100
YURIDIK XIZMAT FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH: MILLIY VA XORIJIY
TAJRIBA
Mamurjonov Sunnatulloh Shavkat
o
'
g
'
li
Sirdaryo viloyati yuridik texnikumi 2-bosqich o'quvchisi
Telefon: +998915030763
mamurjonovsunnatullo0@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.10460839
Annotatsiya. Konferensiyada Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tizimidagi yuridik
texnikum oʻquvchilariga Yuridik xizmat faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha tartibga soluvchi
normativ huquqiy hujjatlar tasnifi va mohiyati bilan tanishtirish, yuridik xizmat faoliyatini
mamlakatimizda yanada rivojlantirish istiqbollarini tahlil qilish, xorijiy tajribani o‘rganish,
muammo-yechimlarni aniqlash va yanada rivojlantirish choralarini koʻrsatib berish ko’zda
tutilgan.
Kalit so`zlar: Yuridik xizmat ko‘rsatish markazlari faoliyati, Adliya vazirligining huquqiy
normalari, tashkiliy tuzilmasi, mohiyat va talqin, yutuq va kamchiliklar, samarodor usullar.
IMPROVING LEGAL SERVICES: NATIONAL AND FOREIGN EXPERIENCE
Abstract. At the conference, the students of the legal technical school under the Ministry
of Justice of the Republic of Uzbekistan will be introduced to the classification and essence of
regulatory legal documents on the improvement of legal services, analysis of prospects for further
development of legal services in our country, study of foreign experience, identification of
problems and solutions and further development. it is planned to indicate the measures.
Keywords: activity of legal service centers, legal norms of the Ministry of Justice,
organizational structure, essence and interpretation, achievements and shortcomings, effective
methods.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ЮРИДИЧЕСКИХ УСЛУГ: ОТЕЧЕСТВЕННЫЙ И
ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ
Аннотация. На конференции студенты юридического техникума при
Министерстве юстиции Республики Узбекистан будут ознакомлены с классификацией и
сущностью нормативных правовых документов по совершенствованию деятельности
юридической службы, анализу перспектив развития дальнейшее развитие деятельности
юридической службы в нашей стране, изучение зарубежного опыта, выявление проблем и
решений и дальнейшее развитие.Планируется указать меры.
101
Ключевые слова: Деятельность центров юридических услуг, правовые нормы
Минюста, организационная структура, сущность и толкование, достижения и
недостатки, эффективные методы.
KIRISH
O‘tgan davr mobaynida mamlakatimizda davlat organlari, xo‘jalik boshqaruvi organlari,
davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlari (keyingi o‘rinlarda — davlat organlari va
tashkilotlari deb ataladi) faoliyatida qonun ustuvorligi va qonuniylikni ta’minlash yuzasidan
kompleks chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Qonunchilikka rioya etishda davlat organlari va tashkilotlarining norma ijodkorligi,
shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-da’vo ishlarini amalga oshiradigan yuridik xizmatlari
ko‘maklashadi.
Shu bilan birga, yuridik xizmatlarning xodimlari qonun buzilishini oldini olish hamda ular
bo‘yicha o‘z vaqtida choralar ko‘rish uchun yetarli va ta’sirchan vakolatlarga ega emasliklari
sababli ularning faoliyati kutilgan samarani bermayapti.
Yuridik xizmatlarni tashkil etishning tartibi, ularning shtat birliklarini belgilash me’yor va
mezonlarining mavjud emasligi turli davlat organlari va tashkilotlarida yuridik xizmatlarning
tashkiliy shtat tuzilmasini oqilona belgilashni ta’minlashga imkon bermayapti.
Yuridik xizmatlar tomonidan huquqni qo‘llash amaliyotini o‘rganish va umumlashtirish,
qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish ishlari samarali tashkil
etilmagan. Mazkur sohadagi ishlar huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat qiluvchi organlar
tomonidan aniqlangan kamchilik va qonun buzilishlarini bartaraf etishga qaratilgan choralarni
ko‘rish bilan cheklanmoqda.
Yuridik xizmat xodimlarining moddiy ta’minot darajasi mazkur sohaga oliy yuridik
ma’lumot va amaliy tajribaga ega yuqori malakali kadrlarni jalb qilishga to‘sqinlik qilmoqda, bu
esa yuridik xizmatlar ishining sifatiga o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda.
