Oktabr, 2024-Yil
384
QORAQALPOGʼISTON RESPUBLIKASIDA BARQAROR RIVOJLANISHNI
EKOLOGIK INDIKATORLARINI GАT TEXNOLOGIYALARI YORDAMIDA
KARTALASHTIRISH
Yeshimbetova M.O.
Tajibaeva L.R.
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13935353
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Qoraqalpog’iston respublikasining barqaror rivojlanish
indikatorlarini GAT texnologiyalari yordamida kartalashtirishga bag’ishlangan.
Kalit so’zlar:
GAT texnologiyalar, Kartalashtirish, Barqaror rivojlanish, tuproqni
ifloslanishi,
suvni ifloslanishi, monitoring qilish.
Barqaror rivojlanishning ekologik indikatorlarini tanlashda tizimlash yoki tizimli
yondashuvni qoʼllashimiz lozim. Tizimli yondashuv ilmiy bilish jarayoni gipoteza, kontseptsiya,
rejadan boshlanib, nazariy asosini ishlab chiqish yoki aniqlashtirish hamda amaliy tatbiqiga yetib
borish metodlarini muayyan ierarxiya (qism-lar zinopoyasida) olib borishni talab etadi. Tegishli
tadqiqotlardagi mazkur metodologik talab, masalan, avval Quyi Zarafshon okrug ekotizimlariga
oid holatni aniqlash, soʼngra – dalaekspeditsion, kameral-laboratoriya va soʼngra, analitik-tahlil
metodlarni qoʼllashga undaydi.
Barqaror rivojlanish inson va jamiyat hayotini tashkil qilishning yangi koʼrinishi boʼlib,
geografik qobiqda yuzaga kelgan ekologik vaziyat va muammolarni kishilik jamiyatining barcha
jihatlari bilan har tomonlama hal etish kerakligining yangi yoʼllarini shakllan-tiradi. Barqaror
rivojlanish uchun jamiyat kishilari ongli ravishda
ekologik vazifalarni har kuni, har bir bosqichda amalga oshirishni talab qiladi. Barqaror
rivojlanish jamiyatning rivojlanishini taqazo etadi, binobarin, unga faqat ekologik vazifa
sifatidagina qaralishi mumkin emas. Jamiyatning barqaror rivojlanishi bir necha asosiy
oʼlchamlardan foydalanishni taqazo qiladi.
Dunyoda barcha mamlakatlar shunaqa modelni qabul qilsa va quyi-dagi printsipga
ogʼishmay amal qilsagina, sayyorada barqaror rivojlanish shakllana borishi mumkin:
– noosfera printsipining birinchi talabiga asosan yer osti boyliklaridan cheklanmagan
miqdorda foydalanishdan voz kechish;
– geografik qobiqni barqaror holatga qaytarish;
– ishlab chiqarish va isteʼmolning yangi ijtimoiy-iqtisodiy
Oktabr, 2024-Yil
385
modeliga oʼtish;
– Yer sayyorasi aholisining miqdorini barqarorlashtirish (ik-kitadan ortiq farzandi
boʼlmagan oilalar hisobiga);
– hozirgacha inson taʼsiriga kam uchragan barcha tabiat qismlari-ga «qoʼriqxona», «milliy
bogʼ» maqomlarini berish;
– tabiiy boyliklardan tejamkorlik va samaradorlik bilan
foydalanish;
– har qanday kuch ishlatishdan voz kechish (urushlarga yoʼl qoʼymaslik);
– ishlab chiqarishni chiqindisiz texnologiyalarga koʼchirish;
– hamma davlatlar va xalqlarning teng huquqliligiga erishish,
bir yoki bir guruh davlatlarning butun dunyo ustidan hukmronlik
qilish mafkurasidan voz kechish;
– jahon xalqlarining oʼziga xos madaniyatlarini asrab qolish va
rivojlantirish; ularning dinlarini hurmat qilish.
Barqaror rivojlanish iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy tamoyillarni qamrab olgan kompleks
muammolarni oʼz ichiga oladi. Boshqacha soʼz bilan aytganda, rivojlanish insoniyat ehtiyojlarini
qondirish va hayot darajasini yaxshilash uchun muhimdir. Аtrof-muhitni muhofaza qilishga doir
har qanday masala obʼektiv, ishonchli dalillarga asoslangan boʼlib, ortiqcha maʼlumotlarni aks
ettirishi kerak emas. Bunday maʼlumot atrof-muhitga taʼsir doirasini oʼrganish, nazorat qilish,
qaror qabul qilish va muvofiqlashtirish uchun kerak boʼladi.
