Oktabr, 2024-Yil
411
QORAQALPOG’ISTONDA SUG’ORILADIGAN YERLARNI
S
HO’RLANISHINING
TABIIY-GEOGRAFIK JIHATLARI
Auezov A.S.
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13936279
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Qoraqalpog’iston Respublikasida sug’oriladigan
yerlardagi sho’rlanishni tabiiy geografik jihatlariga to’xtab o’tilgan.
Kalit so’zlar:
Yerlarni sho’rlanishi, Melioratsiya, suv resurslari, dehqonchilik, tabiiy-
geografik rayonlashtirish.
Oʻzbekiston Respublikasining sugʻoriladigan yerlari koʻproq shoʻrlanishga uchraydi. Bu
iqlimning qurg'oqchilligi, sug'oriladigan yerlarning geologik va gidrogeologik sharoitlari bilan
bog'liq. Radiatsion quruqlik indeksi K, energiya, suv va tuz rejimlari o'rtasidagi munosabatlarni
tavsiflaydi va asosiy ekologik omillarning umumiyligini aks ettiradi, Qoraqalpog’iston
Respublikasi uchun 2,5 dan 12 gacha. Qurg'oqchilik koeffitsienti - Ka < 0,12 - 0,3, kontinentallik
koeffitsienti - Kk = 220 -290. Bu ko'rsatkichlar gidromorf rejim sharoitida tuproqning
sho'rlanishiga sabab bo'ladi.
Iqlimning qurg'oqchilligidan qat'iy nazar, tuproqda tuz to'planish jarayoni uzoq vaqt
davomida tuproq qatlamida hosil bo'lgan namlik oqimlarining vektori bilan belgilanadi. Nisbatan
katta hajmdagi suv bug'lanib ketadigan qurg'oqchil zonada bu jarayonlar juda tezlashadi va
tuproqning suv-tuz rejimini shakllantirish uchun uning qaysi vektorga kirishi juda muhimdir.
Ko'pgina ma'lumotlarga ko'ra, barcha turdagi o'simliklarning (donli o'simliklardan tortib to
yog'ochli o'simliklargacha) hayotiy faolligini belgilovchi ildiz qatlami bir metrdan oshmaydi.
Tuproqdagi tuzlarning koʻchishiga dalalarni sugʻorish taʼsir koʻrsatadi.
2012-2021 yillardagi sug'oriladigan dalalarning sho'rlanish dinamikasini hisobga olgan
holda shuni ta'kidlash mumkinki, tuproqlarda asosan o'rtacha sho'rlanish darajasi (32-39%)
bo'lgan. Eng past ko'rsatkichlar juda sho'rlangan tuproqlar bilan belgilanadi - 11% gachadir.
Bu yerda sugʻorma dehqonchilik, taxminan oʻtgan asrning oʻrtalaridan boshlangan erlarni
ommaviy oʻzlashtirish boshlanishidan avval daryo vodiylari, ularning birinchi va ikkinchi
terrasalari va deltalari bilan chegaralangan edi. Bu suv olishning texnik imkoniyatlari va
hududning gidrogeologik xususiyatlari bilan izohlandi.
Oktabr, 2024-Yil
412
1
-
rasm. Sug’oriladigan yerlarning sho’rlanish darajasi 2012-2022 yillar kesimida
Amaliy foydalanish maqsadida biz “Qoraqalpog‘iston Respublikasi yerlarini qishloq
xo‘jaligida foydalanish uchun qulaylik darajasiga ko‘ra baholash” sxematik xaritasini tuzdik, unda
quyidagi omillar hisobga olindi: sug‘oriladigan yerlarning sho‘rlanish darajasi, yerlar, ekinlarning
hosildorligi, kollektor-drenaj tarmog'ining uzunligi va boshqalar. Yer resurslarini baholashda
ekologik indikatorlardan foydalanishimiz bu yerning sifatini yaxshilashga, ekin maydonlarining
hosildorligini oshirishga sezilarli darajada xizmat ko’rsatadi.
