ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
74
ҚОРАҚАЛПОҒИСТОНДА БАХШИЧИЛИК САНЪАТИНИНГ РИВОЖЛАНИШИ
МУСТАҚИЛЛИК ЙИЛЛАРИ МИСОЛИДА
Мухамметдинова Лола Мухамметдиновна
ЎзДСМИ Нукус филиали ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.8409358
Аннотация.
Мақолада мустақиллик йилларида қорақалпоғистонда бахшичилик
санъатининг ривожланиши, оммавий тус олган жуда қўркам, гўзал товушли мусиқий
асбобларнинг бири – дутор ва бахшичилик санъати, миллий қадриятларни
такомиллаштириш йўллари ҳақида маълумотлар берилган.
Калит сўзлар
: Бахши ҳаёти, халқ мусиқаси, чолғу асбоби, бахшилар, достонлар,
дутор, қўшиқ, санъат, бадиий асар.
THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN PAKISTAN
AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE
Abstract.
The development of BARD ART in Karakalpakistan and its spiritual and
educational effect on young learners. The article deals with the information about musical
instruments of Karakalpak people. It informs about one of the most beautiful instruments which
have irresistible sound – a lute. And provides suggestions for developing factors of national
traditions.
Key words:
Folk music, string instrument, narrator, legend, dutar (stringed musical
instrument with two strings) song, art, work of art.
РАЗВИТИЕ ИСКУССТВА ДАРЕНИЯ В СЕВЕРНОМ ПАКИСТАНЕ КАК
ПРИМЕР ГОД НЕЗАВИСИМОСТИ
Аннотация.
В статье даны сведения об истории музыкальных инструментов
каракалпакского народа, о широко распространенном среди народа, очень красивом,
имеющим звонкие звучание инструменте — дутаре, путях развития искусства бахши,
обогащении национальных ценностей.
Ключевые слова:
Народные музыка, стунные инструменты, бакси, легенди, дутар,
песня, искуства, художественое произведения.
Мамлакатимизда баркамол авлодни шакллантириш, ёшларни маънавий-ахлоқий ва
жисмонан соғлом этиб тарбиялаш, уларни олиб борилаётган ислоҳотларнинг фаол
иштирокчисига айлантиришга қаратилган чора-тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.[1]
Айни вақтда миллий ўзлигимизни англаш, маданиятимизни ҳар томонлама
ривожлантириш, халқимиз, аввало, ёш авлодимизни юксак инсоний туйғулар руҳида
тарбиялаш, унинг эстетик диди ва тафаккурини шакллантиришда мақом санъатининг кенг
имкониятларидан етарлича фойдаланилмаяпти.[2]
Малумки, халқ мусиқа мероси жуда бой, мазмунан теранг ва юксак инсоний ғояларни
ўзида мужассам этиши билан халқ ҳаётининг ўзига хос кўзгуси ҳисобланади. Шунинг учун
ҳам халқ мусиқа меросида таълим ва тарбиявий мақсадларда фойдаланиш ҳамма даврларда
ҳам олимлар, муттафаккир-файласуфлар, шоирлар, педагог-мураббийларнинг диққат
марказида бўлиб келган.
Қорақалпоқ халқининг бахшичилик ижодиёти жуда бой ва сер тармоқ бўлиб, улар
орасидаги меҳнат ва маросим, мавсумий қаҳрамонлик ва достончилик қўшиқлардан тортиб,
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
75
оғзаки анъанадаги касбий мусиқа йўналишига мансуб мумтоз ашулалари асрлар оша
шаклланиб, авлодлар томонидан сайқалланиб, мукаммаллашиб, кишиларга маънавий ҳамда
эстетик озуқа бериб келади.
Халқ мусиқаси таркибан ва табиатан синкретик (қоришма) санъатдир. Бунда сўз, куй
ва ўйин (рақс ва куйга монанд ҳаракатлар) унсурларнинг ўзаро бирикиб келиши кузатилади.
