Oktabr, 2024-Yil
372
TALABALARNING KOGNITIV FAOLLIGINI RIVOJLANTIRISHDA SHAXSGA
YO‘NALTIRILGAN YONDASHUVLAR
Xujobekov Bobur Xushboq o‘g‘li
JizPI, “Transport” fakulteti tyutori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13931481
Hozirgi zamon ta’limi rivojlanishida tendensiyalarni tahlil qilish bizga shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvni amalga oshirish pedagogik faoliyatni va umuman ta’limni
insonparvarlashtirishning usuli tarzida ishtirok etadi. O‘qituvchining pedagogik faoliyatda
shaxsga
yo‘naltirilgan
yondashuvni
amalga
oshirishga
tayyorgarligini
uni
insonparvarlashtirishning muhim omili sifatida qarab chiqish lozim. Aytilganlarga qo‘shimcha
qilib, bugungi kunda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni Ye.V.Bondarevskiy hozirgi zamon
ta’limini zamonaviylashtirishning asosiy yo‘li sifatida qaraydi [2].
Bugungi kunda ta’lim beruvchi faqat bilim berish va amaliy ko’nikmani shakllantirish
bilan chegaralanmasdan ta’lim oluvchilarni mustaqil bilim olish, izlanish va pedagogik vazifalarni
echishda eng maqbul qarorlar qabul qilishga o’rgatishi kerak.
Bu esa, ta’lim jarayonini boshqacha yondashuv bilan ishlab chiqishni talab qiladi.
Jumladan, o’qituvchi talabaga va fanga nisbatan o’zining munosabatini o’zgartirishga
to’g’ri keladi. Biz shaxsga yo’naltirilgan ta’limni tashkil etish orqali bu talablarni bajarish
imkoniyatlarini ko’rib chiqamiz.
Shaxsga yo’naltirilgan ta’limning nazariy asoslariga quyidagilar kiradi:
-
ta’lim oluvchining ta’lim jarayonidagi o’rnini belgilash va shaxsni rivojlantirish;
-
ta’lim oluvchining kasbiy shakllanishi bo’yicha me’yoriy talablar qo’yiladi. Ushbu
me’yorlar Davlat ta’lim standartlarida va ularning malaka talablarida o’z aksini topadi;
-
ta’lim jarayonini tashkil etishda pedagogning ijodiy qobiliyati va mahorati katta
ahamiyatga ega.
-
ta’lim jarayoniga shaxsga yo’naltirilgan ta’lim texnologiyalarni qo’llash talab etiladi.
O‘qituvchining shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni amalga oshirishga tayyorligi
muammosi bo‘yicha ta’limning shaxsga yo‘naltirilgan tizimda o‘qituvchining o‘rni
masalasinimuhokama qilishga to‘g‘ri keladi.
Zamonaviy pedagog o‘z kuchini yangi bilim, ko‘nikma va malakalar olishga emas, balki
tez eskiradigan va nofunksional bilimlardan xalos bo‘lishga yo‘naltirishga majbur bo‘lmoqda.
Ammo, ushbu fikr qanchalik paradoksal bo‘lmasin, real ta’lim sharoitida o‘quv
maqsadlariga yo‘naltirilgan va loyihalashtirilgan shunday o‘quv jarayonini tashkil etish kerakki,
Oktabr, 2024-Yil
373
unda o‘qituvchi va ta’lim oluvchilar zamonaviy talablarni tushunib yetishlari va bunga tayyor
bo‘lishlari lozim.
Buning uchun biz kasbiy mahoratimizni, faqatgina ta’lim oluvchilarning bilimlari va
mahoratlarini nazorat qilishga emas, balki bilim, ko‘nikma va malaka -bilish va qo‘llashda yuzaga
kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarni o‘z vaqtida bartaraf etishga malakali harakatlarimiz bilan
yordam berishimiz uchun, ularning faoliyatini tashhis qilishga yo‘naltirishimiz kerak. Ushbu
pedagogik faoliyat, an’anaviy ta’limdagiga nisbatan ancha murakkab va bizdan yuqori mahorat
talab qiladi hamda quyidagi shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillariga tayanish maqsadga
muvofiq sanaladi:
-
shaxsning mavqei tan olinadi, sub’yektiv tajriba tarqatuvchi sifatida talaba faol
qatnashadi va o‘z-o‘zini baholaydi;
-
ta’lim jarayonida har bir talabaning sub’yektiv tajribasi ko‘zda tutiladi;
-
talabaning shaxs sifatida rivojlanishi faqatgina uning me’yoriy faoliyati bilan
shug‘ullanishdangina qoniqmaydi, doimiy ravishda tajriba orttirib o‘z qobiliyatini rivojlanish
manbaisini kengaytirib boradi.
