Fevral, 2025-Yil
157
O‘QUVCHILARDA TINGLAB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI RIVOJLANTIRISH
Marjona Toshpulatova
Ilmiy rahbar
Sabdenova Kamila Janibekovna
Alfraganus universiteti Pedagogika fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14868428
Annotatsiya. Maqolada o‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish
haqida so‘z boradi. O‘quvchilarda tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish, ularning o‘qish
jarayonida muvaffaqiyatli bo‘lishi va samarali muloqot qilishlari uchun juda muhim ahamiyat
kasb etishi yuzasidan fikr-mulohazalar bildirilgan.
Tayanch so‘zlar: multimediya resurslari, interaktivlik, diqqat, sezgi, xotira, qobiliyat.
Abstract. The article talks about the development of students' listening comprehension
skills. Opinions were expressed on the importance of developing listening comprehension skills in
students, for their success in the learning process and effective communication.
Key words: multimedia resources, interactivity, attention, intuition, memory, ability.
Tinglab tushunish ko‘nikmasi — bu tinglagan ma’lumotni nafaqat eshitish, balki uni to‘g‘ri
anglash, tahlil qilish va xulosa chiqarish qobiliyatidir. Bu ko‘nikma muloqotda, ta’limda, ishda va
kundalik hayotda muhim ahamiyatga ega. Tinglab tushunish faqat eshitish bilan cheklanmaydi,
balki tinglangan nutqni chuqurroq tushunishga, uning ma’nosini anglashga, va natijada to‘g‘ri
javob berishga yordam beradi. Har qanday tilni o‘rganishda muhim bo‘lgan to‘rtta ko‘nikma
orasida tinglab tushunish asosiy o‘rin tutadi
1
. Tinglasb tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda
diqqat, xotira va sezgi juda muhim rol o‘ynaydi. Bu uchala omil bir-biriga bog‘liq bo‘lib,
insonning nutqni yaxshiroq tushunishi va unga tez va to‘g‘ri javob berishini ta’minlaydi. Agar
diqqatimiz jamlanasa, biz eshitayotgan ma’lumotlarni yaxshiroq tushunib, xotiramizda saqlaymiz.
Diqqatning yuqori darajasi, nutqni tahlil qilish va keyinchalik eslab qolish uchun zarur bo‘lgan
barcha ma’lumotlarni samarali ravishda qabul qilish imkonini yaratadi. Xotira o‘zida saqlangan
ma’lumotlar orqali biz tinglangan nutqni qayta ko‘rib chiqib, tahlil qilamiz. Xotira, xususan qisqa
muddatli xotira, tinglangan ma’lumotlarni vaqtincha saqlashda yordam beradi, bu esa muloqot
1
Inamova G. Tinglab tushunish ko‘nikmasini audiovisual vositalar yordamida rivojlantirishda zamonaviy vositalar.
Fevral, 2025-Yil
158
davomida ma’lumotlarni to‘liq tushunishga yordam beradi. Uzun muddatli xotira esa bizning
umumiy bilim bazamizni kengaytiradi va murakkab muloqotlarni tushunishda yordam beradi.
Sezgi ham tinglash tushunish ko‘nikmasining ajralmas qismi bo‘lib, ovoz, tonlama, intonatsiya va
boshqa ovozli belgilarni to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Sezgilar orqali biz nafaqat so‘zlarning
ma’nosini, balki ularni aytish uslubini, his-tuyg‘ularni va muhitni ham his qilamiz. Tushunish,
idrok etish, o‘z-o‘zini nazorat qilish, fikrni aniq va to‘liq ifodalay olish, o‘qitishning interfaol
usullari, o‘zidan va o‘zgalardan foydalanish, “men” tez rivojlanadi va ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘qitishning interfaol usullarini qo‘llash orqali o‘quvchilar o‘rtasida raqobat muhiti yaratilib,
o‘quvchilarning ilg‘orligi ta’minlanadi va buning natijasida o‘quvchilar birgalikda bilim olishga
kirishadilar
2
Bu, ayniqsa, muloqotda turli kontekstlarni to‘g‘ri talqin qilishda foydalidir.
Boshlang‘ich sinflarda tinglab tushunish o‘quvchilarning ta’lim jarayonida muhim rol o‘ynaydi.
Bu jarayon orqali bolalar:
1.
Diqqatni jamalash: O‘quvchilar diqqatlarini o‘qituvchining so‘zlariga qartishadi,
bu esa ularning o‘rganish samaradorligini oshiradi.
