ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
237
O'ZBEK TILIDA GENDER MASALASI: TILSHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN
Norboyeva Madina
Termiz Iqtisodiyot va servis unversteti
Filologiya va tillarni o’qitish ingliz tili yo’nalishi talabasi
Jabborova Subhida
Termiz iqtisodiyot va servis unversiteti Ingliz tili o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13912039
Annotatsiya. Ushbu maqolada o'zbek tilidagi gender masalasi tilshunoslik nuqtai
nazaridan o'rganiladi. Maqolada o'zbek tilidagi grammatik va leksik gender ko'rinishlari,
ularning ijtimoiy-madaniy konteksti va zamonaviy tendensiyalari tahlil qilinadi. Adabiyotlar
tahlili asosida o'zbek tilidagi gender xususiyatlari boshqa tillar bilan qiyosiy o'rganiladi va gender
tengligini ta'minlash uchun til siyosati bo'yicha tavsiyalar beriladi.
Kalit so'zlar: gender lingvistikasi, o'zbek tili, grammatik gender, leksik gender, til siyosati
ГЕНДЕРНЫЙ ВОПРОС В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ: С ТОЧКИ ЗРЕНИЯ
ЛИНГВИСТИКИ
Аннотация. В этой статье гендерный вопрос в узбекском языке исследуется с
лингвистической точки зрения. В статье анализируются грамматические и лексические
гендерные проявления в узбекском языке, их социокультурный контекст и современные
тенденции. На основе анализа литературы проводится сравнительное изучение гендерных
особенностей узбекского языка с другими языками и даются рекомендации по языковой
политике обеспечения гендерного равенства.
Ключевые слова: гендерная Лингвистика, узбекский язык, грамматический пол,
лексический пол, языковая политика
GENDER ISSUE IN UZBEK: FROM THE POINT OF VIEW OF LINGUISTICS
Abstract. In this article, the issue of gender in Uzbek is studied from the point of view of
linguistics. The article analyzes grammatical and lexical gender manifestations in Uzbek, their
socio-cultural context and modern trends. Based on the analysis of literature, gender
characteristics of Uzbek are studied in a comparative way with other languages, and
recommendations for language policy are made to ensure gender equality.
Keywords: gender linguistics, Uzbek language, grammatical gender, lexical gender,
language policy.
KIRISH
Gender masalasi zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb yo'nalishlaridan biri hisoblanadi.
Til nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki ijtimoiy munosabatlar va qadriyatlarni aks ettiruvchi
vosita hamdir. Shu nuqtai nazardan, tildagi gender xususiyatlarini o'rganish jamiyatdagi gender
stereotiplarini va ularning rivojlanish tendensiyalarini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega [1].
O'zbek tili grammatik jihatdan gender kategoriyasiga ega bo'lmagan tillar qatoriga kiradi.
Biroq, bu o'zbek tilida gender masalasi umuman mavjud emas degani emas. Gender o'zbek tilida
asosan leksik vositalar orqali ifodalanadi va bu jarayon murakkab ijtimoiy-madaniy konteks bilan
bog'liq [2].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
238
USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili va qiyosiy tahlil metodlariga asoslangan. O'zbek, rus va
xorijiy manbalardan foydalanilgan bo'lib, ular orasida ilmiy maqolalar, monografiyalar va til
siyosatiga oid hujjatlar mavjud.
O'zbek tilidagi gender masalasini o'rganishda Abdullaev [3] ning ishlari muhim
ahamiyatga ega. Uning tadqiqotlarida o'zbek tilidagi grammatik va leksik gender ko'rinishlari
batafsil tahlil qilingan. Rahimov [4] esa o'zbek tilidagi gender stereotiplarini frazeologizmlar
misolida o'rgangan.
Rus tilshunosi Kirilina [5] ning gender lingvistikasi bo'yicha ishlari qiyosiy tahlil uchun
muhim manba bo'lib xizmat qildi. Uning tadqiqotlari rus tilidagi gender xususiyatlarini chuqur
o'rganish bilan birga, boshqa tillar bilan qiyosiy tahlil qilish metodologiyasini ham taqdim etadi.
Xorijiy manbalar orasida Lakoff [6] ning ingliz tilidagi gender masalalari bo'yicha
fundamental tadqiqotlari, shuningdek, Hellinger va Bußmann [7] ning turli tillardagi gender
ko'rinishlarini qiyosiy o'rgangan ishlari alohida e'tiborga loyiq.
Til siyosati masalalarini o'rganishda UNESCO ning gender tengligini ta'minlash bo'yicha
tavsiyalari [8] va Yevropa Kengashining til siyosati bo'yicha hujjatlari [9] muhim manba sifatida
foydalanildi.
NATIJALAR
Adabiyotlar tahlili natijasida quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
O'zbek tili grammatik jihatdan gender kategoriyasiga ega emas, ya'ni ot, sifat va
olmoshlarda grammatik gender mavjud emas [3].
Gender o'zbek tilida asosan leksik vositalar orqali ifodalanadi. Masalan, "aka-singil", "ota-
ona", "er-xotin" kabi juft so'zlar [4].
O'zbek tilidagi frazeologizmlarda gender stereotiplari keng tarqalgan. Ko'p hollarda
ayollarga nisbatan salbiy, erkaklarga nisbatan ijobiy ma'noli iboralar uchraydi [4].
Zamonaviy o'zbek tilida gender-neytral terminologiyaga o'tish tendensiyasi kuzatilmoqda,
ayniqsa rasmiy va ilmiy uslubda [2].
Qiyosiy tahlil shuni ko'rsatdiki, o'zbek tilidagi gender xususiyatlari ko'p jihatdan turkiy
tillarga xos bo'lib, slavyan va german tillaridagi grammatik gender tizimidan farq qiladi [5, 7].
