Oktabr, 2024-Yil
388
QORAQALPOGʼISTON RESPUBLIKASINING BARQAROR RIVOJLANISHIDA
EKOLOGIK INDIKATORLARNING AHAMIYATI
Xudaybergenov Ya.G.
Yeshimbetova M.O.
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13935372
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Qoraqalpog’iston respublikasining barqaror rivojlanish
indikatorlari tahlil qilingan bo’lib, bunda asosan suv va tuproq resurslari chuqur o’rganilgan.
Kalit so’zlar:
Barqaror rivojlanish, tuproqni ifloslanishi,
ekologik muammolar,
suvni
ifloslanishi, monitoring.
Hozirgi vaqtda dunyoda atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanish
masalalarini hal qilishda yer va suv resurslari holatini baholash, davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari va aholining keng qatlamlarini yerlarning miqdoriy va sifat holati to'g'risida ishonchli
ma'lumotlar bilan ta'minlash masalalarini hal qilishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. katta
ahamiyatga ega, ularning ma’lum vaqt oralig‘ida o‘zgarishi, toifalar va yerlar bo‘yicha
taqsimlanishi, shuningdek, sug‘oriladigan yerlarning unumdorligini pasaytiradigan salbiy
jarayonlarning asosiy sabablari tahlili. Shu munosabat bilan tabiatdan foydalanishni oqilona
boshqarish va ulardan foydalanishni yaxshilash chora-tadbirlarini ishlab chiqishda yer va suv
resurslarining ekologik ko‘rsatkichlarini aniqlash katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 17-iyundagi “Qishloq xo‘jaligida yer va
suv resurslaridan samarali foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5742-son qarorida
ta’kidlanganidek, sug‘oriladigan maydonlarning unumdorligini oshirish, meliorativ holati va suv
ta’minotini yaxshilash maqsadida davlat dasturlari doirasida keng ko‘lamli irrigatsiya va
melioratsiya tadbirlari amalga oshirilmoqda. Natijada 2008-2017 yillar mobaynida 1,7 million
gektardan ortiq sug‘oriladigan maydonlarning suv ta’minoti hamda 2,5 million gektar
maydonlarning meliorativ holatini yaxshilashga erishildi. Biroq global iqlim o‘zgarishi natijasida
so‘nggi yillarda davriy ravishda kuzatilayotgan suv tanqisligi va ichki irrigatsiya tarmoqlarining
asosiy qismi yaroqsiz holatga kelganligi sug’oriladigan ekin yerlarining meliorativ holati
yomonlashishiga va yillar davomida foydalanishdan chiqib ketishiga olib kelgan.
“O‘zbekistonda atrof-muhit holatini monitoring qilish uchun ekologik indikatorlardan
foydalanish bo‘yicha yo‘riqnoma”ga asosan mutaxassislarga 91 ta indikator tavsiya etilgan bo‘lib,
ulardan 12 tasi yer resurslari holatini baholash bo‘yicha taklif qilingan. Mazkur sohaning
Oktabr, 2024-Yil
389
dolzarbligi hamda undagi har qanday ishlanmalarning katta amaliy ahamiyatini hisobga olib, biz
ushbu muammoga e’tibor qaratdik, qayd etilgan ayrim indikatorlarning Qoraqalpog‘iston
Respublikasi bo‘yicha sonli tavsiflari keltirildi.
Yer resurslarini baholash uchun taklif etilayotgan indikatorlar
(O’zbekiston Respublikasi Ekologiya davlat qo’mitasi ma’lumotlariga ko’ra )
1-jadval
№
Indikator nomi
Hajmi
1
Dehqonchilik uchun foydalaniladigan yerlar
ming/ga
2
Sug’oriladigan ekin maydonlaridan ekinlar
ming/ga
3
Qo’llaniladigan O’g’itlar
kg/ga
4
Tuproqning pestitsidlar bilan ifloslanishi
ming/ga
5
Shamol va suv eroziyasiga uchragan qishloq
xo’jaligi yerlari
ming/ga
6
Qishloq
xo’jaligi
yerlarining
tuzilishi
va
foydalanishni o’zgartirish
%
7
Pestitsidlardan foydalanish
kg/ga
8
Paxta hosildorligi
s/ga
9
Sug’oriladigan ekin maydonlarining sifati
Tuproq
ball
boniteti
ko’rsatkichlari
10
Hududni suv bosishi
Umumiy maydonga nisbatan %
11
Sug’oriladigan yerlarning sho’rlanishi
Umumiy maydonga nisbatan %
12
Yaylovlarning degratatsiyasi
%
O‘zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi hamda Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Davlat statistika boshqarmasining ma’lumotlariga ko‘ra, 2015-yil 1-yanvar holatiga
qishloq xo‘jaligi korxonalarining barcha qishloq xo‘jaligi yerlari 2028,9 ming gektarni tashkil etdi.
