ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
286
IMO-ISHORA TILI TIZIMIDA YANGI IMO-ISHORALARNING ROLI.
Djurayeva Sohiba Barat qizi
JDPU Maxsus pedagogika kafedra o’qituvchisi.
Abdullayeva Yulduz Nasirullo qizi
Abdigapporova Mahfuza Muxammadjon qizi
Abdug'apporova Muxlisa Nuriddin qizi
Surdopedagogika yo‘nalishi, 3-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14450866
Annotatsiya. Ushbu maqola imo-ishora tili tizimida yangi imo-ishoralarning roli va
ularning kommunikativ samaradorligini o‘rganishga bag‘ishlangan. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan
shaxslar uchun imo-ishora tili hayotiy ahamiyatga ega bo‘lib, ular bilan samarali muloqotni
ta'minlashda asosiy vosita hisoblanadi. Maqolada, yangi imo-ishoralarning til tizimiga
qo‘shilishi, tilning leksik boyligini kengaytirish va kommunikativ imkoniyatlarni oshirishdagi
ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar: imo-ishora tili, yangi imo-ishoralar, kommunikatsiya, maxsus ta'lim, eshitish
jihati, tillar va til tizimlari, til qilib, talim metodikasi, pedagogik yoritishlar, o‘rganish va
o‘rganish, til o‘rgatish innovatsiyalari, imo-ishora tili pedagogikasi, maxsus aloqa, leksik boylik,
imo-ishora tilining ostida, til ko‘ mumkini, madaniyat va til, til o‘rganish jarayoni.
РОЛЬ НОВЫХ ЖЕСТОВ В СИСТЕМЕ ЖЕСТОВОГО ЯЗЫКА.
Аннотация. Данная статья посвящена изучению роли новых жестов в системе
жестового языка и их коммуникативной эффективности. Язык жестов жизненно важен
для людей с нарушениями слуха и является основным инструментом эффективного
общения с ними. В статье рассматривается важность добавления новых жестов в
языковую
систему,
расширения
лексического
богатства
языка,
повышения
коммуникативных возможностей.
Ключевые слова: язык жестов, новые жесты, общение, специальное образование,
слуховой аспект, языки и языковые системы, язык, методика преподавания,
педагогические последствия, обучение и обучение, инновации в обучении языку, педагогика
жестового языка, специальное общение, лексическое богатство, под языком жестов,
языковая возможность, культура и язык, процесс изучения языка.
THE ROLE OF NEW GESTURES IN THE SIGN LANGUAGE SYSTEM.
Abstract. This article is devoted to studying the role of new signs in the sign language
system and their communicative effectiveness. Sign language is of vital importance for people with
hearing impairments and is the main tool for ensuring effective communication with them. The
article considers the inclusion of new signs in the language system, their importance in expanding
the lexical wealth of the language and increasing communicative capabilities.
Keywords: sign language, new signs, communication, special education, auditory aspect,
languages and language systems, language development, teaching methodology, pedagogical
coverage, learning and learning, language teaching innovations, sign language pedagogy, special
communication, lexical wealth, under sign language, language potential, culture and language,
language learning process.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
287
Imo-ishora tili - bu ma'noni etkazish uchun ko'p jihatdan imo-ishoralarga tayanadigan
muloqotning murakkab va boy shakli. So'nggi yillarda yangi imo-ishoralar imo-ishora tili tizimini
takomillashtirish va kengaytirishda hal qiluvchi rol o'ynadi. Ushbu imo-ishoralar nafaqat tilga
chuqurlik va noziklikni qo'shibgina qolmay, balki kar va eshitish jamiyatlari o'rtasidagi aloqa
bo'shliqlarini bartaraf etishga yordam berdi. Imo-ishora tillari to'laqonli tabiiy tillar bo'lib,
so'zlashuv tillaridan tarkibiy jihatdan farq qiladi. Xalqaro imo-ishora tili mavjud bo'lib, u kar va
eshitmaydiganlar hamjamiyatida xalqaro uchrashuvlarga borishda yoki muloqot qilish va sayohat
qilish kabi norasmiy holatlarda qo'llaniladi. Ushbu shakl tabiiy imo-ishora tillari kabi murakkab
bo'lmagan imo-ishora tilining pidgin shakli hisoblanadi. U cheklangan leksikadan foydalanadi.
