ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
232
ZO'RAVONLIKKA UCHRAGAN XOTIN
-
QIZLARGA PSIXOLOGIK YORDAM
KO‘RSATISH
Bazarbaeva Marьyam Jusipovna
Qoraqalpog’iston Respublikasi, Nukus tumani "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi
bosh mutaxasisi (psixologlar guruhi).
https://doi.org/10.5281/zenodo.13927950
Annotatsiya. Ushbu maqola zo'ravonlikka uchragan xotin-qizlarga psixologik yordam
ko'rsatishning muhim jihatlarini o'rganadi. Zo'ravonlikning turli shakllari, jumladan, jismoniy,
ruhiy, iqtisodiy va jinsiy zo'ravonlikning ayollarga salbiy ta'siri tahlil qilinadi. Maqolada
zo'ravonlik oqibatida yuzaga keladigan ruhiy jarohatlarni bartaraf etish uchun psixologik
yordamning ahamiyati, usullari va ulardan foydalanish imkoniyatlari yoritiladi. Shu bilan birga,
ayollarga nisbatan zo'ravonlikning oldini olish yo'llari, psixologik yordamning samaradorligini
oshirish uchun zarur chora-tadbirlar ham ko‘rib chiqiladi. Zo'ravonlikdan aziyat chekkan
ayollarning ruhiy tiklanishi, ularning o'ziga bo'lgan ishonchini qayta tiklash va ularning
jamiyatdagi faol ishtirokini ta'minlash uchun samarali reabilitatsiya usullariga urg'u beriladi.
Kalit so'zlar: zo'ravonlik, xotin-qizlar, psixologik yordam, ruhiy jarohat, kognitiv-xulq-
atvor terapiyasi, travma, ruhiy salomatlik, reabilitatsiya, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, xavfsizlik
rejasi.
PROVIDING PSYCHOLOGICAL SUPPORT TO ABUSED WOMEN
Abstract. This article explores the key aspects of providing psychological assistance to
women who have experienced violence. It analyzes the various forms of violence, including
physical, emotional, economic, and sexual abuse, and their negative impact on women. The article
highlights the importance of psychological support in addressing the mental trauma caused by
violence, as well as the methods and opportunities for providing such assistance. In addition, it
discusses ways to prevent violence against women and the measures necessary to enhance the
effectiveness of psychological support. The article emphasizes the importance of rehabilitation
methods in helping victims of violence recover mentally, restore their self-confidence, and ensure
their active participation in society.
Keywords: violence, women, psychological support, mental trauma, cognitive-behavioral
therapy, trauma, mental health, rehabilitation, social support, safety plan.
ОКАЗАНИЕ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДДЕРЖКИ ЖЕНЩИНАМ,
ПОДВЕРГШИМСЯ НАСИЛИЮ
Аннотация. В данной статье рассматриваются ключевые аспекты оказания
психологической помощи женщинам, пережившим насилие. Анализируются различные
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
233
формы насилия, включая физическое, эмоциональное, экономическое и сексуальное, а
также их негативное воздействие на женщин. В статье подчеркивается важность
психологической поддержки в преодолении психологических травм, вызванных насилием, и
рассматриваются методы и возможности предоставления такой помощи. Также
обсуждаются пути предотвращения насилия в отношении женщин и меры, необходимые
для повышения эффективности психологической поддержки. В статье делается акцент
на методах реабилитации, способствующих психологическому восстановлению
пострадавших от насилия, восстановлению их уверенности в себе и активному участию в
жизни общества.
Ключевые слова: насилие, женщины, психологическая поддержка, психологическая
травма,
когнитивно-поведенческая
терапия,
травма,
психическое
здоровье,
реабилитация, социальная поддержка, план безопасности.
Kirish
So‘nggi yillarda xotin-qizlarga nisbatan zo'ravonlik muammosi global miqyosda dolzarb
bo'lib, jamiyatning turli qatlamlariga salbiy ta'sir ko‘rsatmoqda. Zo‘ravonlik nafaqat jismoniy,
balki psixologik va ruhiy jarohatlar ham yetkazadi, bu esa jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Ushbu maqola orqali zo'ravonlikka uchragan xotin-qizlarga ko'rsatiladigan psixologik yordamning
turlari, usullari va qo‘llanish amaliyoti kengroq tahlil qilinadi. Shuningdek, zo‘ravonlikni oldini
olishda davlat va jamiyatning roli ham yoritiladi.