Shunday qilib, shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni sub’yekt ta’limidek aniqlash mumkin,
chunki u tashkil etilish, aniqlanish va rivojlanishga muhtoj hisoblanadi. Bundan tashqari, shaxsga
yo‘naltirilgan ta’limni amalga oshirish quyidagi shart-sharoitlar va talablar bilan qondirilishi kerak
bo‘ladi:
-
ta’lim jarayonida barcha sub’yektlarni rivojlantirish, talabalar ustalar, o‘qituvchilar,
boshqaruv personali uchun sharoit yaratib berish;
-
ta’limi jarayonida shaxsning kasbiy kerakli zarur xislatlariga e’tibor berish va ularni
rivojlantirish;
-
shaxsni rivojlantirishning zamonaviy pedagogik va psixologik texnologiyalarini ta’lim
jarayoniga tatbiq etish;
-
ta’lim sub’yektlarini himoya qilish, ta’lim oluvchilar ijobiy natijalarga erishishlari uchun
o‘quv vaziyatlari tashkil etish;
-
ta’lim sub’yektlarini kasbiy rivojlantirish uchun o‘quv-uslubiy yordam ko‘rsatish, doimiy
va psixodiagnostik tashxisni tashkil etish;
-
tabaqalashtirilgan ta’limni rivojlantirish, chunki u ta’lim oluvchining o‘zini anglashida
va rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi va keng miqyosda tatbiq etiladi;
-
keng ko‘lamda pedagogik shart-sharoitlar yaratish, amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazishag
mo‘ljallangan zamonaviy ustaxonalar, tajriba xonalari va o‘quv xonalarini tashkil etish;
Oktabr, 2024-Yil
374
-
shaxsning asosiy xususiyatlarini, shuningdek bo‘lajak mutaxassisning kasbiy xislatlarini
belgilash.
Yuqorida o‘tkazilgan nazariy tahlillar shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni shunday bir ta’lim
jarayonini tashkil etishga qaratilgan sifatida tushunishga imkon beradiki, bunda ta’lim
oluvchilarda o‘zini o‘qitishiga, o‘ziga bilim berishga, o‘zini rivojlantirishga, o‘zini belgilab
olishga, mustaqillikka va o‘zini namoyon qilishga bo‘lgan qobiliyatini rivojlantirish uchun uning
tayyorgarligi, qobiliyatlari va psixofiziologik xususiyatlariga mos holda shaxsiy imkoniyatlarining
yanada to‘la namoyon bo‘lishi va amalga oshirilishi uchun sharoit yaratiladi.
A.A. Rean: ilmiy, gumanistik, faoliyat, shaxsiy, aksiologik, kulturologik, antropologik,
antroposotsial, yaxlit, tizimli, kompleks, paradigmatik, poliparadigmatik, interparadigmatik,
sivilizatsiyaviy, ekologik, germenevtik, evolyutsion-gnoseologik, kognitiv-informatsion,
refleksiv, sinergetik, parametrik va boshqalar [1].
Biroq, ularning hammasi ham kognitiv faoliyatni rivojlantirishga birdek hissa qo‘shmaydi
va tabiatshunoslik profiliga ega bo‘lgan texnik maktab o‘quvchilari kontingentining psixologik va
pedagogik xususiyatlarini hisobga olgan holda informatikani o‘qitish jarayonini
individuallashtirish uchun moslashuvchan vositalarni taqdim etadi.
Didaktik yondashuvlarni tasniflashning ierarxik usulidan foydalanib, biz kompyuter
fanining fan sohasi uchun kognitiv faollikni rivojlantirish uchun foydalaniladigan darajalarni
ajratib turamiz va uch darajaga ajratamiz.
Birinchi daraja (1-rasm) 4 ta asosiy ta'lim yondashuvidan iborat: shaxsiy, axborot, tizimli
va faoliyatga asoslangan.
1-daraja 2-daraja 3-daraja
1-rasm. Kognitiv faoliyatni rivojlantirishga qaratilgan didaktik yondashuvlarni
taqsimlashning darajali sxemasi
D
id
ak
ti
k
y
o
n
d
as
h
u
v
lar
Shaxsiy
Axborot
Tizimli
Faoliyat
Tiz
im
li
a
xboro
t
Tiz
im
li
fa
oli
ya
t
T
al
ab
al
arg
a
qa
ra
ti
lgan
Oktabr, 2024-Yil
375
Ikkinchi daraja tadqiqot mantiqini hisobga olgan holda, birinchi darajali yondashuvlardan
asosiy g'oyalarni birlashtirish natijalari, pedagogik jarayonlar va hodisalar o‘rtasidagi sabab-ta'sir
munosabatlarini ochib berish natijalari bilan ifodalanadi: tizim-axborot, tizim- faoliyat.