Чунки, оғзаки фольклор мусиқа намуналари келиб чиқиш манбаларига кўра халқ ҳаёти
билан боғлиқ турли кўринишларни, хусусан, меҳнат жараёни, оилавий маросим ва урф-
одатлар, ижтимоий муносабатларни акс эттирувчи анъаналар, халқ сайллари ва оммавий
байрамларни ўзида ифода этиши билан ажралиб туради. Шунинг учун ҳам халқимизнинг
тарихи, тилини, миллий қадриятлари, миллий ўзлигини англашда халқ мусиқа мероси жуда
катта аҳамият касб этадики, республикамиз мустақилликка эришган дастлабки кунлардан
барча ижтимоий-маънавий соҳаларда бўлгани каби, мусиқа таълими ва тарбиясини ҳам
миллий негизда ривожлантириш, ўсиб келаётган ёш авлодни маънавий-ахлоқий, бадиий-
эстетик тарбиялашда халқ мусиқа ижодиётидан кенг фойдаланиш, тобора унутилиб
бораётган халқ мусиқа меросининг бебаҳо бойлиги бўлган фольклор, мумтоз ва мақом
мусиқаларини тиклаш, асраб-авайлаш, таълим-тарбия жараёнига тадбиқ этишга устувор
эьтибор қаратилиб келинмоқда. Таълимнинг барча бўғинларида мусиқа ўқув дастури ва
дарсликлари шу асосда янгидан яратилди.
Мустақиллик
йилларида
Қорақалпоғистонда
бахшичилик
санъатининг
ривожланишига ҳисса қўшган бахшиларнинг маънавий-ахлоқий тарбиясига таъсирин
таҳлил қилдик.
Тинибаев Каримбай чинжирма-чинжир келаётган бахшилар авлодидан. Болалик
чоғидан-оқ бахши куйлари билан жуда яқиндан танишиб борган Каримбай 10-13
ёшларидан бошлаб анча-мунча куйларни яхшилаб куйлай олган. Отасига эргашиб юриб
бахшилар ижро этган куйларнинг оҳангларига, қочиримларига, моҳир ижро этилишига
эътибор бериб, кўпгина куйларни отасидан ўрганиб боради. У Убайхан Садиқовга
шогирдликка тушади, кўпгина куй-созларни ўрганади. Бахшичилик билан бирга гижжак соз
асбобини ҳам ўрганади, устози куйласа у гижжак чалган. [3]
Кўп йиллардан буён шогирдлар тайёрлайди ва кўпчилик шогирдлари давлатимиз
томонидан мукофотланади. Улардан Қорақалпоғистон халқ артисти бахши Турғанбай
Қурбанов, Қорақалпоғистонда хизмат кўрсатган артист Гулбаҳар Раметова, Ўзбекситон
халқ бахшилари Ғайрат Утемуратов ва Тенел Қаллиев, Қорақалпоғистон халқ бахшилари
Зиёда Шерипова ва Гулнара Алламберганова, Қорақалпоғистонда хизмат кўрсатган
маданият ходими Инжигул Сабурова, Қорақалпоғистонда хизмат кўрсатган артист
бахшилар Тилепбой Қўчқаров ва Узақбай Шамурадов, гижжакчи ва бахшилар Насир
Нуратдинов ва Генжебай Султамуратов ва ҳ.
Қурбанов Турғанбай Миллий қорақалпоқ бахшичилигининг 1980 ва 2005 йиллардаги
ривожланиш тарихида Қорақалпоғистон халқ бахшиси Турғанбай Қурбановнинг катта
ҳиссаси бор. Шуни таъкидлаш керакки, Т.Қурбановнинг 1980 йилдан бошлаб таниқли
бахши Генжебай Тилеумуратовга шогирд бўлиши унинг ҳаётида катта бурилиш ясади.
Устозининг изига етти йил (1980-1987) эргашиб, ундан оқ фотиҳа олган. Т.Қурбанов
Қорақалпоғистоннинг Доғистондаги, Тошкент шаҳридаги, Хоразм вилоятидаги,
Қозоғистоннинг Қизил Ўрда вилоятидаги маданият ва адабиёт кунларига қатнашди ва
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
76
миллий бахшичилик санъатимизни республикамиздан ташқари жойларда ҳам тарғиб қилиб,
унинг шуҳратин ёйишга ҳисса қўшди.
Айниқса, Қозоғистондаги дунё олимлари иштирок этган халқаро симпозиумга
қатнашиб, унда жаҳонга машҳур олимлар ва санъат намояндалари олдида миллий
бахшичилигимизнинг қудратини кўрсата олиши бутун қорақалпоқ миллий ижод
ҳунаримизнинг юксак баҳоланишига хизмат қилди. У тожикистонлик Султанали
Худойберганов, эронлик Ҳожи Қурбон Сулайманийлар билан бирга Францияга бир
ҳафталик ижодий сафарга 1996 йилнинг апрел ойида бориб, миллий ижрочилик
санъатимизнинг гўзаллиги, одам жонига роҳат бағишловчи сеҳрли кучин дунёнинг турли
бурчидан келган олимлар, санъат тадқиқотчилари, умуман санъат ихлосмандлари олдида
кўрсатишга муяссар бўлди. Яна Т.Қурбановнинг бошчилигида 2005-йили шогирдлари
Т.Қаллиев, Г.Алламбергенова, Б.Сиримбетов, С.Қайпназаровлар билан биргаликда
Голландия Белгия Давлатларида ижодий сафарда булди. Бу ҳолат қорақалпоқ миллий
маърифат ҳунарининг, шу жумладан миллий бахшичилигимиз шухратининг оламга
тарқалишига имконият яратди.
