Yanvar, 2025-Yil
158
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARIDA KITOBXONLIK SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISH KOMPITENSIYASI
Eshmurodova Dilobar Nizom qizi
GulDu Boshlang'ich ta'lim metodikasi kafedrasi stajyor-o'qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14635151
Anontatsiya. Mazkur maqolada boshlangʻich sinf oʻquvchilarida kitobxonlik
savodxonligini rivojlantirish kompetensiyasining ahamiyati va tarkibiy elementlari tahlil qilinadi.
Zamonaviy taʼlim sharoitida ushbu kompetensiyaning shakllanishiga taʼsir etuvchi
omillar, shu jumladan, oʻqituvchining roli, oʻquv materiallari va oʻquv muhiti koʻrib chiqiladi.
Shuningdek, maqolada kompetensiyani rivojlantirishning samarali usullari va
strategiyalari taklif etiladi.
Kalit so’zlar: kitobxonlik, o’quvchi, o’qituvchi, dars, ta’lim, savodxonlik, kompetentsiya,
layoqat, element, tahlil, samarali usul, metodika.
РАЗВИТИЕ КОМПЕТЕНЦИИ БИБЛИОТЕЧНОЙ ГРАМОТНОСТИ У УЧАЩИХСЯ
НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЫ
Аннотация. В данной статье анализируются значение и структурные элементы
компетенции развития читательской грамотности у учащихся младших классов.
Рассмотрены факторы, влияющие на формирование этой компетентности в
современных условиях образования, в том числе роль преподавателя, учебных материалов
и среды обучения. Также в статье предлагаются эффективные методы и стратегии
развития компетенций.
Ключевые слова: чтение, ученик, учитель, урок, образование, грамотность,
компетентность, способность, элемент, анализ, эффективный метод, методика.
DEVELOPING LIBRARY LITERACY COMPETENCE IN PRIMARY STUDENTS
Abstract. This article analyzes the importance and structural elements of the competence
of developing reading literacy in elementary school students. Factors affecting the formation of
this competence in modern educational conditions are considered, including the role of the
teacher, teaching materials, and the learning environment. Also, the article offers effective
methods and strategies for competence development.
Key words: reading, student, teacher, lesson, education, literacy, competence, ability,
element, analysis, effective method, methodology.
Yanvar, 2025-Yil
159
Kitobxonlik madaniyatini yuksaltirish-buyuk maqsadlarimizga erishishning
muhim kafolatidir. Shavkat Mirziyoyev
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida kitobxonlik savodxonligini rivojlantirish kompetensiyasi
- bu ularning kitoblar bilan ishlash, matnni tushunish, maʼlumotni tahlil qilish va oʻz fikrlarini
ifoda etish koʻnikmalarini oʻz ichiga olgan murakkab koʻnikmalar majmuasidir.
Bu kompetensiya nafaqat oʻqishni oʻrganish bilan chegaralanmay, balki kitoblarni tanlash,
oʻqishni rejalashtirish, oʻqiganlarini tahlil qilish va baholash, shuningdek, kitoblar dunyosi bilan
oʻzaro taʼsir oʻrnatishni ham oʻz ichiga oladi.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida kitobxonlik savodxonligining rivojlanganlik darajasini
aniqlash uchun bir nechta usullardan foydalanish mumkin. Ushbu usullar sifatli va miqdoriy
baholashni oʻz ichiga oladi:
1.Sifatli baholash usullari:
-Kuzatish: Oʻqituvchi oʻquvchilarning kitob tanlashini, oʻqish jarayonini, matn bilan
ishlashini, oʻqiganlarini muhokama qilishini kuzatadi va yozib oladi. Bu oʻquvchilarning oʻqishga
boʻlgan munosabatini, qiziqishini, tushunish darajasini va mustaqil fikrlash qobiliyatini
baholashga yordam beradi.
-Suhbat: Oʻqituvchi oʻquvchilar bilan suhbatlashib, ularning oʻqish haqidagi fikrlarini,
oʻqigan kitoblari haqidagi taassurotlarini, qiyinchiliklarini va yutuqlarini aniqlaydi. Bu
oʻquvchilarning kitoblarga boʻlgan munosabatini, matnni tushunish darajasini va oʻz fikrlarini
ifoda etish qobiliyatini baholashga yordam beradi.