1.
Xotin-qizlarga nisbatan zo'ravonlikning turlari va oqibatlari
Zo'ravonlik bir qancha turlarga bo'linadi, va har biri o'ziga xos tarzda ayollarning ruhiy va
jismoniy holatiga ta'sir ko‘rsatadi:
•
Jismoniy zo'ravonlik
: Ayollarga nisbatan jismoniy jarohat yetkazish, ularni kaltaklash,
ularning sog'lig'i va hayotiga xavf soladi. Bu nafaqat ularning sog'lig'iga jiddiy zarar yetkazadi,
balki psixologik jarohatlarga ham olib keladi.
•
Ruhiy zo'ravonlik
: Tahdid qilish, xo'rlash, qo'rqitish, doimiy tanqidlar va
manipulyatsiyalar qurbonning ruhiy barqarorligini buzadi. Bunday jarayonlar ayollarning o'z-
o'ziga bo'lgan ishonchini yo'qotishiga, depressiyaga tushishiga va boshqa ruhiy kasalliklar
rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
•
Iqtisodiy zo'ravonlik
: Moliyaviy nazorat qilish, ayollarning mehnat qilish huquqini
cheklash yoki ularni moliyaviy mustaqillikdan mahrum qilish orqali amalga oshiriladi. Bu holat
ularni zo'ravonlikdan qochib qutulish imkoniyatidan ham mahrum qiladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
234
•
Jinsiy zo'ravonlik
: Ayollarning jinsiy erkinliklari va huquqlarini poymol etish, ularni
majburlash yoki zo‘ravonlik bilan jinsiy aloqaga jalb qilish ularning jiddiy travmatik jarohatlar
olishiga olib keladi.
Zo'ravonlikning har qanday turi xotin-qizlarning hayotiga chuqur salbiy ta'sir ko‘rsatadi,
ularning ijtimoiy, iqtisodiy va oilaviy hayotini izdan chiqaradi. Bunday holatlar uzoq muddatli
travmalar, post-travmatik stress buzilishi (PTSB), tashvish buzilishlari va depressiya kabi
kasalliklarga olib kelishi mumkin.
2. Psixologik yordamning ahamiyati va asosiy maqsadlari
Zo'ravonlikka uchragan ayollar uchun psixologik yordam ularga ruhiy jarohatlardan
tiklanishga, o‘zini qaytadan anglashga va hayotida barqarorlikni tiklashga yordam beradi.
Psixologik yordamning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
•
O'ziga ishonchni qaytarish
: Zo'ravonlik qurboni bo'lgan xotin-qizlar ko‘pincha o‘ziga
ishonchsizlikka duch keladi. Psixologik yordam ularning o‘ziga ishonchini qayta tiklashga yordam
beradi.
•
Hissiy barqarorlikni tiklash
: Zo'ravonlik tufayli ayollarda hissiy muvozanat buziladi.
Ular o‘zini aybdor his qilishlari, qayg‘u va g‘azab hissiyotlarini boshdan kechirishi
mumkin. Psixologik yordam ushbu hissiy holatni boshqarishda yordam beradi.
•
Travma bilan ishlash
: O'tmishda zo'ravonlik tufayli olingan ruhiy jarohatlarni davolash
va ularning kelajakda qayta tiklanishining oldini olish muhimdir.
3. Psixologik yordam usullari
Psixologlar va ijtimoiy ishchilar tomonidan zo'ravonlikka uchragan ayollarga
ko‘rsatiladigan yordam bir necha turli yondashuvlarni o‘z ichiga oladi:
•
Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KHT)
: Bu terapiya usuli orqali qurbonlarning
zo'ravonlikka bo‘lgan munosabatlari, hissiy javoblari va ichki tajribalari qayta shakllantiriladi.
Ular salbiy o‘y-fikrlar o‘rniga, ijobiy va konstruktiv yondashuvlarni o‘rganadilar.
•
Travmatik terapiya
: Bu jarayonda psixoterapevtlar travma bilan ishlash orqali
zo'ravonlikning og‘riqli xotiralarini qayta ishlaydi va qurbonlarni bu jarayonni boshqarishga
o‘rgatadi.