Uchinchi daraja birinchi darajali, tizim-faoliyat va tizim-axborot - ikkinchi darajadan
shaxsiy yondashuvga asoslangan o‘quvchiga yo‘naltirilgan yondashuv bilan ifodalanadi.
Jamiyat taraqqiyotining zamonaviy ehtiyojlari o‘quvchi shaxsini birinchi o‘ringa
qo‘yayotganligi sababli shaxsiy yondashuv alohida ahamiyat kasb etadi.
“Mavjudlikni shakllantirish jarayonlari va shaxs va faoliyat o‘rtasidagi muhim bog'liqlik
pedagogikaning ushbu toifadagi tabiiy qiziqishini belgilaydi”. Bu o‘qituvchi va tadqiqotchilarning
faollik yondashuvini rivojlantirishga katta qiziqishini keltirib chiqaradi.
Tizimli yondashuv har qanday muammoni tizimlilik nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadigan
faoliyat usullari majmuidir”. Ta'limda tizimli yondashuv o‘quv maqsadlari va natijalarga
qo‘yiladigan talablarni aniq shakllantirish orqali barcha sub'ektlarning o‘zaro bog'liqligini
belgilaydi. Ta'limga tizimli yondashuvni joriy etish muammosi bilan ko‘plab o‘qituvchilar
shug'ullanadi:
Binobarin, ta'lim tizimining maqsadi o‘zgarib, "bilim" dan (ta'limning maqsadi va natijalari
bilim, ko‘nikma va malakalardir) o‘rganishni shaxsga yo‘naltirilgan tashkil etishga o‘tishni
belgilab beradi, uning asosiy maqsadi ta'limni rivojlantirishdir. talabaning qobiliyat va iste’dod.
O‘z navbatida, akademik A.M. Novikovning ta'kidlashicha, o‘quvchi shaxsining "o‘zini"
motivatsion-ehtiyoj mexanizmini "ishga tushirish" muammosi zamonaviy ta'limning asosiy
didaktik muammolaridan biri bo‘lib, "o‘quvchi shaxsini sub'ekt sifatida rivojlantirish va uni
takomillashtirish omili". uning ta'lim sifati talabaga yo‘naltirilgan yondashuvdir" [3, 19-b].
N.I.
Pak asarlarida o‘quvchiga yo‘naltirilgan ta'limning quyidagi ta'rifiga ega - "norasmiy
ta'limga va o‘qish uchun motivatsiyani, talabaga insoniy munosabatni ta'minlaydigan shart-
sharoitlarni yaratishga qaratilgan tizim. Bu talabadan o‘z ta'lim traektoriyasini qurishda, o‘rganish
sur'atini, ta'lim natijalariga erishish vositalari va usullarini tanlashda faol va mas'uliyatli ishtirokchi
bo‘lishini talab qiladi [4].
Talabaga yo‘naltirilgan yondashuvga ko‘ra, o‘quvchining shaxsiyati "o‘z rivojlanishining
markazi, jumladan, o‘sishning manbalari va harakatlantiruvchi kuchlari; o‘zini mustahkamlash
uchun zarur bo‘lgan resurslar; o‘zini-o‘zi anglashning individual yo‘lini tanlash va butun
rivojlanishni boshqarish qobiliyati". Binobarin, talabaning o‘zi o‘quv jarayonini o‘z qobiliyatiga,
ta'lim va kasbiy ehtiyojlariga mos ravishda o‘zgartirishga qodir.
Oktabr, 2024-Yil
376
Talabalarga yo‘naltirilgan yondashuv o‘quvchilarning o‘quv motivatsiyasi va kognitiv
faolligini rivojlantirishga eng katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu munosabat bilan texnik maktabda
informatika o‘qitish jarayonini shu asosda qurish afzalroqdir.
REFERENCES
1.
Реан, А. А. Педагогика: Учебное пособие / Н. В Бордовская, А. А. Реан — СПб.: Питер,
2006. — 304 с.
2.
Бондаревская Е.В. Личностно ориентированный подход как основной путь
модернизации образования: Доклад на августовской конференции работников
образования г.Ростова-на-Дону /Е.В.Бондаревская. - Ростов-на-Дону, 2002. - 48 с.
3.
Новиков, А.М. Основания педагогики Пособие для авторов учебников и
преподавателей педагогики / А.М. Новиков. - М.: Издательство «Эгвес», 2010.– 208 с.
4.
Пак, Н.И. Проективный подход в обучении как информационный процесс.
Монография. – Красноярск: РИО КГПУ, 2008. – 225 с.
