Yanvar, 2025-Yil
21
YOSHLAR O‘RTASIDA MA’MURIY HUQUQBUZARLIKLARNING OLDINI OLISH,
ULARNING HUQUQIY ONGINI SHAKLLANTIRISH VA HUQUQBUZARLIK
TURLARINING SALBIY OQIBATLARINI BARTARAF ETISH CHORALARI
Esanov Ja'far
Bojxona instituti 2-kurs kursanti
F.Qarshiboyev
Ilmiy rahbar: Bojxona instituti "Umumhuquqiy fanlar" kafedrasi boshlig'i, professori bojxona
xizmati podpolkovnigi
Pochta:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14606255
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini
olish choralari, huquqiy ongni shakllantirish yo‘llari va huquqbuzarliklarning salbiy oqibatlarini
bartaraf etish usullari batafsil yoritiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga asoslangan holda, huquqiy me’yorlarning ahamiyati va
yoshlar huquqlarini himoya qilishdagi roli tahlil qilingan. Tadqiqotda yoshlar o‘rtasida
huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
Yoshlar, ma’muriy huquqbuzarliklar, huquqiy ong, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, huquqiy madaniyat, profilaktika.
Abstract.
This article explores the prevention of administrative offenses among youth,
methods for developing legal awareness, and ways to mitigate the negative consequences of
violations. Based on the Constitution of the Republic of Uzbekistan and the Code of Administrative
Responsibility, the article analyzes the significance of legal norms and their role in protecting the
rights of young people. Practical measures to prevent offenses among youth are proposed in the
study.
Keywords:
Youth, administrative offenses, legal awareness, Constitution of the Republic
of Uzbekistan, Code of Administrative Responsibility, legal culture, prevention.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются меры по предотвращению
административных правонарушений среди молодежи, способы формирования правового
сознания и методы устранения негативных последствий правонарушений. На основе
Конституции Республики Узбекистан и Кодекса об административной ответственности
анализируется значение правовых норм и их роль в защите прав молодежи. В исследовании
предлагаются практические меры по предотвращению правонарушений среди молодежи.
Yanvar, 2025-Yil
22
Ключевые слова:
Молодежь, административные правонарушения, правовое
сознание, Конституция Республики Узбекистан, Кодекс об административной
ответственности, правовая культура, профилактика.
Kirish
Yoshlar har qanday jamiyatning kelajagi va rivojlanishining asosiy omillaridan biri
hisoblanadi. Ularning huquqiy ongini shakllantirish va huquqiy madaniyatini oshirish bugungi
kundagi eng dolzarb masalalardan biridir. Yoshlarning huquqiy savodxonligi darajasini oshirish
nafaqat ularning huquq va majburiyatlarini anglashiga yordam beradi, balki jamiyatda qonun
ustuvorligini ta’minlashga ham xizmat qiladi. Afsuski, so‘nggi yillarda yoshlar o‘rtasida ma’muriy
huquqbuzarliklar sonining ortishi jiddiy tashvishga sabab bo‘lmoqda. Bu holat nafaqat individual
shaxs hayotiga, balki butun jamiyat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida belgilanganidek, qonun oldida barcha tengdir (39-modda), va har
bir fuqaro o‘z huquqlarini amalga oshirishda qonunga rioya etishi shart. Shu bilan birga,
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 2-moddasida
huquqbuzarliklar uchun javobgarlikning huquqiy asoslari belgilangan. Bu normativ hujjatlar
yoshlarning huquqiy savodxonligini oshirish va huquqbuzarliklarning oldini olishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning kelib
chiqish sabablari, ularning salbiy oqibatlari va profilaktik choralari keng yoritiladi. Xususan,
yoshlar o‘rtasida huquqiy ongni shakllantirish bo‘yicha ta’lim dasturlarini joriy etish, ijtimoiy
muhitni yaxshilash va ma’muriy javobgarlikning ahamiyatini tushuntirishga yo‘naltirilgan
takliflar ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va Ma’muriy
javobgarlik
to‘g‘risidagi
kodeksdagi
muhim
moddalar
tahlil
qilinib,
ularning
huquqbuzarliklarning oldini olishdagi roli yoritiladi.
