Yanvar, 2025-Yil
41
GLOBALLASHUV SHAROITIDA MARKAZIY OSIYODA MAFKURAVIY
TAHDIDLAR XAVFINING ORTIB BORISHI
Mahmudjonov Otabek
O‘zMU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14608066
Annotatsiya.
Ushbu maqolada bugungi kunda global axborot makonida tahdidlar, shiddat
bilan rivojlanib borayotgan zamonda yoshlarimizda mafkuraviy immunitetni yanada
mustahkamlash haqida so‘z boradi. Shuningdek, mazkur maqolada tarixiy tajribalarga asoslanib,
hodisalarni muayyan kuchlar va davlatlar tomonidan bo‘ladigan siyosiy, mafkuraviy va iqtisodiy
hukmronligi hamda millatlararo va davlatlararo, mintaqaviy munosabatlarda ularga intilishi
ta’riflanadi.
Kalit so‘zlar:
Axborot xavfsizligi, tahdidlar, mafkura, globallashuv, fikrlar plyuralizmini.
Bugungi kunda dunyoda tinchlik va bardarorlikni ta’minlash yo‘lida hal etilishi zarur
ko‘plab muammolar mavjud. Insonlarning osuda hayotini izdan chiqarishga qaratilgan turli
shakldagi tahdidlarning paydo bo‘layotgani va buning natijasida buzg‘unchi g‘oyalar mafkura
maydonini qurshab olayotgani barchamizga ma’lum. “Hozirgi davrdagi globallashuv jarayonlari
XX asrning oxiri va XXI asr boshlarida butun insoniyat, yer yuzidagi barcha xalqlar va millatlar
taraqqiyoti uchun, ayniqsa, hayotga kirib kelayotgan yosh avlod uchun misli ko‘rilmagan
imkoniyatlar yaratib berganini hech kim inkor etolmaydi”
1
. Bunday imkoniyatdan unumli
foydalanib qolishga urinayotgan insonlar soni ham kam emasligi barchamizga ma’lum.
Shuni aytib o‘tish kerakki, mafkuraviy tahdidlar Markaziy Osiyodagi mamlakatlarni
chetlab o‘tmadi. Mazkur g‘oyaviy tahdidlar borasida so‘z yuritishdan oldin, globallashuv nima?
g‘oya o‘zi nima? mafkura nima? uning qanday turlari mavjud? kabi savollarga javob berilsa
maqsadga muvofiq bo‘lardi.
Globallashuv atamasiga juda ko‘p ta’riflar berishimiz mumkin;
M.Delyagin “globallashuvni deyarli barchasi ilg‘or kompyuter texnologiyalari asosida
mavjud bo‘ladigan yaxlit, global miqyos kasb etsa ham, ayni paytda, aniq chegaralariga ega
bo‘lgan harbiy - siyosiy, moliyaviy - iqtisodiy va axborot makonlarining shakllanish jarayoni
1
Karimov I.A. Eng asosiy mezon - xdyot xdkikatini aks ettirish. - T.: Uzbekiston, 2009. - B. 5.
Yanvar, 2025-Yil
42
sifatida talqin etadi”
2
deb ta’riflaydi.
B. Umarov va Sh. Jabborovlar fikricha, globallashuvning ma’naviyatga salbiy ta’sirini
bartaraf etishi ayniqsa, g‘oyalar kurashi davrida yoshlar dunyoqarashining to‘g‘ri shakllanishini
ta’minlash uchun milliy - ma’naviy qadriyatlarimiz tizimidagi barcha tarbiya elementlaridan
oqilona foydalanishni yo‘lga qo‘yishimiz zarur
3
.
Globallashuv sharoitida eng xavfli va ta’sirchan qurol bu axborotdir. Globallashuv
jarayonining yana bir o‘ziga xos jihati shundan iboratki, hozirgi sharoitda u mafkuraviy ta’sir
o‘tkazishning nihoyatda o‘tkir quroliga aylanib, har xil siyosiy kuchlar va markazlarning
manfaatlariga xizmat qilayotganini sog‘lom fikrlaydigan har qanday odam, albatta kuzatishi
muqarrar. Demak, globallashuv sharoitida sustkashlikka yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Chetdan kirib
kelayotgan har xil tahdidlar yoshlarimizga o‘zini ta’sirini ko‘rsatmasdan qolmaydi. Buni oldini
olishning birdan bir yo‘li ilmli, ma’rifatli qilish, xoh dunyoviy, xoh diniy bilim bo‘lsin.