Mamlakatimizda davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini, ayniqsa o‘rta va quyi
bo‘g‘inda huquqiy jihatdan ta’minlash hamda ularga sifatli va professional yuridik xizmat
ko‘rsatishga qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda.
Xususan, Namangan shahri, Qarshi va Marhamat tumanlarida sinov tariqasida jami 23 ta
davlat organi va tashkilotlarining hududiy bo‘linmalariga yuridik xizmatlar ko‘rsatuvchi
markazlar faoliyati Adliya vazirligi tizimida yo‘lga qo‘yilib, o‘zining ijobiy samarasini ko‘rsatdi.
102
Shu bilan birga, sohaga tajribali kadrlarning jalb qilinishidagi kamchiliklar hujjatlar
loyihalarining iqtisodiy, moliyaviy va huquqiy ekspertizadan o‘tkazilishi sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Natijada qabul qilinayotgan qarorlar va boshqa hujjatlar ko‘p hollarda joylarda
jismoniy va yuridik shaxslarning e’tirozlariga sabab bo‘lmoqda.
Davlat organlari va tashkilotlari faoliyatida qonuniylikni yanada mustahkamlash,
demokratik va huquqiy islohotlarni amalga oshirishda yuridik xizmatlarning roli va javobgarligini
izchillik bilan kuchaytirish maqsadida:
1. Davlat organlari va tashkilotlari yuridik xizmatlari faoliyatining asosiy yo’nalishlari etib
quyidagilar belgilansin:
davlat organlari va tashkilotlarining huquqni qo’llash faoliyatida qonun ustuvorligi va
qonuniylikni ta’minlashni tashkil etish;
davlat organlari va tashkilotlari tomonidan ishlab chiqilayotgan (qabul qilinayotgan)
normativ-huquqiy va boshqa hujjatlar loyihalarining qonunchilikka muvofiqligi ustidan nazoratni
olib borish;
davlat organlari va tashkilotlarining norma ijodkorligi faoliyatida ishtirok etish,
qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflarni tayyorlash masalalarida ularning tarkibiy
tuzilmalari ishini muvofiqlashtirish;
davlat organlari va tashkilotlari xodimlarining huquqiy madaniyati va huquqiy
savodxonligini oshirish, ularga qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlarning mazmun-
mohiyatini, shu jumladan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali yetkazishda
ishtirok etish;
shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-da’vo ishlarini yuritish, davlat organlari va
tashkilotlarining mulkiy va boshqa manfaatlari ishonchli himoya qilinishini ta’minlash.
2. Belgilab qo’yilsinki:
davlat organlari va tashkilotlarida, shu jumladan, ularning hududiy tuzilmalarida,
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan minimal me’yor va
mezonlarga asosan, majburiy tartibda yuridik -xizmatlar tashkil etiladi. Bunda yuridik xizmatning
mavjud shtat birliklarining qisqartirilishiga yo’l qo’yilmaydi;
davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmatlari xodimlariga adliya organlari
xodimlariga belgilangan martaba darajalarini berish, ko’p yillik xizmat uchun ustamalarni to’lash
tartibi tatbiq etiladi. Bunda xarajatlar davlat organlari va tashkilotlarining mablaglari hisobidan
qoplanadi;
103
yuridik xizmat xodimi sifatidagi mehnat staji xodim boshqa davlat organlari, shu jumladan,
huquqni muhofaza qiluvchi va nazorat organlariga ishga o’tganda, martaba darajalari va ko’p yillik
xizmat ustamalarini to’lash uchun mo’ljallangan mehnat staji hisobiga olinadi.
-davlat organlari va tashkilotlarining huquqni qo‘llash faoliyatida qonun ustuvorligi va
qonuniylikni ta'minlashni tashkil etish;
davlat organlari va tashkilotlari tomonidan ishlab chiqilayotgan (qabul qilinayotgan)
normativ-huquqiy va boshqa hujjatlar loyihalarining qonunchilikka muvofiqligi ustidan nazoratni
olib borish;
davlat organlari va tashkilotlarining norma ijodkorligi faoliyatida ishtirok etish,
qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflarni tayyorlash masalalarida ularning tarkibiy
tuzilmalari ishini muvofiqlashtirish;
davlat organlari va tashkilotlari xodimlarining huquqiy madaniyati
va huquqiy savodxonligini oshirish, ularga qabul qilinayotgan normativ-huquqiy
hujjatlarning
mazmun-mohiyatini,
shu
jumladan
zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari orqali yetkazishda ishtirok etish;shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-da'vo
ishlarini yuritish, davlat organlari va tashkilotlarining mulkiy va boshqa manfaatlarini ishonchli
himoya qilinishini ta'minlash.Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari
ma'lumotlari milliy bazasi lex.uz saytida joylashtirildi.