Asosiy qism
Yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olish, huquqiy ongni
shakllantirish va huquqbuzarliklarning salbiy oqibatlarini bartaraf etish bugungi kunda dolzarb
vazifalardan biri hisoblanadi. Bu borada davlat siyosati, qonunchilik, ta’lim tizimi va jamoatchilik
hamkorligi katta ahamiyat kasb etadi. Asosiy qismda quyidagi yo‘nalishlar batafsil tahlil qilinadi.
Yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning kelib chiqish sabablari ko‘p qirrali bo‘lib,
quyidagi omillarni o‘z ichiga oladi, huquqiy savodxonlikning yetarli darajada emasligi,
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 2-moddasida qonunlar
va javobgarlik tamoyillari ochib berilgan bo‘lsa-da, ko‘plab yoshlar ushbu me’yorlar haqida
Yanvar, 2025-Yil
23
yetarlicha ma’lumotga ega emasligi. Oilaviy va ijtimoiy muhitning ta’siri oilaviy tarbiya va
jamiyatdagi salbiy tendensiyalar, jumladan, zo‘ravonlik, nazoratning yetishmasligi yoki noto‘g‘ri
rol modellar yoshlarni huquqbuzarliklarga moyil qiladi. Texnologiyalar va axborot muhitining roli
noto‘g‘ri ma’lumot tarqalishi yoki internet orqali noqonuniy faoliyatga jalb qilish kabi xavfli
holatlar huquqbuzarliklarning oshishiga sabab bo‘lmoqda.
Huquqiy ongni shakllantirish yo‘llari. Yoshlar orasida huquqiy ongni shakllantirish davlat
va jamiyatning asosiy vazifalaridan biridir. Bu yo‘nalishda quyidagi yondashuvlar samarali
hisoblanadi. Ta’lim tizimida huquqiy fanlarni kuchaytirish o‘quv dasturlariga huquqiy
savodxonlikni oshiruvchi fanlarni kiritish orqali yoshlarni qonunchilikka oid bilimlar bilan
qurollantirish zarur. Huquqiy targ‘ibot tadbirlari ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy
tarmoqlarda qonunlarga rioya qilishning ahamiyatini tushuntiruvchi videoroliklar, ma’ruzalar va
treninglar tashkil etish lozim. Jamiyatda huquqiy madaniyatni oshirish jamoat tashkilotlari va
mahallalar yoshlar o‘rtasida huquqiy madaniyatni shakllantirishga qaratilgan dasturlarni amalga
oshirishi kerak.
Huquqbuzarliklarning salbiy oqibatlari va ularni bartaraf etish. Ma’muriy huquqbuzarliklar
yoshlar hayotida jiddiy salbiy oqibatlarga olib keladi shaxsiy rivojlanishga salbiy ta’sir
qonunbuzarliklar yoshlarning obro‘si va kelajakdagi imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Jamiyat barqarorligiga xavf huquqbuzarliklar ijtimoiy tartibni buzishi va jamiyatda ishonchsizlikni
oshirishi mumkin. Reabilitatsiya va qayta moslashish dasturlarini tashkil etish huquqbuzarlikka
yo‘l qo‘ygan yoshlar uchun maxsus dasturlar orqali ularni ijtimoiy hayotga qaytarish zarur.
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksni amalda qo‘llash. 34-
moddada ko‘zda tutilgan ma’muriy jazolarni yoshlarning huquqbuzarliklari uchun adolatli tarzda
qo‘llashni unutmang. Yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olishda davlat va
jamoatchilikning hamkorligi zarur. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 40-moddasida
belgilanganidek, davlat yoshlar uchun qulay sharoit yaratishi va ularni qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Mahalla, ota-onalar qo‘mitalari va nodavlat tashkilotlar huquqbuzarliklarning oldini olishda faol
ishtirok etishi kerak. Asosiy qismdan ko‘rinib turibdiki, yoshlar o‘rtasida ma’muriy
huquqbuzarliklarni oldini olishda huquqiy ongni shakllantirish, ta’lim tizimini rivojlantirish va
ijtimoiy nazoratni kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu yo‘nalishda davlat, jamoatchilik va
ta’lim tizimining integratsiyalashgan yondashuvi samarali natijalarga olib keladi. Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks va Konstitutsiyaga asoslangan holda ishlangan dasturlar yoshlar
uchun yangi imkoniyatlar yaratadi va huquqiy madaniyatni oshiradi.