-Portfel: Oʻquvchilarning oʻqishga oid ishlarini (yozma ishlar, chizmalar, prezentatsiyalar,
sharhlar va boshqalar) yigʻgan portfel ularning rivojlanish dinamikasini kuzatishga imkon beradi.
-Kuzatuv jadvallari: O'qituvchi o'quvchilarning turli ko'nikmalarini (masalan, o'qish
tezligi, tushunish darajasi, so'z boyligi, matnni tahlil qilish va boshqalar) kuzatib boradigan
jadvaldan foydalanadi.
2.Miqdoriy baholash usullari:
-Testlar: O'qish texnikasi, matnni tushunish va kitoblar bilan ishlash ko'nikmalarini
baholash uchun maxsus testlardan foydalanish mumkin. Testlar oddiy so'zlarni to'g'ri o'qishdan
tortib, murakkab matnlarni tushunishgacha bo'lgan turli darajadagi savollarni o'z ichiga olishi
kerak.
-Anketalar: O'quvchilarning o'qishga bo'lgan munosabatini, kitoblarga bo'lgan qiziqishini
va ularning o'qish odatlarini aniqlash uchun anketalardan foydalanish mumkin.
Yanvar, 2025-Yil
160
-Sinov o'qishlari: O'qish tezligini va tushunish darajasini o'lchash uchun maxsus sinov
o'qishlari o'tkaziladi.
Kitobxonlik savodxonligining tarkibiy qismlarini baholash: Aniq baholash uchun
kitobxonlik savodxonligini quyidagi komponentlarga bo'lib baholash tavsiya etiladi:
-O'qish texnikasi: To'g'ri va tez o'qish, so'zlarni tushunish.
-Matnni tushunish: Asosiy g'oya, tafsilotlarni ajratish, matn tuzilishi, matn turini aniqlash.
- Kitoblar bilan ishlash: Kitob tanlash, kitob bilan ishlash strategiyasi, kitob haqida fikr
bildirish.
-Axborotni izlash va baholash: Turli manbalardan foydalanish, axborotning ishonchliligini
baholash.
-Tanqidiy fikrlash: Matnni tahlil qilish, xulosa chiqarish, o'z fikrini shakllantirish.
Ushbu usullarni birgalikda qoʻllab, oʻquvchilarning kitobxonlik savodxonligini har
tomonlama baholash mumkin. Baholash natijalari oʻqituvchiga oʻquv jarayonini takomillashtirish,
oʻquvchilarga individual yordam koʻrsatish va ularning kitobxonlik savodxonligini oshirish
boʻyicha samarali strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi. Eng muhimi, baholash jarayoni
oʻquvchilar uchun stressli emas, balki qiziqarli va ragʻbatlantiruvchi boʻlishi kerak.
Ushbu kompetensiyani rivojlantirish quyidagi tarkibiy qismlarga ega:
1. O'qish texnikasi:
- Tovushni aniqlash va birlashtirish: So'zlarni to'g'ri va tez o'qish.
- O'qish tezligi va tushunish: O'qish tezligini oshirish va o'qiganlarini tushunish.
- Ekspressiv o'qish: His-tuyg'ularni ifoda etgan holda o'qish.
2.Matnni tushunish:
- Asosiy g'oyani aniqlash: Matndagi asosiy fikrni aniqlay olish.
-Tafsilotlarni ajratish: Matndagi muhim detallarni ajratib ko'rsatish.
-Matn tuzilishini tushunish: Sarlavha, bandlar, bo'limlar kabi matnning tarkibiy qismlarini
tushunish.
-Matn turini aniqlash: Hikoya, she'r, axborot xabari va h.k. kabi matn turlarini ajratib olish.
-Matnni tahlil qilish: Matndagi ma'lumotlarni tahlil qilish, xulosa chiqarish.
-Matn bilan bog'liq savollarga javob berish: O'qigan matn bo'yicha savollarga javob bera
olish.