YU R I D I K X I Z M A T
Yuridik xizmat o'z faoliyatida O'zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi va qonunlariga,
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, O'zbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, O'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta'lim
vazirligi qarorlari, buyruqlari, Davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmati to'g'risidagi
Nizomga va boshqa Qonunchilik hujjatlariga amal qiladi.
Yuridik xizmat lavozim vazifalari
Yuridik xizmat oʼz faoliyatida Oʼzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga,
Oʼzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlariga, Oʼzbekiston Respublikasi
Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, Oʼzbekiston Respublikasi Oliy va oʼrta maxsus
taʼlim vazirligi qarorlari, buyruqlari, Davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmati
toʼgʼrisidagi Nizomga va boshqa qonunchilik hujjatlariga amal qiladi.
Yuridik xizmat faoliyatining asosiy yoʼnalishlari va funktsiyalari:
104
Huquqni qoʼllash faoliyatida qonun ustuvorligi va qonuniylikni taʼminlashni tashkil etish;
Universitet tomonidan ishlab chiqilayotgan (qabul qilinayotgan) normativ-huquqiy va
boshqa hujjatlar loyihalarining qonunchilikka muvofiqligi ustidan nazoratni olib borish;
Universitetning qonun ijodkorligi faoliyatida ishtirok etish, qonunchilikni takomillashtirish
yuzasidan takliflarni tayyorlash;
SamDUda chiqariladigan qaror va buyruq loyihalarini nazorat qilish va huquqiy
ekspertizadan oʼtkazish;
Universitet bilan boshqa tashkilotlar oʼrtasida tuziladigan shartnomalarni nazorat qilish va
huquqiy ekspertizadan oʼtkazish;
Universitetda mehnat haqidagi qonunchilikka rioya etilishini taʼminlashda, shu jumladan
mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy hujjatlarni (mehnat shartnomasi, jamoa
shartnomasi va boshqalarni) ishlab chiqishda ishtirok etish, va qonunchilikka muvofiqligini
tekshirish;
Universitetning pedagog va boshqa xodimlari, talabalarning huquqiy madaniyati va
huquqiy savodxonligini oshirish uchun, ularga qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlarning
mazmun va ahamiyatini, shu jumladan zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali
yetkazish, ularning huquqiy bilimlarini oshirish tadbirlarini tashkil etishda va oʼtkazishda ishtirok
etish;
Universitetning boshqa tuzilmalari bilan birgalikda, tegishli boʼlimlar, fakultetlarning
mansabdor shaxslari va boshqa xodimlari, talabalari faoliyatida qonuniylikning buzilishi
koʼrsatilgan arizalar, takliflar va shikoyatlarni koʼrib chiqishda ishtirok etish, xulosalar berish;
Shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-daʼvo ishlarini yuritish, universitetning mulkiy va
boshqa manfaatlarini ishonchli himoya qilinishini taʼminlash choralarini koʼrish, mulkning talon-
taroj qilinishi va kamomad holatlari boʼyicha materiallarni huquqni muhofaza qilish organlariga
yuborish uchun rasmiylashtirish;
Universitet xodimlarining kasaba uyushma qoʼmitasiga vakolatlarini amalga oshirishda
yuridik yordam koʼrsatish;
Yuridik xizmat Universitet va yuridik xizmati qonunchilik hujjatlariga muvofiq boshqa
yuridik xizmatiga oid funksiyalarni amalga oshirish.