2.
Ma’lumot qabul qilish: O‘qituvchining tushuntirishini tinglab, bolalar bilimlarni
oson o‘zlashtirishadi.
3.
Savol berish va fikr almashish: Tinglab tushunish orqali bolalar o‘z fikrlarini ifoda
etish va savollar berish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
4.
Tanqidiy fikrlash: O‘quvchilarda tinglagan ma’lumotlarini tahlil qilish orqali
tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi shakllanadi. Tinglab tushunishni rivojlantirish uchun o‘qituvchilarga
interaktiv usullar, multimediya resurslari va audio visual vositalarni qo‘llash tavsiya etiladi. Bu
o‘quvchilarning qiziqishini oshirib, ta’lim jarayonini yanada samarali qiladi. Tinglab tushunish
haqida dunyo olimlari quyidagicha fikr -mulohazalar bildirishgan.
1.Jean Piaget: Piaget bolalarning kognitiv rivojlanishi haqida yozgan. Uning “The Origins
of intelligence in Children” asarida bolalarning ma’lumotni qanday qabul qilishlari va
tushunishlari haqida fikr yuritadi va ular qanday qilib dunyoni tushunish o‘rganayotganini yoritadi.
Piaget, asosan, bolalar o‘z tarjibalari va atrof – muhit bilan o‘zaro aloqalari orqali bilim va
tushunchalarini shakllantirishadi deb takidlaydi. Shu bilan birga, Piaget bolalarninh nutq va
tushunish qobilyatlari yoshga qarab taraqqiy etishini va bu jarayon o‘zaro tarjiba va o‘zgarishlarga
asoslanganligini ko‘rsatadi.
2
Uraimshikova M. Tinglab tushunishdagi qiyinchiliklar va ularning yechimlari. – Toshkent, 2022. 7-bet.
Fevral, 2025-Yil
159
2.Lev Vygotskiy: Vygotskiy o‘zining “ Mind in society” asarida ijtimoiy interaksiyaning
o‘rganishga ta’sirini tahlil qiladi. U tinglab tushunish jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi
o‘rtasidagi muloqotning ahamaiyatini takidlaydi. U bolalarning nutqni, xususan, tinglab
tushunishni o‘zaro muloqot jarayonida rivojlanishini aytib o‘tadi. Uning nazariyasiga ko‘ra
nazariyasiga ko‘ra, til – bu nafaqat kommunikatsiya vositasi, balki o‘ylash va tushunishning asosi
hamdir. Bolalar atrofdagilar bilan muloqot qilish orqali nutqni va tushunishni rivojlantiradilar, va
bu jarayon faqat individual o‘rgatish emas, balki ijtimoiy muhitdan ham bog’liqdir.
3.David Wood: “Children’s Learning” asarida bolalarning tinglab tushunish
ko‘nikmalarini qanday rivojlantirish mumkinligi haqida fikr bildiradi. “Children’s learning” asari
bolalar psixologiyasi, ta’lim va rivojlantiruvchi yangi yondashuvlarni o‘rgatish va tushunishga
qaratilgan. Asar bolalar o‘quv jarayonida qanday o‘zgarishlar yuz berishini va bu jarayonda
kattalarning roli qanday bo‘lishi kerakligini o‘rganadi. David Wood o‘quvchilarga o‘rgatish
jarayonda mustahkamlovchi va qo‘llab - quvvatlovchi metodlarni qo‘llashni tavsiya qiladi.
Azamat Ahrorov: “O‘qitishda innovatsion texnologiyalar” kitobida tinglab tushunish
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun zamonaviy usullar va metodlarni taklif etadi. Uning ushbu
asarida tinglab tushunish jarayonini innovatsion texnologiyalar yordamida samarali tarzda
rivojlantirish mumkinligi takidlangan. Ayniqsa, interaktiv texnologiyalar va multimedia
vositalarini o‘quvchilarga tinglab tushunishni o‘rgatishda qo‘llashda ahamiyatini ko‘rsatadi.
Gulnora Mamatqulova: “Boshlang‘ich ta’lim metodikasi” asarida tinglab tushunishning ta’lim
jaroyinidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilgan. U o‘quvchilarga tinglab tushunish qobilyatini
rivojlantirishda til o‘rgatish, muloqot va boshqa metodlar qo‘llash zarurligini ko‘rsatgan. Bu
asarlar va olimlarning fikrlari o‘zbek ta’lim tizimida tinglab tushunish jarayonini chuqurroq
o‘rganishga yordam beradi.
