aq, Ózbekstannıń tariyxıy estelikleri hám mádeniyatın,
xalqımızdıń bay ruwxıy miyrasları dástúrlerin úyreniw hám úgit násiyat etiwge úlken itibar
bermekte. Ótken dáwirler siyasattanıwshılıǵı hám tariytanıwshılıǵında derlik qollanılmaǵan “Orta
Aziya civilizaciyası”, “Ózbekstan civilizaciyasi” sıyaqlı túsinikler az-azdan respublikamızda hám
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1026
sırt ellerde baspadan shıǵarılıp atırǵan dóretpelerde payda bolmaqta jáne bul quwanarlı jaǵday
bolıp tabıladı.
Dáslepki mádeniy baylanıslardı rawajlandırıwdıń ayrıqsha ózgeshelikleri máselesin kórip
shıǵıwda xojalıq, texnologiyalıq hám mádeniy jetiskenlikler tarqalǵan aymaqlardıń basqıshpa -
basqısh keńeyip barıwı menen baylanıslı bolǵan civilizaciyanıń dáslepki hám keyingi oshaqları
qáliplesiwi haqqındaǵı málim nızamǵa itibar qaratıw kerek. Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek,
qádimgi dáwirlerdegi xalıq aralıq mádeniy baylanıslardı rawajlandırıwdıń qásiyetleri hám ózine
tán belgileri tuwrısındaǵı máseleni kórip shıǵıwda, óz-ara mádeniy sherikliktiń tiykarǵı
baǵdarlarına, túrli mádeniy dástúrlerdiń óz-ara tásiri, xojalıq hám texnikalıq jetiskenliklerdi
ózlestiriw qásiyetlerine, diniy hám ruwxıy mádeniyat tarawındaǵı óz-ara tásirdiń áhmiyetine, sınıń
menen birge,úyrenilip atırǵan máselenıń joqarıda kórsetilgen jónelisler menen baylanıslı basqa
sebeplerine de tiykarǵı itibardı qaratıw zárúr. XVI-XVIII ásirlerde xalıq aralıq baylanıslardıń
rawajlanıwı ótken dáwirlerge salıstırǵanda da kóbirek Orta Aziyadaǵı ishki hám sırtqı siyasiy
jaǵday menen belgilener edi. Bul baylanıslardıń turaqlılıǵına urım-putaqlıq urıslar, tarqaqlıq, úsh
xanlıqtıń bar ekenligi hám oraylıq mámleket basqarıwınıń izden shıqqanlıǵı, úsh xanlıq ortasındaǵı
óz-ara dawlar sıyaqlı Orta Aziyadaǵı siyasıy processlerdiń hárakterli belgileri hám qásiyetleri tásir
eter edi.
Shaybaniyxannıń Bobur menen bolǵan gúresi “Shaybaniynama” hám “Baburnama”
sıyaqlı Orta Shıǵıstıń XVI ásirdegi kórkem ádebiyatqa baylanıslı dóretpelerinde óz sawleleniwin
tapqan bolıp, bul dóretpelerde anıq dáwir sáwlelengen hám túrli tariyxıy maǵlıwmatlar toplanǵan
qollanba sıpatında qaraw múmkin. Hindistanda Boburiylar mámleketinıń qáliplesiwi Orta Aziya
hám Indiya ortasındaǵı tariyxıy - mádeniy baylanıslardıń jańa basqıshına tiykar salındı. Bul
dáwirde Hindistanda orta Aziyalıq kóplegen ilimpazlar, shayırlar, súwretshiler (Muhammad
Murod, Sáido, Yusufiy hám basqalar ) jasap dóretiwshilik qıldılar.
Mádeniy baylanıslar hám óz-ara tásirler dúnya xalqlarınıń mádeniy rawajlanıwına alıp
kelgen. Bul mashqalanı úyreniw tariyxıy processlerge usı waqıtqa deyin húkimran bolıp kelgenine,
bir tárepleme baha beriwden, xalqlar mádeniyatın “húkimran, eziwshi topar” hám “ezilgenler”
mádeniyatında bolıwdan saqlanıwın hám “xalıqtıń ruwxıy ómiri birinshi náwbette dinge
sıyınıwdıń eziwshi tásiri astında edi”, dep uqtırmastan anıq jandasıwdı talap etedi.