Mamlakatimizda davlat organlari va tashkilotlari faoliyatini, ayniqsa o‘rta va quyi
bo‘g‘inda huquqiy jihatdan ta’minlash hamda ularga sifatli va professional yuridik xizmat
ko‘rsatishga qaratilgan islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga,
sohaga tajribali kadrlarning jalb qilinishidagi kamchiliklar hujjatlar loyihalarining iqtisodiy,
105
moliyaviy va huquqiy ekspertizadan o‘tkazilishi sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Natijada qabul
qilinayotgan qarorlar va boshqa hujjatlar ko‘p hollarda joylarda jismoniy va yuridik shaxslarning
e’tirozlariga sabab bo‘lmoqda.
Hammamizga ma’lum O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-iyun kungi
“Davlat organlari va tashkilotlariga yuridik xizmat ko‘rsatish faoliyatini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi Qarori va ushbu Qarorga asosan “Yuridik xizmat ko‘rsatish
markazlari to‘g‘risida” gi Nizom qabul qilingan. Ushbu Nizom Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalari huzuridagi Yuridik xizmat
ko‘rsatish markazlarining maqomi, asosiy vazifalari va funksiyalari, huquqlari, majburiyatlari va
javobgarligi, shuningdek faoliyatini tashkil etish tartibi belgilangan. Shunga asosan 2021-yil 1-
oktabrdan boshlab Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar
adliya boshqarmalari huzurida yuridik xizmat ko‘rsatish markazlarini respublikaning barcha
tuman (shahar)larida tashkil etildi va 2021-yil 4-oktabrdan Markazlar o’z faoliyatini boshladi.
Markazlar o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga, Oliy
Majlis palatalarining qarorlariga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari
va farmoyishlariga, Vazirlar Mahkamasining qarorlari va farmoyishlariga, adliya vaziri, hududiy
adliya organlari rahbarlarining buyruqlari, tegishli davlat organlari va tashkilotlarining
hujjatlariga, shuningdek “Yuridik xizmat ko‘rsatish markazlari to‘g‘risida” gi Nizom asosida
amalga oshiradi.
Bugungi kunda Davlat organlari va tashkilotlari tomonidan “E-huquqshunos” elektron
tizimi oraqli Markazlarga buyruqlar, farmoyishlar, shartnomalar va yuridik tusdagi boshqa
hujjatlarning loyihalari elektron tarzda yuborilmoqda. Markazga kelib tushgan hujjat rahbar
tomonidam mas’ul xodimga biriktiriladi va xodim 3 kunlik muddat ichida huquqiy ekspertizadan
o‘tkazish yoki kelishish uchun taqdim etilgan idoraviy va yuridik tusdagi boshqa hujjatlar
loyihalarini mustaqil yoki yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlarning tegishli tuzilmalari bilan
birgalikda huquqiy ekspertizadan o‘tkazadi, huquqiy ekspertizadan o‘tkazish natijasiga ko‘ra
e’tirozi bo‘lsa, ularning qonunchilikka, qonunchilik texnikasi qoidalariga, havola qiluvchi
normalar qo‘llanilishining asosliligi va maqsadga muvofiqligi, shuningdek ularda korrupsiyaga
sabab bo‘ladigan omillarning mavjudligi yoki mavjud emasligi yuzasidan yuridik xulosalar
tayyorlaydi.
Idoraviy va yuridik tusdagi boshqa hujjatlar loyihalari bo‘yicha e’tiroz va takliflar
bo‘lmasa, ularga viza qo‘yadi. Bunda, loyihalarga Markazlar xodimlari tomonidan yuridik xizmat
106
ko‘rsatiladigan tashkilotlarning rahbar o‘rinbosarlari va tarkibiy tuzilmalari rahbarlari (xodimlari)
ko‘rib chiqib imzolaganidan keyin viza qo‘yadi
Yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlarining huquqiy savodxonligi va
huquqiy madaniyatini oshirish maqsadida huquqni muhofaza qiluvchi va sud organlari bilan
hamkorlikda yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlarining huquqiy madaniyatini
oshirish, ularga qabul qilinayotgan normativ-huquqiy hujjatlarning mazmun va ahamiyatini
yetkazish, yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlarining huquqiy bilimlarini oshirish
tadbirlarini tashkil etish to‘g‘risida takliflar kiritadi, ushbu tadbirlarni o‘tkazishda ishtirok etadi,
shuningdek yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlarining murojaatlari bo‘yicha ularga
tashkilot faoliyatiga tegishli huquqiy hujjatlarni topishga ko‘maklashadi, zarur hollarda ularning
qoidalari bo‘yicha tushuntirishlar beradi, qonunchilikka kiritilgan o‘zgartirishlar haqidagi
ma’lumotlarni, sud amaliyotini, Adliya vazirligining huquqiy ishlarga taalluqli ko‘rsatmalarini
yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlarga yetkazadi.