3.Kitoblar bilan ishlash:
- Kitob tanlash: O'z qiziqishlariga mos kitoblarni tanlash.
- Kitob bilan ishlash strategiyasi: Kitobni rejalashtirib o'qish, belgilash, qaydlar yozish.
Yanvar, 2025-Yil
161
- Kitob haqida fikr bildirish: O'qigan kitob haqida o'z fikrini ifodalash, sharh yozish.
4.Axborotni izlash va baholash:
-Turli axborot manbalaridan foydalanish: Kitoblar, internet, ensiklopediya va boshqalardan
foydalanish.
-Axborotning ishonchliligini baholash: Axborot manbalarining ishonchliligini aniqlay
olish.
5.Kreativlik va tanqidiy fikrlash:
-O'qiganlariga asoslanib o'z fikrini yaratish: O'ziga xos fikrlarni shakllantirish.
-Matnni tanqid qilish: Matnning kuchli va zaif tomonlarini aniqlash.
6.O'zaro hamkorlik va muloqot:
-O'qiganlarini boshqalar bilan muhokama qilish: O'qigan kitoblari haqida do'stlari bilan
gaplashish.
-Kitob haqida prezentatsiya tayyorlash: Kitob haqida o'zga o'quvchilarga ma'lumot berish.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida bu kompetensiyani rivojlantirish uchun oʻqituvchilar turli
usullarni qoʻllashlari kerak, jumladan, oʻqishni ragʻbatlantirish, turli xil oʻquv materiallaridan
foydalanish, oʻqish boʻyicha mashqlar, muhokamalar va loyihalar tashkil etish.
Muhim jihati shundaki, oʻquv jarayoni qiziqarli va jozibador boʻlishi kerak, shunda
oʻquvchilar oʻqishdan zavq olishni oʻrganadilar.
Boshlangʻich sinf oʻquvchilarida kitobxonlik savodxonligini oshirish uchun quyidagi
metodlar samarali hisoblanadi:
1.Qiziqishni uyg'otish va rag'batlantirish:
-Qiziqarli kitoblar tanlash: Yoshga mos, rang-barang rasmlarli, qiziqarli syujetli kitoblarni
tanlash muhim. O'quvchilarning qiziqishlarini hisobga olish kerak.
-O'qishni o'yin shaklida tashkil etish: O'yinlar, tanlovlar, viktorinalar orqali o'qishni yanada
jozibador qilish. Masalan, "Eng tez o'quvchi", "Eng yaxshi hikoya aytuvchi" kabi tanlovlar tashkil
qilish.
-Kitobxonlik madaniyatini yaratish: Sinfda kitobxonlik burchagi tashkil qilish, turli
janrdagi kitoblarni joylashtirish, o'qishga bag'ishlangan tadbirlarni o'tkazish.
-O'qituvchining o'ziga xos o'rnak bo'lishi: O'qituvchi o'zi ko'p o'qish orqali o'quvchilarga
o'rnak bo'lishi kerak.
2.O'qish ko'nikmalarini rivojlantirish:
-Ovozni aniqlash va birlashtirish mashqlari: Ovozlarni aniqlash, ularni so'zlarga
birlashtirish bo'yicha mashqlar bajarish.
Yanvar, 2025-Yil
162
-O'qish tezligi va tushunishni rivojlantirish: O'qish tezligini o'lchash, o'qiganlarni tushunish
bo'yicha mashqlar. "Skanerlash", "qidiruv o'qishi" kabi usullarni o'rgatish.
-Ekspressiv o'qishni rivojlantirish: His-tuyg'ularni ifoda etgan holda o'qishga o'rgatish,
she'rlarni ifodali o'qish.
3.Matn bilan ishlash ko'nikmalarini shakllantirish:
-Asosiy g'oya va tafsilotlarni ajratish mashqlari: Matndagi asosiy g'oya va muhim detallarni
ajratib olishga o'rgatish.
-Savol-javob mashqlari: Matn bo'yicha turli savollar berish va ularga javoblarni izlash.
-Xulosa chiqarish va tahlil qilish mashqlari: O'qigan matn bo'yicha xulosa chiqarishga
o'rgatish, matnni tahlil qilish.