Бахшининг бу хизматлари ўз вақтида ва муносиб тарзда баҳоланди. Мустақиллик
даврига келиб унга 1994 йилда «Қорақалпоғистон Республикасида хизмат кўрсатган
артист», 1995 йилда «Қорақалпоғистон халқ артисти» ҳурматли унвонлари берилди.
Т.Қурбановнинг бундай юқори мартабага эришиши тўсатдан бўлгани йўқ.
Биринчидан, унинг ота-онасининг соз чалиб, дутор билан қўшиқ куйлашга, умуман миллий
санъатимизга бўлган қизиқиши бўлажак бахшининг қизиқиш оламининг йўналишини
белгилаб берган бўлиши керак. Масалан, отаси Қурбанов Атабай деҳқон бўлиб юриб дутор
чалиб, қўшиқ куйлайдиган бўлган, онаси Гулзада Реймова чанқобиз чалишнинг устаси ва
қўшиқчи бўлган, тоғаси Ережеп эса Чимбой элати «Ор ёб» бўйида ўзининг созандалиги
билан кўпчиликга танилган инсон. Иккинчидан, юқорида таъкидлаганимиздек, 1980-1987
йилларда биз гап қилаётган қаҳрамонимизнинг таниқли қорақалпоқ бахшиси
Г.Тилеумуратовга шогирдликга тушиши катта таъсирин кўрсатди. Учинчидан,
Т.Қурбановнинг ўзидан олдинги ва ўз давридаги бахшилардан асосий фарқи шундан
иборатки, у бахшичиликнинг Суйеў ҳамда Муса йўлларин чуқур эгаллаган, уларнинг ўзига
хос хусусиятларин кўпчиликга еткиза олган бахшидир.
Шу боис у кўпчиликнинг олдида Суйеў бахши йўлига «Ола қайиш», «Ешбай», «Кўр
қиз», «Азизим», «Гелалайлим», «Қошим полвон», «Хошаддес» куйларин, Муса йўлига
«Муса сен ёри», «Сен ёр қол энди», «Сен ёр гедали», «Адингнан», «Санали гелди»,
«Беглар», «Бормикан», «Мухаллес», «Якка бошли», «Ғубаддин» ва Г.Тилеумуратовдан
ўрганган «Лайлай» , «Қизлар уйга кир» куйларин, шунингдек, «Арухон», «Беш парда», «Не
фойда», «Кенесли тон», «Нолиш», «Калта нолиш», «Хўжа боғмон», «Дағлари»,
«Саудигим», «Нойларман», «Ғулпақ», «Ёмон чиғанақ», «Илғол» ва бошқа элликдан ортиқ
халқ куйларин маромига етказиб куйлай олиши миллий бахшичилик санъатимизнинг
ривожланишига қўшган салмоқли ҳиссаси бўлди. Тўртинчидан, Т.Қурбановнинг яна бир
хусусияти – у шогирд тайёрлашга ҳам катта эътибор берди. Қораўзакли Умрзақ
Қудайбергенов, Шўманайли Қувончбай Хўжаниёзов, Кегейличи Зарип Абдуллаев,
Нукуслик Тенелбай Қаллиев, Ортиқбой Ережепов, Гулнара Алламберганова, Иқласбай
Моянов ва бошқа ҳозирги кунда келажагидан умид куттирадиган бахшилар Турғанбай
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
77
Қурбановни ўзларига устоз деб ҳисоблайди. Бешинчидан, у ўзига замондаш бахшилар ва
созандалар бўлган Хўжайлилик Менглибай Пирназаров, Нукуслик Каримбай Тинибаевлар
сингари қорақалпоқ миллий бахшичилик ҳунари тўғрисида катта билимга эга, қатиқулоқ
одам бўлиб, у ижрочилик санъатимизнинг тарихида ўчмас из қолдирган вакиллари ҳақида
баҳоли маълумотларни, уларни олимларга айтиб бериши орқали бахшичилик
ҳунаримизнинг тадқиқ қилинишига ҳам маълум даражада ҳиссасин қўшди. Унинг фикрича,
чинакам бахшичилик санъатини ўрганиш учун қўйидагиларни беками-кўст бажариш зарур:
тўғри йўлдан юриш, номаъқул ишларга қўл урмаслик, ёмон хулқ-атвордан жирканиш,
бошқаларни ҳам шунга даъват қилиш, маҳорат ҳунарин узлуксиз такомиллаштириб бориш,
инсонийлик фазилатларни жирлаш, одамийликга ёт ҳаракатларни очкор қилиш. Демак,