Yanvar, 2025-Yil
24
Yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olish, huquqiy ongni
shakllantirish va huquqbuzarlik oqibatlarini bartaraf etish masalalarida milliy va xalqaro
miqyosdagi huquqiy hujjatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu yo‘nalishda O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks va boshqa normativ
hujjatlar asosiy manba hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatdagi
barcha qonunlarning asosi hisoblanadi. Konstitutsiyaning 39-moddasida har bir fuqaroning qonun
oldida tengligi kafolatlangan bo‘lib, bu yoshlarning huquq va majburiyatlarini aniqlashda muhim
asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, 24-moddada shaxsning hayoti, erkinligi va xavfsizligi
davlat tomonidan himoya qilinishi belgilangan. Bu me’yorlar yoshlarning huquqiy madaniyatini
oshirish va ularni huquqiy javobgarlikdan ogohlantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston
Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi yoshlar o‘rtasidagi ma’muriy
huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni belgilovchi asosiy hujjatlardan biridir. Kodeksning 2-
moddasida huquqbuzarliklar uchun javobgarlikning asosiy prinsiplari, jumladan, qonuniylik,
adolat va maqsadga muvofiqlik tamoyillari ko‘rsatib o‘tilgan. Shu bilan birga, kodeksning 34-
moddasida yoshlar o‘rtasida eng ko‘p uchraydigan huquqbuzarliklar turlari, jumladan, ommaviy
tartibni buzish, mayda o‘g‘irlik va noqonuniy faoliyat uchun javobgarlik belgilangan. Yoshlarning
huquqiy ongini shakllantirish masalalari ilmiy-tadqiqotlar va o‘quv adabiyotlarida keng yoritilgan.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan “Bolalar huquqlari to‘g‘risidagi
konvensiya” yoshlar va bolalarning huquqlarini himoya qilishda muhim hujjat hisoblanadi. Ushbu
konvensiyaning 40-moddasida yoshlarni huquqbuzarlikdan himoya qilish, ularning huquqiy
holatini yaxshilash va profilaktik choralarni rivojlantirish yuzasidan tavsiyalar berilgan.
Shuningdek, YUNESKO tomonidan ta’limda huquqiy savodxonlikni oshirishga qaratilgan
dasturlar yoshlar orasida huquqiy madaniyatni shakllantirishga yordam beradi. O‘zbekiston
Respublikasi IIV tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 2023-yilda yoshlar
tomonidan sodir etilgan ma’muriy huquqbuzarliklar soni 15% ga kamaygan. Bu davlat tomonidan
olib borilayotgan huquqiy targ‘ibot ishlari va ta’lim dasturlarining samaradorligini namoyon etadi.
Yuqoridagi adabiyotlar va huquqiy manbalarga asoslanib, yoshlar o‘rtasida ma’muriy
huquqbuzarliklarni kamaytirish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish
imkoniyati mavjud. Shu bilan birga, huquqiy ongni oshirish uchun ta’lim va tarbiya tizimida
innovatsion yondashuvlardan foydalanish muhimdir.
Empirik tahlil
Empirik tahlil ma’lumotlarni to‘plash, ularni o‘rganish va real vaziyat asosida xulosalar
chiqarishga qaratilgan bo‘lib, yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olish
Yanvar, 2025-Yil
25
borasidagi amaliy choralar samaradorligini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu qismda
yoshlar orasida ma’muriy huquqbuzarliklarning sabablari, ularning oqibatlari va bu borada olib
borilayotgan profilaktik choralarning samaradorligi tahlil qilinadi. Yoshlar o‘rtasida
huquqbuzarliklarning statistikasi O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi (IIV)
ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi uch yilda yoshlar tomonidan sodir etilgan ma’muriy
huquqbuzarliklar miqdorida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilgan. 2023-yilda yoshlar o‘rtasida 18 000
dan ortiq ma’muriy huquqbuzarlik qayd etilgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 15 300 ga
kamaygan. Eng ko‘p uchraydigan huquqbuzarliklar qatorida ommaviy tartibni buzish, mayda
o‘g‘irlik va spirtli ichimlik iste’mol qilish holatlari qayd etilgan. Ma’lumotlarga ko‘ra,
huquqbuzarliklar ko‘pincha 18–25 yosh oralig‘idagi shaxslar tomonidan sodir etilgan. Empirik
tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarga olib keluvchi omillar
quyidagilardan iborat. Oiladagi tarbiyaviy muammolar, ota-onalar nazoratining sustligi, moddiy
qiyinchiliklar yoshlarni huquqbuzarliklarga undashi mumkin. Ishsizlik, ta’lim olish
imkoniyatlarining cheklanganligi, noto‘g‘ri ijtimoiy muhit va do‘stlarining salbiy ta’siri
huquqbuzarliklar miqdorini oshiradi. Internet va ijtimoiy tarmoqlar yangi texnologiyalarni
noto‘g‘ri foydalanish, noqonuniy faoliyatlarga undaydigan kontent va qoidabuzarliklar yoshlar
ongiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Davlat tomonidan yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini
olish maqsadida qator profilaktika choralari ko‘rilmoqda. Huquqiy savodxonlikni oshirish
dasturlari maktab va oliy ta’lim muassasalarida o‘tkazilayotgan huquqiy seminarlar va treninglar
natijasida yoshlarning qonunlarga bo‘lgan hurmati oshgan. Masalan, 2024-yilda o‘tkazilgan 2500
dan ortiq seminar natijasida ma’muriy huquqbuzarliklar soni 15% ga kamaygani qayd etilgan.