Shu jumladan haydaladigan yerlar- 417,2 ming ga, pichanzorlar - 68, 6 ming ga va yaylovlar -
1525,3 ming ga. 1996-2008 yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasida sug‘oriladigan yerlardagi
ekin maydonlari quyidagicha o'zgartirildi (ming gektarda): 1996 yilda - 411,3; 1997 yilda - 407,8;
1998 yilda - 405,8; 1999 yilda - 394,8; 2000 yilda - 337,4; 2018 yilda esa 420 ming gektarni tashkil
etdi.
Oktabr, 2024-Yil
390
Tuproqning pestitsidlar bilan ifloslanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining ANIDI axborotnomalarida vaqti-
vaqti bilan eʼlon qilinadi. Oʻzbekistonda tuproq ifloslanishining asosiy manbalari sanoat
korxonalari chiqindilari, sobiq qishloq xoʻjaligi aerodromlari va zaharlar koʻmilgan joylar,
shuningdek, sanoat chiqindilari toʻplanadigan joylar hisoblanadi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi
uchun eng katta xavfni sobiq qishloq xoʻjaligi aerodromlari uchastkalari tashkil etadi.
2002-2003 yillarda o'tkazilgan monitoring natijalariga ko'ra. va 2015-2018 yillar
Aniqlanishicha, Qoraqalpog‘iston Respublikasining Xo‘jayli, Chimboy, Amudaryo va Kegeyli
viloyatlarida tuproqning xlororganik pestitsidlar bilan ifloslanish darajasi MPKdan 5 barobardan
ortiqroqdir. Nukus viloyatida nitratlar boʻyicha MPC meʼyoridan oshib ketishi aniqlangan – 56,8
baravargacha; Qoraqalpog‘iston Respublikasining Taxiatosh, Xo‘jayli va Chimboy viloyatlarida
12,9 baravardan 75,1 baravargacha ekanligi o’rganilgan.
Ekologik indikatorlar iqlim o‘zgarishi, atmosfera havosi, suv va yer resurslarining holati,
bioxilma-xillik, aholi salomatligi bilan bog‘liq muhim ekologik muammolarni, shuningdek,
Markaziy Osiyo davlatlarining, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasining ekologik holati bilan
bog‘liq boshqa muhim ko‘rsatkichlarni tavsiflaydi.
Indikatorning asosiy roli ma'lumot berishdir. Ma'lumotni foydalanuvchiga etkazish uchun
oddiylik kerak. Indikatorlar murakkab haqiqatni soddalashtiradi. Ko'rsatkich - monitoring
ma'lumotlarini yig'ish va tahlil qilish jarayonida olingan ma'lumotlarni "siqish".
Ko'rsatkichlar va ularning fraktsiyalari turli darajadagi tafsilotlarga imkon beradi va
vaziyatni kuzatish va tahlil qilishni osonlashtiradi. Monitoring natijasida olingan ishonchli
ma'lumotlarning mavjudligi atrof-muhitni muhofaza qilish sohasidagi boshqaruv bilan bog'liq
faoliyatga bog'liq.
Bu hududning koʻplab ekologik muammolari orasida yer va suv resurslaridan oqilona
foydalanish muammolari ustuvor ekologik muammolar sifatida belgilanib, ularni havzaviy,
mintaqaviy va mahalliy darajada hal etish yoʻllari ham koʻrib chiqiladi. Qoraqalpogʻiston
Respublikasining ekologik holati toʻgʻrisida toʻplangan va mavjud maʼlumotlarni baholar
ekanmiz, shu hududda eng muhim ekologik omil suv resurslari, ikkinchi oʻrinda yer resurslari,
alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar va qurigan yerlar hududining koʻpayishi haqida
xulosa qilish mumkin. Ekologik koʻrsatkichlardan uzoq muddatli foydalanish tahlili shuni
koʻrsatdiki, bugungi kunda Qoraqalpogʻiston Respublikasi yer resurslarining holati qoniqarli,
sugʻoriladigan yerlarning asosiy qismi shoʻrlangan, ekinlar hosildorligi arzimas, yerlarning bir
Oktabr, 2024-Yil
391
qismi . pestitsidlarning qoldiq miqdori bilan ifloslanganligi sababli, nafaqat yer resurslari holatini
monitoring qilish, balki boshqaruv faoliyatini ham amalga oshirish kerak.
REFERENCES
1.
A. Nigmatov. Ekologiyaning nazariy asoslari. T.: Faylasuflar jamiyati nashriyoti, 2013. –
Б. 224.
2.
Mirziyoyev Sh.M. 2017-2021 Harakatlar strategiyasi. – Toshkent: Adolat, - 2017. – 193 b.
3.
Navruzbaeva N.SH., Khudayberganov Ya. G. –“Theoretical and practical issues of creating
agricultural maps”. International Conference on Advance Research in Humanities, sciences
and Education, Hosted from Berlin, Germany. 2022 15.09. 120-122 b.
4.
Navruzbaeva N.SH. “Assessment of Land Resources Using Environmental Indicators ”,
Texas journal Multidsciplinary Studies