Birinchi Prezident Islom Karimov mafkuraga shunday ta’rif bergan: “Odamlarning ming
yillar davomida shakllangan dunyoqarash va mentalitetiga asoslangan, ayni vaqtda shu xalq, shu
millatning kelajagini ko‘zlagan va uning dunyodagi o‘rnini aniq - ravshan belgilab berishga
xizmat qiladigan, kechagi va ertangi kuni o‘rtasida o‘ziga xos ko‘prik bo‘lishga qodir g‘oyani men
jamiyat mafkurasi deb bilaman”
4
.
Mafkura - undagi g‘oyalarning manfaatlashish xususiyati bilan, ya’ni g‘oyadagi shu
g‘oya egasi yo‘q unga ergashgan konkret shaxs, guruh, millatning tub ehtiyoj - manfaatlari va
ishonch - e’tiqodlari ifodalangan tugalmas mun bilan harakterlanadi. Demak, mafkura - g‘oyaning
manfaatlashgan mazmuni, shakli, qismi, tomoni, ko‘rinishi, qiyofasi va xarakteridir. Ayni paytda,
mafkuraning amal qilishida odamlarning undagi g‘oyalarga bo‘lgan ishonch - e’tiqodi muhim
o‘rin tutadi. Bu holda mafkurani tavsiflovchi asosiy omillar: a) kishilarning talab, ehtiyoj -
manfaatlari va ularni qondirish usul - vosita, mexanizmlari; b) g‘oyalarga bo‘lgan ishonch -
e’tiqodning namoyon bo‘lishidir
5
.
G‘oya anglangan maqsad va haqiqatni o‘zida aks ettiruvchi fikr bo‘lsa, mafkura ana shu
maqsad va haqiqatning anglangan shakliga mos bo‘lgan g‘oyalar, fikrlar va ularni amalga oshirish
usul va uslublari tizimidir. Shuning uchun bu tizim asosida mafkura tarkibidagi bosh va asosiy
2
Komilov K. Globallashuv va diniy jarayonlar. - T.: Movarounnaxr, 2014. - B. 7.
3
Umarov. B, Jabbarov Sh. Globallashuv va yoshlar tarbiyasi. - T.: Akademiya, 2011-47 b
4
Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. - T.:
Uzbekiston, 1998. - B. 11.
5
Mamashokirov S., Togayev Sh. Erkin va farovon hayot qurilishining g‘oyaviy-mafkuraviy masalalari. -T.:
Ma’naviyat, 2007. - B. 10.
Yanvar, 2025-Yil
43
g‘oyalarni amalga oshirish jarayonida tug‘iladigan savollarga javob berish mumkin bo‘ladi.
Muayyan g‘oya muayyan mafkuraga asos bo‘lib, uni shakllantirish mumkin, mafkura esa, o‘z
tizimi tayanadigan maqsad va g‘oyalarni amalga oshirishga xizmat qiladi
6
.
Demak, shiddat bilan rivojlanib borayotgan zamonda yoshlarimizda mafkuraviy
immunitetni yanada mustahkamlab oq bilan qorani ajrata biladigan yoshlarni tarbiyalash, ularda
vatanparvarlik tuyg‘usini shaklantirishimiz lozim. Shu o‘rinda misol tariqasida Marx de Sadning
asari mag‘zida yashirmagan mana bunday g‘oyaviy - mafkuraviy maqsad yotadi: “Biz, - deb
yozadi u “Foxishaxonalar falsafasi” asarida, - bundan buyon dunyoni zabt etmoq uchun behisob
qo‘shin bilan uzoq hududlarga harbiy hujum uyushtirishimiz, jangdan so‘ng o‘lgan askarlarimiz
etigi begona yutlarda chirib bitishi mutlaqo shart emas. Agar mening kitoblarimga o‘xshash
asarlarda tasvirlangan yashash tarzi va axloqni butun dunyoga asta - sekin muvaffaqiyatli targ‘ib
qila olsak, shu orqali u yerlarda yashovchi odamlar qalbini egallasak, ularni jisman mahf etishga
hech qanday hojat qolmaydi. Qalbi bizning qo‘limizga o‘tgan xalqlarning o‘zi, ixtiyoriy ravishda,
oyog‘imiz ostiga yukinib keladi, bizga qul bo‘ladilar...”