Аtrof-muhit komponentlarini monitoring qilish jarayoni juda katta maʼlumotlar hajmini
shakllantiradi. Shuning uchun ham barqaror rivojlanishning (BR) indikatorlarni aniqlash, oʼr-
ganish orqali maʼlumotlarni soddalashtirish jamiyat va shaxslar-ning ushbu masala boʼyicha qaror
qabul qilishlari hamda real sharo-itda mavjud atrof-muhitni baholashlariga yordam beradi. Hozirgi
paytda BR indikatorlari atrof-muhit obʼektlarini monitoring qilish va pirovardida atrof tabiiy
muhitni boshqa-rish borasida muhim qurol hisoblanadi.
Oktabr, 2024-Yil
386
1-Rasm. Qoraqalpog’iston Respublkasida suvlarning ifloslanish darajasi kartasi
Bugungi kunda barqaror rivojlanish indikatorlarini ishlab chiqish jarayoni yakunlanmagan
boʼlsa-da, turli rivojlanish darajalari, yaʼni global, mintaqaviy, milliy, lokal, tarmoq, hatto alohi-
da aholi turarjoylari va korxonalar uchun indikatorlar loyihala-ri ishlab chiqilmoqda. Shuni alohida
taʼkidlash lozimki, indikatorlar oʼz xususiyati, maʼlumotlar hajmi, hududiy qamrab olinishiga
koʼra turli xil, yaʼni global, mintaqaviy, milliy va lokal darajalarda foydalaniladi. Global,
mintaqaviy va milliy darajalarda foydalaniladigan indikatorlar asosan umumlashtiruvchi
xususiyatga ega boʼlib, ular alohida davlatlar va mintaqalardagi atrof-muhitni muhofaza qilish va
ekologik holat haqida maʼlumot berishga xizmat qiladi. 1992-yili Rio-de-Janeyrodagi oliy
toifadagi uchrashuvdan keyin barqaror rivojlanish kontseptsiyasi eʼlon qilindi. BMTning Barqaror
rivojlanish komissiyasi (BRK) 1993 yili indikatorlarni atrof-muhit holatini muhofaza qilish va
istiqbol tendentsiyalari haqida obʼektiv baho berishga qaratilishini taklif qildi. Bu taklifga Osiyo
taraqqiyot banki, Butunjahon banki, atrof-muhit boʼyicha BMT komissiyasi, BMTning Yevropa
iqtisodiy komissiyasi, Аtrof-muhitni muhofaza qilish boʼyicha Yevropa agentliklari kabi xalqaro
tashkilotlar hamda bir qator davlat va nodavlat tashkilot-lari munosabat bildirdi. Ushbu taklifda
Oktabr, 2024-Yil
387
nafaqat ekologik indika-torlar, balki iqtisodiy, ijtimoiy va instituttsional indikatorlar haqida ham
fikr yuritilgan.
Koʼp hollarda umumiy tizimda quyidagi koʼrsatkichlar kichik tizimi ajralib turadi:
ekologik; iqtisodiy; ijtimoiy, institutsional Indikatorlar regional va lokal xususiyat kasb etishi
mumkin. Chunki biron bir mintaqadagi barqaror rivojlanish holati ikkinchi bir mintaqadagi yoki
davlatdagi holatga toʼgʼri kelmasligi mumkin. Masalan, Аfrikaning shimolida yuzaga kelayotgan
choʼllanish jarayoni Skandinaviya yarimorolidagi atrof-muhit holatida uchramasligi muqarrar.
Togʼ va togʼoldi hududlardagi suv eroziyasi yoki sel ketish holati Sahro zonalarida uchramasligi
ham mumkin. Shuning uchun ham barqaror rivojlanishning 8 ta yoʼnalishidagi rivojlanish
indikatorlari, joriy holati va taʼsir etish choralari biri ikkinchisidan farqlanadi. Nima boʼlganda
ham maʼmuriy yoinki tabiiy hududlarni baholayotganda barqaror rivojlanish yoʼnalishlarida
global indikatorlarining 8 ta turi saqlanib qolinadi.
REFERENCES
1.
A. Nigmatov. Ekologiyaning nazariy asoslari. T.: Faylasuflar jamiyati nashriyoti, 2013. –
Б. 224.
2.
Mirziyoyev Sh.M. 2017-2021 Harakatlar strategiyasi. – Toshkent: Adolat, - 2017. – 193 b.
3.
Navruzbaeva N.SH., Khudayberganov Ya. G. –“Theoretical and practical issues of creating
agricultural maps”. International Conference on Advance Research in Humanities, sciences
and Education, Hosted from Berlin, Germany. 2022 15.09. 120-122 b.
4.
Реймов А.Р. Охрана и рациональное использование земельных ресурсов в
Республике Каракалпакстан //Экологический вестник Узбекистана.-Ташкент, 2009.-
№ 9.- С.28-29.
5.
Реймов П.Р. Современное состояние охраны окружающей среды в Каракалпакстане
и охрана биоразнообразия. Экологический вестник Узбекистана.- Ташкент, 2004.- №
1.- С. 10-14.