Ommaviy axborot vositalarining roli: Huquqiy madaniyatni targ‘ib qiluvchi teleko‘rsatuvlar,
radiodasturlar va ijtimoiy tarmoqlardagi aksiyalar yoshlar orasida huquqiy bilimlarni oshirishga
xizmat qilmoqda. Jamiyat va davlat hamkorligi. Mahalla, nodavlat tashkilotlar va ota-onalar
qo‘mitalari huquqbuzarliklarni aniqlash va oldini olishda faol ishtirok etmoqda. 2024-yilda
Toshkent shahrida o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rov natijalari quyidagi ma’lumotlarni ochib berdi.
Respondentlarning 70% huquqbuzarliklarning oldini olish uchun huquqiy bilimlarning
yetishmasligini asosiy sabab sifatida ko‘rsatgan. 40% yoshlar huquqiy targ‘ibot tadbirlarida
ishtirok etmaganligini tan olgan. 30% yoshlar ma’muriy javobgarlikning mavjudligini bilmasligini
ma’lum qilgan. Empirik tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi va Konstitutsiyasi huquqbuzarliklarning oldini olishda asosiy
huquqiy manba hisoblanadi. Kodeksning 11-moddasiga ko‘ra, huquqbuzarlikni sodir etgan
shaxsga nisbatan profilaktik chora-tadbirlar qo‘llanishi zarur. Konstitutsiyaning 40-moddasi
Yanvar, 2025-Yil
26
yoshlarning ta’lim va rivojlanishi uchun davlatning kafolatlarini belgilaydi, bu esa yoshlar
o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirishga xizmat qiladi. Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki,
yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning kamayishi huquqiy savodxonlikni oshirish,
davlat va jamiyatning birgalikdagi sa’y-harakatlariga bog‘liq. Empirik ma’lumotlar asosida ishlab
chiqilgan ta’lim dasturlari va profilaktik chora-tadbirlar ushbu muammoni bartaraf etishda ijobiy
natijalar bermoqda. Shu bilan birga, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali qonunbuzarliklarning
oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha ishlarni kuchaytirish zarur.
Xulosa va takliflar
Yoshlar o‘rtasida ma’muriy huquqbuzarliklarning oldini olish, ularning huquqiy ongini
shakllantirish va huquqbuzarliklarning salbiy oqibatlarini bartaraf etish jamiyat barqarorligi va
davlat rivoji uchun muhim masaladir. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, huquqbuzarliklarning asosiy
sabablari huquqiy savodxonlikning yetishmasligi, oilaviy va ijtimoiy omillar, shuningdek,
zamonaviy texnologiyalarning noto‘g‘ri ishlatilishidir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks yoshlar orasida huquqiy madaniyatni oshirish uchun
muhim huquqiy asoslarni taqdim etadi. Davlat va jamoatchilikning hamkorligi, ta’lim tizimining
rivoji va huquqiy targ‘ibot tadbirlari ushbu muammoni hal qilishda ijobiy natijalar bermoqda.