TAHLIL VA MUHOKAMA
O'zbek tilidagi gender masalasini tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, grammatik gender mavjud
bo'lmasa-da, til leksik va frazeologik darajada gender farqlanishlarini aks ettiradi. Bu holat til va
jamiyat o'rtasidagi uzviy bog'liqlikni yana bir bor tasdiqlaydi. Leksik darajadagi gender
farqlanishlari, ayniqsa kasb nomlarida, jamiyatdagi gender stereotiplarini aks ettiradi. Masalan,
"shoir" so'zining neytral, "shoira" so'zining esa maxsus shaklda qo'llanilishi, bu kasbning an'anaviy
ravishda ko'proq ayollar tomonidan egallanganini ko'rsatadi [3].
Frazeologizmlardagi gender stereotiplari esa jamiyatdagi chuqur ildiz otgan qarashlarni aks
ettiradi. Ayollarga nisbatan salbiy, erkaklarga nisbatan ijobiy ma'noli iboralarning ko'pligi
patriarxal jamiyat qadriyatlarining tildagi in'ikosidir [4].
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
239
Zamonaviy o'zbek tilida gender-neytral terminologiyaga o'tish tendensiyasi ijobiy hodisa
sifatida baholanishi mumkin. Bu jamiyatda gender tengligi g'oyalarining keng tarqalayotganini va
til ham bu jarayonga moslashayotganini ko'rsatadi [2].
Boshqa tillar bilan qiyoslaganda, o'zbek tilidagi gender xususiyatlari o'ziga xos.
Grammatik gender yo'qligi jihatidan u finno-ugor tillari bilan o'xshash, leksik gender ifodalanishi
jihatidan esa turkiy tillar oilasiga mansubligi yaqqol ko'rinadi [5, 7].
O'zbek tilidagi gender masalasini o'rganish nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy ahamiyatga
ham ega. Tildagi gender stereotiplarini aniqlash va tahlil qilish orqali jamiyatdagi gender
munosabatlarini tushunish va ularni yaxshilash yo'llarini topish mumkin.
Gender-neytral terminologiyaga o'tish tendensiyasi ijobiy hodisa bo'lsa-da, bu jarayon
ma'lum qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, ba'zi kasbiy terminlarni gender-
neytral shaklga o'tkazish tilning tabiiy rivojlanish qonuniyatlariga zid bo'lishi mumkin [10].
Til siyosati nuqtai nazaridan, gender tengligini ta'minlash uchun quyidagi chora-tadbirlar
taklif etiladi:
1.
Ta'lim tizimida gender tengligiga asoslangan til o'qitish metodikasini joriy etish.
2.
Ommaviy axborot vositalarida gender-neytral til ishlatilishini rag'batlantirish.
3.
Rasmiy hujjatlarda gender-neytral terminologiyadan foydalanishni qonuniy
tartibga solish.
4.
Jamiyatda gender stereotiplarini kamaytirish bo'yicha keng ko'lamli ma'rifiy
ishlarni olib borish.
XULOSA
O'zbek tilidagi gender masalasi murakkab va ko'p qirrali muammo bo'lib, u jamiyatning
ijtimoiy-madaniy xususiyatlari bilan chambarchas bog'liq. Grammatik gender mavjud bo'lmasa-
da, leksik va frazeologik darajada gender farqlanishlari yaqqol ko'rinadi.
Zamonaviy o'zbek tilida gender-neytral terminologiyaga o'tish tendensiyasi kuzatilmoqda,
bu esa jamiyatda gender tengligi g'oyalarining keng tarqalayotganini ko'rsatadi. Biroq, bu jarayon
uzoq vaqt talab etadigan va ma'lum qiyinchiliklarga ega bo'lgan murakkab jarayondir.
Gender tengligini ta'minlash uchun til siyosatini ishlab chiqishda kompleks yondashuvni
qo'llash lozim. Bu nafaqat til normalarini o'zgartirish, balki jamiyatda gender stereotiplarini
kamaytirish bo'yicha keng ko'lamli ma'rifiy ishlarni ham o'z ichiga olishi kerak.
Kelajakda o'zbek tilidagi gender masalasini yanada chuqurroq o'rganish, xususan,
zamonaviy og'zaki nutqda va internet kommunikatsiyasida gender xususiyatlarini tadqiq etish
muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
REFERENCES
1.
Коннелл Р. Гендер и власть: Общество, личность и гендерная политика. М.: Новое
литературное обозрение, 2015.
2.
Абдуллаев Ф. Ўзбек тилида гендер масалалари. Тошкент: Фан, 2018.
3.
Абдуллаев Ф. Ўзбек тилида грамматик ва лексик гендер кўринишлари // Ўзбек тили
ва адабиёти. 2017. №3. Б. 45-52.
4.
Рахимов С. Ўзбек тилидаги фразеологизмларда гендер стереотиплари // Тил ва
адабиёт таълими. 2019. №5. Б. 23-28.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
240
5.
Кирилина А.В. Гендер: лингвистические аспекты. М.: Институт социологии РАН,
1999.
6.
Lakoff R. Language and Woman's Place. New York: Harper and Row, 1975.
7.
Hellinger M., Bußmann H. Gender Across Languages: The Linguistic Representation of
Women and Men. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2001.
8.
UNESCO. Priority Gender Equality Action Plan 2014-2021. Paris: UNESCO, 2014.
9.
Council of Europe. Recommendation CM/Rec(2019)1 of the Committee of Ministers to
member States on preventing and combating sexism. Strasbourg: Council of Europe, 2019.
10.
Халилов А. Ўзбек тилида гендер-нейтрал терминология муаммолари //
Терминология масалалари. 2020. №2. Б. 15-22.