•
Ko‘ngilli yoki ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
: Zo'ravonlik qurbonlari uchun maxsus tashkil
etilgan qo‘llab-quvvatlash guruhlari ularga ruhiy yordam berish va o‘zaro tajriba almashish
imkonini yaratadi. Bu guruhlar ayollarga psixologik yordam olishda ulkan turtki bo‘lib xizmat
qiladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
235
•
Himoya va xavfsizlik rejalarini ishlab chiqish
: Zo'ravonlikka uchragan ayollar o‘z
xavfsizliklarini ta'minlashlari uchun maxsus xavfsizlik rejalari ishlab chiqiladi. Bu rejalarga
huquqiy yordam, boshpana va himoya choralari kiradi.
•
Psixologik maslahatlashuv
: Tajribali psixologlar individual yondashuv bilan ayollarning
ruhiy holatini o‘rganib, ularga mos keladigan reabilitatsiya rejalarini taklif qiladilar.
4. Psixologik yordam ko‘rsatishda uchraydigan qiyinchiliklar
Psixologik yordam ko‘rsatishda bir qator qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin:
•
Ayollarning ovozini eshittirishdagi qiyinchiliklar
: Ba’zan zo'ravonlik qurbonlari o‘z
muammolarini ochiq gapirishdan qo‘rqadi. Ular qasos olish yoki jamiyat tomonidan qoralanishdan
xavfsirab, ruhiy yordamga murojaat qilmasliklari mumkin.
•
Ijtimoiy stereotiplar va kamsitishlar
: Ayrim jamiyatlarda ayollarga nisbatan zo'ravonlik
ijtimoiy norma sifatida qabul qilinadi yoki ularning ovozlari e'tiborsiz qoldiriladi. Bu esa ularga
psixologik yordam ko‘rsatish jarayonini yanada murakkablashtiradi.
5. Psixologik yordam samaradorligini oshirish yo‘llari
Psixologik yordamning samaradorligini oshirish uchun bir qancha chora-tadbirlar ko‘rilishi
kerak:
•
Ta'lim va ma'lumot yetkazish
: Zo'ravonlikning oqibatlari va uning salbiy ta'siri haqida
jamiyatda keng qamrovli ma'lumot tarqatish, zo'ravonlik qurbonlari uchun yordam dasturlari
haqida xabardorlikni oshirish lozim.
•
Qonuniy himoya vositalarini kuchaytirish
: Zo'ravonlikka qarshi qonunlar va ularning
amalga oshirilishini ta’minlash, ayollarning xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
•
Ruhiy salomatlik xizmatlarini kengaytirish
: Psixologik yordam olishni osonlashtirish,
ayollarga o‘z muammolarini hal qilish uchun davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan keng
qamrovli ruhiy va ijtimoiy yordam dasturlarini yo‘lga qo‘yish zarur.
Xulosa
Zo'ravonlikka uchragan xotin-qizlarga psixologik yordam ko‘rsatish ularning ruhiy
holatini tiklashda va hayotlariga ijobiy o'zgarishlar kiritishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga,
jamiyatda zo‘ravonlikni oldini olish va xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish
borasida chuqur islohotlar va madaniy o‘zgarishlar zarur. Psixologik yordam esa bu jarayonning
muhim qismidir.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
236
REFERENCES
1.
Foa, E. B., Keane, T. M., Friedman, M. J., & Cohen, J. A.
(
2008).
Effective Treatments for
PTSD: Practice Guidelines from the International Society for Traumatic Stress Studies
.
2nd edition. Guilford Press.
2.
Richardson, J., Coid, J., Petruckevitch, A., Chung, W. S., Moorey, S., & Feder, G. (2002).
Identifying domestic violence: cross sectional study in primary care.
BMJ
, 324(7332), 274-
277. https://doi.org/10.1136/bmj.324.7332.274
3.
Kring, A. M., Johnson, S. L., Davison, G. C., & Neale, J. M. (2014).
Abnormal Psychology
.
13th edition. John Wiley & Sons.
4.
Tajibaev, R., & Nurmuhamedova, S. (2022). Ayollar huquqlarini himoya qilish va
psixologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha milliy tajribalar.
O‘zbekiston Psixologiyasi Jurnali
,
1(4), 45-58.
5.
Navbahorova, G. N. (2021). Zo'ravonlikka uchragan xotin-qizlarga ko'rsatiladigan ijtimoiy
va psixologik yordamning samaradorligi.
Fanning Rivoji: Ilmiy Nashrlar Tahlili
, 10(5),
76-84.