Mádeniy rawajlanıw mashqalasın xalıq aralıq baylanıslar mısalında kórer ekenbiz, bul
processtiń ayrıqsha ózgesheliklerine onıń dáslepki basqıshlarınan baslap itibar beriw kerek. Onıń
qádimgi basqıshlarınan biri Orta Aziyada dáslepki mámleketshilik rawajlanıwı menen, Xorezm,
Marǵiyona, Baqtriya, Sógd sıyaqlı tariyxıy mádeniy wálayatlardıń ajıralıp shıǵıwı menen
baylanıslı bolıp, olardı tek mádeniyat rawajlanıwı birligi emes, bálki birden bir dinge sıyınıw
zardushtiylik da birlestirip turǵan. Mádeniy baylanıslar ornatılıwında, ruwxıylıq hám bilim
rawajlanıwında qádimgi dáwirdiń túrli dinleri zárúrli orın tutqan. Olardan eń qádimgisi bolǵan
zardushtiylik máńgi tınıshlıq hám ezgullikka shaqırıp, joqarı ádep, páklik hám hadallıqtı, mexir-
múrúwbetti, tábiyatqa abaylap munasábette bolıwdı, mudamı insan, shańaraq haqqında
qayǵılanıwdı, miynet hám bilimge húrmetti úgit násiyat etken.
Ámir Temur hám Temurıylar dáwiri mádeniyat rawajlanıwınıń jańa basqıshı
arxitektorshılıq hám kórkem óner, astronomiya, matematika, medicina, tariyx, huquq hám
ádebiyattıń jáne de rawajlanǵanlıǵı menen hárakterlenedi.Tek ǵana Uluǵbek observatorıyası hám
medresesinde túrli jónelistegi 100 ge jaqın alım túrli túrde izleniwlerlar alıp barǵan. Samarqand
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1027
kitapxanasında bolsa 150 mıń nusxadan artıq kitap bolǵan. Nawayı, Jámiy, Babur, Kamoliddin
Bekzod hám kópshilik basqa ataqlı alım, kórkem óner hám ádebiyat wákilleri ómirinde
dáretiwshiligi mádeniyat rawajlanıwına, mádeniy baylanıslar rawajlanıwına úlken tásir kórsetken.
“Xalıq aralıq múnásebetler”
túsiniginıń kóplegen tariypleri bar. Mısalı, xalıq aralıq
múnásebetler, bul mámleket sistemaları hám mámleketler ortasındaǵı ekonomikalıq, siyasiy,
ideologiyalıq, huqıqıy, diplomatik hám basqa baylanıslar hámde múnásebetler, sınıń menen birge
jáhán maydanında háreketleniwshi tiykarǵı klasslar,tiykarǵı social, ekonomikalıq, siyasiy kúshler,
shólkemler hám jámiyetshilik háreketleri, ulıwma, keń mániste xalıqlar ortasındaǵı múnásebetler
kompleksi bolıp tabıladı.
REFERENCES
1.
Abu Nasr Forobiy. “Fozil odamlar shahri”,Toshkent, G‘afur G‘ulom.Adabiyot va san’at
nashriyoti”,1993.
2.
Avloniy A.Turkiy guliston yoxud axloq.Toshkent, 1993
3.
Bekmurodov B, Quronboyev Q, Tangriyev L. Harakatlar strategiyasi asosida jadal
taraqqiyot va yangilanish sari.Toshkent.G‘afur G‘ulom.2017
4.
Strategic Innovation Management University of Exeter, John Bessant,978-92-85513-9-5
2014.
5.
Innovation Management, Institute for Innovation and Technology, prof. Borut Likar ISBN
978-91-90592-9-6, Sloveniya, 2013 180 p
6.
Kaykovus.Qobusnoma.Toshkent.Yangi asr avlodi.2018.
7.
Tо‘ychiyeva .S, Norbekov.A. Ijtimoiy siyosiy faoliyat.Toshkent. Fan va
texnologiyalar.(lotinda yoziladi).2010.
Internet derekleri
1.
2.
3.
4.