Butun dunyoda yagona imo-ishora tili mavjud emas. Og'zaki til kabi, imo-ishora tillari ham
bir-biri bilan muloqotda bo'lgan odamlarning turli guruhlari orqali tabiiy ravishda rivojlangan,
shuning uchun ko'p navlari bor. Bugungi kunda dunyo bo'ylab imo-ishora tilining 138 dan 300
gacha turli xil turlari mavjud. Yana bir qiziq jihat shundaki, bir xil so'zlashuv tilini baham
ko'radigan mamlakatlar uchun bir xil imoishora tilini bo'lishish shart emas. Masalan, ingliz tili
uchta turga ega - Amerika imoishora tili, Britaniya imo-ishora tili va Avstraliya imo-ishora tili.
Imo-ishora tili vizual vositadir. Bu imo-ishoralar, qo'l signallari, tana tili va yuz ifodalarini
o'z ichiga oladi. Bularning barchasi og'zaki so'zlar o'rnida qo'llaniladi. Imo-ishora tili qo'l
signallari, shakllar va harakatlardan ko'ra ko'proqdir. Yelka harakatlari, lablar naqshlari va yuz
ifodalari ham bir xil darajada muhim rol o'ynaydi. Imo-ishora tili asosiy shaklidir aloqa kar yoki
eshitish qobiliyati zaif jamiyat uchun. Ammo bu ular imo-ishora tilidan foydalanadigan yagona
odamlar ekanligini anglatmaydi. Nutq apraksiyasi, autizm, Daun sindromi va serebral falaj kabi
nogironlar ham imo-ishora tilidan foydalanadilar. Qobiliyatli odamlar ham o'z hayotlarining bir
bosqichida, masalan, ona tili o'z tilidan farq qiladigan kishi bilan muloqot qilish uchun
foydalanadilar. Muxtasar qilib aytganda, imo-ishora tili og'zaki muloqot imkonsiz yoki istalmagan
hollarda qo'llaniladi.
Imo-ishora tilida yangi imo-ishoralarning asosiy rollaridan biri ularning tilning so'z
boyligini va ifodaliligini oshirish qobiliyatidir. Og'zaki tillar rivojlanib, yangi tushunchalar va
texnologiyalarga moslashgani kabi, imo-ishora tillari ham atrofimizdagi dunyoning
murakkabligini aniq etkazish uchun o'sishi va o'zgarishi kerak. Yangi imo-ishoralar imo-ishora tili
foydalanuvchilariga yanada samarali muloqot qilish imkonini beradi, bu ularga fikr va g‘oyalarni
yanada aniqlik va ravshanlik bilan ifodalash imkonini beradi. Imo-ishora tilida yangi imo-
ishoralarning yana bir muhim roli ularning madaniy almashinuv va tushunishni osonlashtirish
qobiliyatidir. Turli madaniyatlar va jamoalarning imo-ishoralarini o'z ichiga olgan holda, imo-
ishora tili yanada kengroq va rang-barang muloqot shakliga aylanadi. Bu nafaqat madaniy
tafovutlarni bartaraf etishga yordam beradi, balki turli tushunchalar va g'oyalarni yanada nozik va
kontekstli tushunishga imkon beradi. Imo-ishora tilidagi yangi imo-ishoralar karlar uchun
foydalanish imkoniyatini yaxshilashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Ushbu imo-ishoralar yordamida
karlar eshitish dunyosi bilan yaxshiroq navigatsiya qilishlari va muloqot qilishlari mumkin, bu
ularga keng ko'lamli ijtimoiy va professional sharoitlarda qatnashishni osonlashtiradi. Imo-ishora
tilining so'z boyligi va ko'p qirraliligini kengaytirib, yangi imo-ishoralar karlarga atrofdagi dunyo
bilan to'liq muloqot qilish imkoniyatini beradi. Imo-ishora tilida yangi imo-ishoralar ham
muloqotning hissiy va ekspressiv xususiyatlarini oshirishi mumkin.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
288
Ovoz ohangi va yuz ifodalari og'zaki tilda his-tuyg'ularni bildirganidek, imo-ishoralar ham
imo-ishora tilidagi muloqotga chuqurlik va boylik qo'shishi mumkin. Tuyg'ular va munosabatni
bildiruvchi yangi imo-ishoralarni o'z ichiga olgan holda, imo-ishora tili foydalanuvchilari o'zlarini
yanada to'liqroq va ishonchli ifoda etishlari mumkin, bu esa chuqurroq aloqalar va tushunishni
kuchaytiradi.