Tinglab tushunish – bu o‘quvchilarning o‘qituvchini yoki boshqa shaxslarning fikrlarini
anglash, qabul qilish va ularga javob berish qobilyatidir. Bu jarayon bolalar uchun muhim
ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi. Oʻquvchilarga yaxshi tinglashni oʻrgatishning
oʻziga xos usullari, shaxslararo faoliyat oʻquvchilarda kuchli tinglashni rivojlantirishning eng
samarali usullaridan biridir
3
Tinglab tushunish ko‘nikmasi bolalarning o‘qish, yozish va muloqot
qilish qobilyatlarini mustahkamlab, kelajakda mustaqil o‘sish va o‘rganishga tayyorlaydi.
Boshlang‘ich sinflarda tinglab tushunish mavzusi, o‘quvchilarga nutqni tinglab, uning mazmunini
3
Xudoyorova F. Til o‘qitishda ta’lim texnologiyalarining roli. – Toshkent, 2022. 7-bet.
Fevral, 2025-Yil
160
tushunish va anglash qobilyatini rivojlantirishga qaratilgan. Ushbu faoliyat o‘quvchilarga nafaqat
lingvistik qobilyatlarni, balki diqqatni jamlash, eslab qolish va fikrlash ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradi. Tinglab tushunish jarayoni o‘quvchilarni tinglashda faol ishtirok etishga, muloqotda
tushunish va muloqot qobilyatlarini oshirishga undaydi. Tilni oʻrganish jarayonida tinglash
qobiliyati eng muhim elementlardan biri sifatida ajralib turadi. Oʻrganishning tabiiy tartibida
tinglashning yetakchi oʻrin egallashi va faqatgina soʻzlashni emas, balki tushunishni ham
rivojlantirish zarurligi ko‘rsatilgan. Tinglash, tilni mukammal oʻzlashtirish uchun zaruriy
bilimlarni shakllantirishda asosiy rol oʻynaydi, ayniqsa tinglash va oʻqish qobiliyatlarini
yaxshilashda. Zamonaviy usullar, masalan, interaktiv mashqlar, multimedia resurslar va
shaxslararo faoliyatlar orqali tinglashni oʻrgatish samarali natijalarga olib keladi. Oʻquvchilarni
kichik guruhlarga boʻlish va ular bilan rol ijro etish, intervyular, hikoya qilish kabi faoliyatlarni
tashkil etish tinglash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, guruh faoliyati va savollar orqali
oʻquvchilar o‘rtasidagi muloqotning intensivligi ortadi va ularning tinglashdagi tushunish
qobiliyatlari yaxshilanadi. Til oʻrganish jarayonida tinglashni muntazam ravishda va samarali
usullar bilan rivojlantirish, o‘quvchilarga tilni yaxshiroq va tezroq oʻzlashtirish imkonini beradi.
Yuqorida keltirilgan asosiy fikrlar shundan iboratki, tinglab tushunishning samarali
o‘rgatish usullar, dars jarayonida faol ishtirok etish, interaktiv metodlar va turli tinglash mashqlari
orqali o‘quvchilarga bu qobilyatni o‘rgatish muhimdir. Shu tarzda, boshlang‘ich sinflarda tinglab
tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirish nafaqat akademik yutuqlarga, balki hayotda
muvaffaqqiyatli kommunikatsiya o‘rnatish uchun ham zarurdir. Tinglab tushunish –
o‘quvchilarga nutqni to‘liq va to‘g‘ri tushunish, muloqotda ishtirok etish ko‘nikmalarini
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ularni samarali o‘rgatish uchun darslar turli xil mashqlar,
o‘yinlar va faol metodlar orqali boyitilishi kerak.
REFERENCES
1.
Inamova G. Tinglab tushunish ko‘nikmasini audiovisual vositalar yordamida
rivojlantirishda zamonaviy vositalar. // Maqola. – T. 2022.
2.
Uraimshikova M. Tinglab tushunishdagi qiyinchiliklar va ularning yechimlari. –
Toshkent, 2022. 7-bet.
3.
Xudoyorova F. Til o‘qitishda ta’lim texnologiyalarining roli. – Toshkent, 2022. 7-bet.
4.
Tirkashev N, Qorayev S. Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’limning asosiy
jihatlari. – Toshkent, 2022. 6-bet.