7
.
Markaziy Osiyo mintaqasi O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va
Turkmaniston beshta mustaqil davlatlarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu besh davlat hududi 4,4 milion kvadrat kilometrni tashkil etsa, aholisi 55 miliondan
ortiqdir. Ushbu hududda 150 ortiq millat va elat vakillari istiqomat qilib kelmoqdalar. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi hududida 136 dan ortiq millat va elat vakillari emin erkin istiqomat kilib
kelmoqdalar. Markaziy Osiyo hududida bir - biriga yaqin bo‘lgan tabiiy iqlim sharoitda, qo‘ni -
qo‘shnichilik tamoyillariga asosan ko‘p yillardan beri yashab kelayotgan xalqlarning dini, tili,
madaniyati, urf - odatlari, an’ana va marosimlari bir - biriga yaqin bo‘lishi tabiiydir.
Mafkuraviy tahdid nima? Mafkuraviy tahdid - bu ijtimoiy - siyosiy harakat, oqim yoki
siyosiy kuch o‘z manfaatini ifodalovchi mafkurasini qo‘rqituv, zo‘rlik yo‘li bilan boshqalarga
tiqishtirishdir
8
. Hozirgi davrda mafkuraviy tahdidlar avj olayotgan bir paytda axborot
vositalaridan keng foydalanish yo‘llari ochilmoqda. Axborot almashuvi asri deb atalayotgan
zamonda axborotning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda, uning salbiy oqibatlari ham mavjudligi
ko‘rinmoqda. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov shunday degan edi: ,,...ba’zan beozor bo‘lib
tuyilgan musiqa, oddiygina multfilm yoki reklama lavhasi orqali ham ma’lum bir mafkuraviy
6
Nazarov H, Qurbonov M., Ochildiyev A. va boshqalar. Milliy istiqlol g‘oyasi. - T.: Uzbekiston
faylasuflari milliy jamiyati, 2010. - B. 17.
7
Abbosxo‘jayev. O, Quchqorov R. Mafkura poligonlaridagi olishuv. - T.: Akademiya, 2007. - B. 91
8
Центральная Азия: геоэгономика, геополитика, безопасность / Редколл.: Р. М. Алимов, Ш.Р. Арифханов и
др.. - Т.: Шарк, 2002- С. 9.
Yanvar, 2025-Yil
44
maqsadlar va intilishlar ifodalanadi. Axborot sohasidan o‘zining g‘arazli niyatlaridan
foydalanayotganlar kundan kunga ko‘payib bormoqda. Xususan, axborot texnologiyalari
yuksalgan davlatlar bunday ustunlikdan siyosiy, harbiy, iqdisodiy, axborot va madaniy
ekpansiyani amalga oshirish maqsadida foydalanmoqda. Boshqacha qilib aytganda, hozirgi
globallashuv sharoitida axborot, jahonda yetakchilik qilish uchun kurashdagi asosiy qurolga
aylangan, chunki axborot texnologiyalarining rivojlanganlik darajasi davlatning geosiyosiy
ta’sirini belgilovchi omillardan biriga aylanmoqda. Bugungi voqelik bu hodisani “axborot
neoklonializmi”
9
, ’’axborot urushlari”, “axborot fashizmi” deb nomlanayotgan olimlarning gapida
jon borligi ayon bo‘lmoqda.
Axborot urushi birinchidan, harbiy qo‘shinlarni saqlashda kam xarajat bo‘lib qurol - yaroq
sotib olishni talab qilmaydi. AQSHning sobiq Prezidenti J.Karter ham “Targ‘ibotga sarflangan 1
dollar, qurollanishga sarflangan 10 dollardan samaraliroq”, deb ta’kidlagan edi. Ikkinchidan,
axborot urushi hech qanday chegaralarni tan olmaydi, ya’ni internet, sun’iy yo‘ldosh orqali aloqa,
ommaviy axborot vositalari hukmronlik qilayotgan bugungi dunyoda axborotni bojxona
ko‘rigidan o‘tkazib, yaxshi yoki yomonini, foydali yoki foydasizligini ajratishning iloji yo‘q.