Markaz xodimlari shartnomaviy-huquqiy va talabnoma-da’vo ishlarini yuritish, sud
protsesslarida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda vakil sifatida ishtirok etadi,
tashkilotning mulkiy va boshqa manfaatlari ishonchli himoya qilinishini ta’minlaydi, davlat
organlari va boshqa tashkilotlar, shuningdek fuqarolar bilan nizolar vujudga kelganda, mustaqil
yoki yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlarning mas’ul xodimlari bilan birgalikda ularni
sudgacha hal etish choralarini ko‘radi.
Davlat organlari va tashkilotlari tomonidan qabul qilinayotgan hujjatlarning qonuniy
hamda har tomonlama puxta va sifatli bo‘lishini ta’minlash bo’yicha, yuridik xizmat
ko‘rsatiladigan tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga
oshirishga qaratilgan ichki idoraviy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqadi yoki ishlab chiqilishida
ishtirok etadi, yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar faoliyatiga oid normativ-huquqiy
hujjatlar va ichki idoraviy hujjatlarda aniqlangan korrupsiyaviy normalarni bartaraf qilish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqadi, ishlab chiqiladigan korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha chora-tadbirlar
loyihalarini O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga mosligi, maqbulligi va dolzarbligi nuqtai
nazardan baholaydi va xulosalar beradi, shuningdek yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar
faoliyatida korrupsiyaviy xavf-xatarlarni baholaydi va ularning natijalari bo‘yicha aniqlangan
xavf-xatarlarni kamaytirish yuzasidan chora-tadbirlar rejalari ishlab chiqilishida ishtirok etadi,
yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlari tomonidan korrupsiyaviy xavf-xatarlar va
huquqbuzarliklar haqida kelib tushadigan murojaatlarni tahlil qiladi va zaruratga ko‘ra yuridik
xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlariga nisbatan o‘tkaziladigan xizmat tekshiruvlarida
107
qatnashadi, korrupsiya faktlari yuzasidan o‘tkazilgan xizmat tekshiruvlari natijalari haqidagi
ma’lumotlarni tahlil qiladi.
Yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar xodimlariga korrupsiyaga qarshi kurashish
masalalari bo‘yicha tushuntirish va tavsiyalar beradi, yuridik xizmat ko‘rsatiladigan tashkilotlar
faoliyatidagi korrupsiyaviy holatlarni va xavf-xatarlarni aniqlash maqsadida aholi va xodimlar
orasida so‘rovlar o‘tkazadi, korrupsiyaga qarshi kurashishga oid talab va normalarning buzilishi
masalalari bo‘yicha intizomiy javobgarlikka tortilayotgan shaxslarga jazo choralarining
mutanosibligi va yetarliligini nazorat qiladi, davlat organlari tomonidan dam olish va bayram
kunlari yig‘ilishlarni o‘tkazish amaliyotini bekor qilish, aholi bilan bevosita ishlovchi xodimlarni
yig‘ilishlarga taklif qilish va ularga xos bo‘lmagan vazifalarni yuklash yoki tashqi ishlarga jalb
etishni (xizmat ko‘rsatish maqsadlaridan tashqari) taqiqlash choralarini ko‘radi.
Markazlar qonunchilik hujjatlari va O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining buyrug‘iga
muvofiq boshqa funksiyalarni ham amalga oshiradi. Markazlarga “Yuridik xizmat ko‘rsatish
markazlari to‘g‘risida” gi Nizom yoki boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilmagan
funksiyalar yuklatilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
REFERENCES
1.
Internet ma'lumotlari
2.
Yuridik xizmat ko‘rsatish markazlari malumotlar bazasi
3.
DAVLAT ORGANLARI VA TASHKILOTLARIGA YURIDIK XIZMAT KO‘RSATISH
FAOLIYATINI
YANADA
TAKOMILLASHTIRISH
CHORA-TADBIRLARI
TO‘G‘RISIDA" gi PQ 5168