Imo-ishora tilidagi yangi imo-ishoralar ham karlar jamiyatida inklyuzivlik va xilma-
xillikni targ'ib qilishda rol o'ynashi mumkin. Turli xil o'ziga xosliklarni, tajribalarni va istiqbollarni
ifodalovchi imo-ishoralarni o'z ichiga olgan holda, imo-ishora tili aloqaning yanada qamrab
oluvchi va vakillik shakliga aylanadi. Bu nafaqat kar odamlarga o'zini ko'rish va eshitishga yordam
beradi, balki jamiyatda tegishlilik va tasdiqlash tuyg'usini rivojlantiradi. Imo-ishora tilidagi yangi
imo-ishoralar ham ijtimoiy o'zgarishlar va targ'ibot uchun vosita bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Imo-ishoralarni o‘z ichiga ijtimoiy adolat masalalari, faollik va targ‘ibot-tashviqot ishlarini
qo‘shish orqali imo-ishora tili foydalanuvchilari xabardorlikni samarali oshirishlari va jamiyatdagi
ijobiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirishlari mumkin. Yangi imo-ishoralar qarshilik, birdamlik va
imkoniyatlarni kuchaytirishning kuchli ramzi bo'lib xizmat qilishi mumkin, bu esa karlarga o'z
huquqlarini himoya qilish va muhim ijtimoiy masalalar bo'yicha ovozini kuchaytirish imkonini
beradi.
Imo-ishora tilida yangi imo-ishoralar ham to'siqlarni yo'q qilish va madaniyatlararo
muloqotni rivojlantirishda rol o'ynashi mumkin. Har xil imo-ishora tillari va aloqa tizimlaridan
imo-ishoralarni o'z ichiga olgan holda, imo-ishora tili foydalanuvchilari tillardagi tafovutlarni
bartaraf etishlari va jamoalar o'rtasida ko'proq tushunish va hamkorlikni rivojlantirishlari mumkin.
Bu nafaqat imo-ishora tili tizimini boyitadi, balki yanada bog'langan va inklyuziv global
karlar hamjamiyatiga yordam beradi. Umuman olganda, imo-ishora tili tizimida yangi imo-
ishoralarning roli ko'p qirrali va keng qamrovli. Yangi imo-ishoralar so'z boyligini kengaytirish va
ifodalilikni oshirishdan tortib, inklyuzivlik va advokatlikni targ'ib qilishgacha, karlarning dunyo
bilan muloqot qilish va o'zaro munosabatini o'zgartirish va boyitish kuchiga ega. Imo-ishora tili
tizimiga yangi imo-ishoralarni qo'llash va kiritish orqali biz inson tajribasining murakkabligi bilan
bir qatorda rivojlanishda va o'sishda davom etadigan yanada jonli va dinamik aloqa shaklini
yaratishimiz mumkin.
REFERENCES
1.
Nazarova D,A.Mamarajabova Z.N. Surdopedagogika // Darslik. – Toshkent: Innovasiya-
ziyo, 2019.
2.
Po’latova P.M. Maxsus pedagogika. Darslik. - T.: Fan va texnologiya, 2014.
3.
Зайсева Г.Л. Дактилология. Жестовая реч. - М.: Владос, 2021