Ammo, bu urush raqibni jismoniy yo‘q qilish emas, uni o‘ziga ma’nan buysundirish maqsad
qilinganligi tashvishli holdir
10
.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov e’tirof etganidek:
ma’naviyatga qarshi qaratilgan har qanday tahdid o‘z-o‘zidan mamlakat xavfsizligini, uning
manfaatlarini, sog‘lom avlod kelajagini ta’minlash yo‘lidagi jiddiy xatarlardan biriga aylanishi va
oxir - oqibatda jamiyatni inqirozga olib kelishi mumkin.
Xulosa qilish mumkinki, axborot makonining globallashuv sharoitida axborot xavfsizligini
ta’minlash masalasi ijtimoiy - siyosiy ahamiyat kasb etadi. Axborot urushi boshqa urushlardan
farq qiladi, bu insonlar ongiga ta’sir o‘tkazib manqurtga aylantirib qo‘yadi. Bunday xavf - xatar
mavjudligi buyuk davlatchilik shovinizmi bugungi kunda ham o‘z kuchini yo‘qotmagani, ayniqsa
uning dunyo xaritasida paydo bo‘lgan yangi davlatlar mustaqilligiga tahdidi to‘g‘risida
ogohlantirilgan edi. Bu bilan: O‘zbekiston Respublikasi ham ana shu hodisa ta’siridan chetda
qolgani yo‘q. O‘tgan mustaqil rivojlanish yillari davlatimizning suvereniteti va barqarorligiga
tahdid saqlanib qolmoqda, deb aytish uchun asos bo‘la oladi. Bu tahdid buyuk davlatchilik
shovinizmi va agressiv millatchilik ruhidagi shiorlarida, bildirayotgan fikrlarda, sharxlarda va
9
Бжезинский 3. Великая шахматная доска. Госпоство Америки и геостратегическийе императивы. - М.:
1998.-С .38.
10
Саидов У. Глобаллашув ва маданиятлараро мулокот. - Т.: Akademiya, 2008. - Б. 55.
Yanvar, 2025-Yil
45
muayyan xatti - harakatlarda anik namoyon bo‘lmoqda. Tarixiy tajribalarga asoslanib, bu hodisani
muayyan kuchlar va davlatlar tomonidan bo‘ladigan siyosiy, mafkuraviy va iqtisodiy hukmronlik
deb yoki millatlararo va davlatlararo, mintaqaviy munosabatlarda ularga intilish deb ta’riflash
mumkin.
REFERENCES
1.
Komilov K. Globallashuv va diniy jarayonlar. - T.: Movarounnaxr, 2014. - B. 7.
2.
Umarov. B, Jabbarov Sh. Globallashuv va yoshlar tarbiyasi. - T.: Akademiya, 2011-47 b
3.
Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat etsin. -
T.: Uzbekiston, 1998. - B. 11.
4.
Mamashokirov S., Togayev Sh. Erkin va farovon hayot qurilishining g‘oyaviy-mafkuraviy
masalalari. -T.:Ma’naviyat, 2007. - B. 10.
5.
Nazarov H, Qurbonov M., Ochildiyev A. va boshqalar. Milliy istiqlol g‘oyasi. - T.:
O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati, 2010. - B. 17.
6.
Abbosxo‘jayev. O, Quchqorov R. Mafkura poligonlaridagi olishuv. - T.: Akademiya, 2007.
- B. 91
7.
Центральная Азия: геоэгономика, геополитика, безопасность / Редколл.: Р. М.
Алимов, Ш.Р. Арифханов идр.. - Т.: Шарк, 2002- С. 9.
8.
Бжезинский 3. Великая шахматная доска. Госпоство Америки и геостратегическийе
императивы. - М.:1998.-С .38.
9.
Саидов У. Глобаллашув ва маданиятлараро мулокот. - Т.: Akademiya, 2008. - Б. 55.