Qoraqalpogʼiston Respublikasida, yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin joylashgan. Bu esa
mazkur hududlar tuproqlarining meʼyoridan ortiqcha shoʼrlanishiga sabab boʼlmoqda.
Mamlakatimizda kuzatilayotgan quruq iqlim va global iqlim oʼzgarishlari taʼsiri tufayli
sugʼoriladigan yerlarning meliorativ holati yomonlashmoqda. Bu esa oʼz navbatida
hosildorlikning kamayishiga olib kelmoqda. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining «Yerlarning
meliorativ holatini yaxshilash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʼgʼrisida»gi
2007 yil 29 oktyabrdagi PF-3932-sonli farmoni muhim ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur farmon
ijrosini taʼminlash maqsadida qabul qilingan Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 19
martdagi PQ-817-sonli qarori bilan tasdiqlangan «2008–2012 yillar davrida sugʼoriladigan
yerlarning meliorativ holatini yaxshilash» Davlat dasturi ekin maydonlarining meliorativ holatini
yaxshilash, melioratsiya obʼektlarini barpo etish, rekonstruktsiya qilish va taʼmirlash-tiklash
hamda ushbu ishlarni moliyalashtirishning yangi tizimini yaratishda muhim omil boʼldi.
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
sh
o
'rlan
is
h
d
ar
aj
asi
, %
yillar
Sho'rlanmagan
kam sho'rlangan
o'rta sho'rlangan
o'ta sho'rlangan
Oktabr, 2024-Yil
413
Bu yerda sugʻoriladigan dehqonchilik, taxminan oʻtgan asrning oʻrtalaridan boshlangan
erlarni ommaviy oʻzlashtirish boshlanishidan avval daryo vodiylari, ularning birinchi va ikkinchi
terrasalari va deltalari bilan chegaralangan edi. Bu suv olishning texnik imkoniyatlari va
hududning gidrogeologik xususiyatlari bilan izohlandi.
2-rasm. Qoraqalpog'iston Respublikasida sug'orish uchun suv iste'moli dinamikasi
(mln.kub metr da)
Umumiy suv iste'moli, shu jumladan suvdan foydalanish turlari bo'yicha.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida suvdan foydalanishning turli sohalari uchun suv iste’moli
to‘g‘risidagi ma’lumotlar Jadvalda keltirilgan. 2.3. Bu yerda sug‘orish uchun suv iste’moli
me’yoridan ortiq – yiliga 7,928 kub metrni tashkil etgan bo‘lsa, suv iste’molining katta qismi
kommunal xizmatlar faoliyatiga (yiliga 0,140 kub metr), shuningdek, Respublikada baliqchilikni
rivojlantirishga yiliga 0,068 kubometr suv yo'naltirilgan.
REFERENCES
1.
A. Nigmatov. Ekologiyaning nazariy asoslari. T.: Faylasuflar jamiyati nashriyoti, 2013. –
Б. 224.
2.
Mirziyoyev Sh.M. 2017-2021 Harakatlar strategiyasi. – Toshkent: Adolat, - 2017. – 193 b.
3.
Navruzbaeva N.SH., Khudayberganov Ya. G. –“Theoretical and practical issues of creating
agricultural maps”. International Conference on Advance Research in Humanities, sciences
and Education, Hosted from Berlin, Germany. 2022 15.09. 120-122 b.
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
m
ln
.k
u
b
me
tr
yillar
Oktabr, 2024-Yil
414
4.
Закон Республики Узбекистан «О воде и водопользовании» // В кн.: «Охрана
окружающей среды. Законы и нормативные документы», вып.1, Ташкент: «Chinor
EHK», 2000.- С. 118-211.
5.
Ўзбекистон Республикаси атроф-муҳит холати ва табиий ресурслардан фойдаланиш
тўғрисидаги миллий маъруза. Тошкент, 2008. – Б. 26-31.