Shuningdek, so‘nggi yillarda olib borilgan profilaktik choralar yoshlar orasida
huquqbuzarliklarning sezilarli darajada kamayishiga olib kelganini ko‘rsatmoqda. Huquqiy
ta’limni rivojlantirish maktab va oliy ta’lim muassasalarida huquqiy bilimlarni o‘qitish uchun
alohida dasturlar ishlab chiqish. Yoshlar uchun huquqiy bilimlarni oshiruvchi onlayn kurslar va
mobil ilovalarni yaratish. Oilaviy va jamoat nazoratini kuchaytirish, ota-onalar uchun huquqiy
mas’uliyat haqida seminarlar va treninglar o‘tkazish. Mahallalar va nodavlat tashkilotlarni
huquqbuzarliklarning oldini olish bo‘yicha faolroq ishtirok etishga jalb qilish. Texnologiyalardan
samarali foydalanish ijtimoiy tarmoqlarda huquqiy ongni oshirishga qaratilgan axborot
kampaniyalarini o‘tkazish. Noto‘g‘ri ma’lumot tarqatilishining oldini olish uchun internetda
huquqiy savodxonlikni oshiruvchi kontentni ko‘paytirish. Profilaktik choralarni kuchaytirish.
Yoshlar bilan doimiy ravishda profilaktik suhbatlar o‘tkazish va huquqbuzarliklar oqibatlarini
tushuntirish. Ma’muriy huquqbuzarlik sodir etgan yoshlar uchun reabilitatsiya va qayta tarbiya
dasturlarini tashkil qilish. Davlat va qonunchilikning roli. O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy
javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga yoshlar uchun maxsus profilaktik dasturlarni ishlab chiqishni
nazarda tutuvchi o‘zgartirishlar kiritish. Yoshlar uchun xavfsiz va qonuniy ijtimoiy muhitni
ta’minlashga yo‘naltirilgan davlat dasturlarini amalga oshirish. Statistik va ilmiy tadqiqotlarni
kuchaytirish. Yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning sabablari va oqibatlarini chuqur o‘rganish
Yanvar, 2025-Yil
27
uchun maxsus tadqiqot markazlari tashkil qilish. Har yili yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklar
bo‘yicha statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va ular asosida strategik qarorlar qabul qilish. Mazkur
takliflarni amaliyotga tatbiq etish yoshlar o‘rtasida huquqiy madaniyatni shakllantirish va
huquqbuzarliklarni kamaytirishda sezilarli natijalarni ta’minlaydi. Bu nafaqat yoshlarning shaxsiy
hayotiga, balki jamiyatning umumiy barqarorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, davlat,
jamoatchilik va ta’lim tizimi o‘rtasidagi uzviy hamkorlikni ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yilgi yangi tahrir). Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti devonining rasmiy nashriyoti, 2023-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. Toshkent: Adolat
nashriyoti, 2023-yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning "Yoshlar o‘rtasida
huquqbuzarliklarning oldini olish va huquqiy madaniyatni oshirishga doir chora-tadbirlar
to‘g‘risida"gi qarori. 2022-yil.
4.
Yoshlar siyosati to‘g‘risidagi qonun. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
devonining rasmiy nashriyoti, 2022-yil.
5.
Azizov, A. “Huquqiy madaniyat va uning jamiyatdagi o‘rni.” Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022-yil.
6.
Karimov, S. "Huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘yicha innovatsion yondashuvlar."
Yuridik ilmiy jurnal, №4, 2023-yil, 12–18-betlar
7.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi statistik ma’lumotlari. “2023–2024-yillarda
yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklar tahlili.” Toshkent: IIV matbuot xizmati, 2024-yil.
8.
Jahon bankining “Yoshlar va huquqbuzarlik: muammolar va echimlar” hisobotlari. 2021-
yil.
9.
Hasanov, I. “Huquqbuzarliklarning oldini olishda jamoatchilik roli.” Toshkent: Adolat
nashriyoti, 2021-yil.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan chop etilgan “Huquqiy bilimlar
asoslari” qo‘llanmasi. Toshkent: Adliya nashriyoti, 2023-yil.
11.
Bojxona instituti "Umumhuquqiy fanlar" kafedrasi boshlig'i, professori b/x podpolkovnigi
F. Qarshiboyevning “Ma’muriy javobgarlik” o‘quv qo‘llanmasi Toshkent 2020.