-Rezyume yozish: Qisqa rezyume yozish orqali matnni umumlashtirish va tahlil qilishni
rivojlantirish.
4.Kitob tanlash va baholay olish:
- Kitoblarni mustaqil tanlashga yordam berish: Kitoblar tanlashda o'quvchilarga maslahat
berish, tavsiyalar bildirish.
-Kitoblarni baholash mezonlarini o'rgatish: Kitobning qiziqarliligi, syujeti, qahramonlari
haqida fikr bildirishga o'rgatish.
-Kitoblar haqida sharh yozish: O'qigan kitoblari haqida sharhlar yozishga o'rgatish.
5.Interaktiv usullardan foydalanish:
-Munozaralar va diskussiyalar: O'qigan kitoblari haqida muhokamalar tashkil qilish.
-Roli o'yinlari: Kitob qahramonlarining rollarini o'ynash orqali kitob mazmunini chuqurroq
tushunish.
-Prezentatsiyalar: Kitob haqida prezentatsiyalar tayyorlash va taqdim etish.
-Loyihalar: Kitobga asoslangan loyihalarni bajarish (rasmlar chizish, komiks yaratish va
h.k.).
6.Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish:
-Elektron kitoblardan foydalanish: Elektron kitoblarni o'qish orqali o'qish jarayonini
yanada qiziqarli qilish.
-Audiokitoblardan foydalanish: Audiokitoblar yordamida o'qish qobiliyatini rivojlantirish.
-Internet resurslaridan foydalanish: Kitoblar haqida ma'lumot izlash, sharhlar o'qish.
Muvaffaqiyatli natijaga erishish uchun ushbu metodlarni birgalikda qo'llash va
o'quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olish muhim.
Yanvar, 2025-Yil
163
O'qituvchi o'quvchilarning o'qishga bo'lgan qiziqishini doimiy ravishda qo'llab-quvvatlashi
va ularning muvaffaqiyatlarini rag'batlantirishi kerak.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz. – Toshkent.: O‘zbekiston. 2016
2.
Mavlonova R., To‘rayeva O., Xoliqberdiyev K. Pedagogika. −T.: O‘qituvchi, 2001. −300 b.
3.
Mavlonova R., Arabova M., Salohitdinova G‘. Pedagogik texnologiya. – T.: “Fan” nashriyoti,
2008-y.
4.
Mamasoli Jumaboyev “Bolalar adabiyoti” darslik „ O‘qituychi“ nashriyot-matbaa ijodiy uyi
Toshkent – 2008.
5.
Turanova Iroda Egamberdi qizi. Education of Primary School Students Based on International
Assessment Programs as a Social Pedagogical Problem INTERNATIONAL JOURNAL OF
FORMAL EDUCATION
file:///C:/Users/Asd/Desktop/Ilmiy%20maqolalar/document-105-
110-INTERNATIONAL%20JOURNAL%20OF%20FORMAL%20EDUCATION.pdf
6.
Turanova Iroda Egamberdi qizi. Oliy ta’lim tizimida innovatsion texnologiyalardan
foydalanish. Современные инновационные исследования актуальные проблемы и
развитие тенденции: решения и перспективы, 1(1), 217–219. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/zitdmrt/article/view/5169
7.
Abduraxmonova N.N. Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini metodik tayyorgarligini
takomillashtirish muammosining pedagogik zaruriyati // Science and innovation international
scientific journal volume 1 Issue 8 UIF-2022: 8.2\ISSN:2181-3337.2114-2121 betlar.
8.
http://scientists.uz/view.php?id=3348http://scientists.uz/uploads/202208/B-432.pdf
9.
Abdurakhmanova N.N. Structural and substantive features of improving the methodological
preparation of future elementary school teachers for the intellectual development of students
//
The field of scientific research International scientific-online conference Part 4 November
30
th
Colletions
of
scientific
works
Warsaw
2022.
/
115-121
betlar.
https://interonconf.org/index.php/pol/article/download/646/607/595
10.
Nasriddinova N. A. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ma’naviyatini ommaviy axborot vositalari
asosida shakllantirish metodikasi. O’quv qo’llanma. – Toshkent, 2024. - 205 b.