буларга суянган ҳолда айтиш мумкинки, миллий ижрочилик санъатимизда, шу жумладан
бахшичиликда асрдан-асрга устоз билан шогирд ўртасидаги ўзаро муносабатнинг мораллик
кодекси шаклланган, бу ўз навбатида шу соҳада шогирд тайёрлашда, маҳорат
анъаналарининг узвийлигида ўзига хос қонун йиғиндиси сифатида ўрнашиб улгурган, шу
боис миллий бахшичилигимизнинг ўзига хос беткарор фалсафасин пайдо қилган. Шундай
экан, илоҳий иқтидорга, чидамга ва ўз устида тинимсиз ишлашга интилган ҳар бир бахши
бунга илоҳий нарса сифатида бўйсунган.[4]
Мана шундай халқимиз орасида кўзга ташланиб келаётган бахшилардан: Ўзбекситон
халқ бахшилари Ғайрат Утемуратов ва Тенел Қаллиев, Қорақалпоғистон Республикасига
хизмат курсатган маданият ходими Инжигул Сабурова, Қорақалпоғистон халқ бахшилари
Зиёда Шерипова, Гулнара Алламберганова, Гулбаҳор Ақимбетова, Зулфия номидаги давлат
мукофоти совриндори Улбосин Ўринбоеваларнинг меҳнатларига қизиқиб, ёшларимиз мен
ҳам шулар каби келажакда машҳур бахши бўламан деб, ўзининг маъанваий маданиятини
бойитишига таъсир қилиши шубҳасиз.
Шунинг билан бирга ўсиб келаётган ёш авлодни миллий мусиқа маданиятимиз,
хусусан, таъкидлаб ўтилган фольклор ҳамда мумтоз санъати билан ҳар томонлама ва пухта
таништириб бориш, шу орқали уларда миллий ғоя, миллий нафосат, миллий маданиятни
қарор топтиришда муҳим аҳамият касб этиши шубҳасиз. Халқ қўшиқлари, мумтоз асарлари
фақатгина эстетик завқ олиш манбаи бўлиб қолмай, ўзига ҳос қудратли таълим-тарбия
воситаси ҳамдир.
Шунга кўра, ўсиб келаётган ёш авлод маънавиятига аждодларимизнинг асрлар
давомида мисқоллаб орттирилган, даврлар синовидан муваффақиятли ўтиб келаётган
мусиқий бойликларни сингдириб бориш орқали уларда замонавий мусиқага онгли
муносабатни шакллантириш ҳақиқий мусиқа маданиятини қарор топтириш мумкин. Зотан,
халқ мусиқасини ҳис этмасдан замонавий мусиқани идрок этиш мумкин эмаслигини тўғри
англаш ва шунга кўра иш тутиш, мусиқа таълими ва тарбияси билан шуғулланувчи педагог-
мураббийлар ва соҳа мутахассисларининг энг муқаддас бурчидир.
REFERENCES
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 14 августдаги «Ёшларни
маънавий-ахлоқий ва жисмоний баркамол этиб тарбиялаш, уларга таълим-тарбия
бериш тизимини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтариш чора-тадбирлари
тўғрисида»ги ПҚ-3907-сон қарори.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
78
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017-йил 17-ноябрдаги “Ўзбек миллий
мақом санъатини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-3391
сонли қарори;
3.
Моянов Ықласбай «Музыка сырлы дүнья», «ЕРКИН ҚАРАҚАЛПАҚСТАН»
газетасы 2022-жыл 27-октябрь №129 (20839).
4.
Нуржанов. П.
«Бақсышылық мектебиниң белгили ўәкили»
,
«ЕРКИН
ҚАРАҚАЛПАҚСТАН» газетасы 2006-жыл 5-декабрь №146.
5.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
6.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
7.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
8.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С. 196-203.
9.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
10.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
