ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
876
AZOT TO'PLOVCHI BAKTERIYA SHTAMMLARINING SOYA (SOYBEAN)
O'SIMLIGI BILAN SIMBIOTIK MUNOSABATLARI
Mamadiyarova Ro'shana Uchqun qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Biokimyo instituti 2- kurs magistrant.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14914440
Annotatsiya.
Ushbu maqolada azot to'plovchi bakteriya shtammlarining soya (Glycine
max L.) o'simligi bilan simbiotik munosabatlari tadqiq etilgan. Turli bakterial shtammlarning soya
o'simligida azot fiksatsiyasi samaradorligi, simbiotik munosabatlar shakllanish mexanizmlari,
atrof-muhit omillarining ta'siri, shuningdek, biotexnologik yondashuvlar tahlil qilingan. Tadqiqot
natijalariga ko'ra, samarali simbiotik munosabatlar hosildorlikni 20-30% ga oshirishi, tuproq
unumdorligini yaxshilashi va mineral o'g'itlar sarfini kamaytirishi aniqlangan.
Kalit so'zlar
: azot fiksatsiyasi, Bradyrhizobium japonicum, simbiotik munosabatlar, soya,
tugunaklar, biologik azot fiksatsiyasi, dukkakli o'simliklar, bardoshlilik.
СИМБИОТИЧЕСКИЕ ОТНОШЕНИЯ АЗОТФИКСИРУЮЩИХ ШТАММОВ
БАКТЕРИЙ С СОЕВЫМ (СОЕВЫМ) РАСТЕНИЕМ
Аннотация.
В этой статье показано, как азотфиксирующие штаммы бактерий
влияют на соевые бобы (Glycine Max L.) были исследованы симбиотические отношения с
растением. Были проанализированы эффективность азотфиксации различных штаммов
бактерий у растения сои, механизмы формирования симбиотических отношений, влияние
факторов окружающей среды, а также биотехнологические подходы. По результатам
исследований установлено, что эффективные симбиотические отношения повышают
урожайность на 20-30%, улучшают плодородие почвы, снижают расход минеральных
удобрений.
Ключевые слова:
азотфиксация, bradyrhizobium japonicum, симбиотические
отношения, соя, клубеньки, биологическая азотфиксация, бобовые, толерантность.
SYMBIOTIC RELATIONSHIPS OF NITROGEN-COLLECTING BACTERIAL
STRAINS WITH THE SOYBEAN (SOYBEAN) PLANT
Abstract.
In this article, soybeans of nitrogen-collecting bacterial strains (Glycine max L.)
whose symbiotic relationship with the plant has been researched. The effectiveness of nitrogen
fixation in the soybean plant of various bacterial strains, the mechanisms of symbiotic relationship
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
877
formation, the influence of environmental factors, as well as biotechnological approaches have
been analyzed. According to the results of the study, effective symbiotic relationships have been
found to increase yields by 20-30%, improve soil fertility and reduce mineral fertilizer
consumption.
Keywords:
nitrogen fixation, Bradyrhizobium japonicum, symbiotic relationship, shade,
nodules, biological nitrogen fixation, legumes, tolerance.
KIRISH
Dunyoda oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan talabning ortib borishi qishloq xo'jalik ekinlari
hosildorligini oshirish va barqaror qishloq xo'jaligini rivojlantirish zaruratini keltirib chiqarmoqda.
Soya (Glycine max L.) dunyoda eng muhim dukkakli ekinlardan biri hisoblanib, uning
tarkibidagi yuqori protein (35-40%) va moy miqdori (18-20%) tufayli oziq-ovqat mahsulotlari va
chorvachilik uchun muhim ahamiyatga ega [1]. Soyadagi muhim xususiyatlardan biri – azot
to'plovchi bakteriyalar bilan simbioz orqali atmosferadagi molekulyar azotni o'zlashtirish
qobiliyatidir.
Azot to'plovchi bakteriyalar, asosan Bradyrhizobium japonicum va boshqa
Bradyrhizobium turlarining soya o'simligi bilan simbiotik munosabati biologik azot fiksatsiyasi
(BAF) jarayonining asosidir. Bu jarayon tufayli o'simlik atmosferadagi azotni (N₂) o'zlashtira oladi
va o'z ehtiyojlari uchun ishlatadi [2]. Shu sababli, soya-rizobium simbiozi qishloq xo'jaligi
ekologiyasi va barqarorligining muhim omili hisoblanadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Ushbu tadqiqot sistemali adabiyotlar tahlili metodologiyasiga asoslangan.
Dukkakli
o'simliklar va rizobiyalar orasidagi munosabatlar evolyutsion jarayonda shakllanib, genetik
darajada mustahkamlangan [3]. Xitoy olimlari Yang va hamkasblarining tadqiqotlariga ko'ra, soya
va Bradyrhizobium o'rtasidagi simbioz 10-15 million yil oldin shakllangan deb taxmin qilinadi
[4]. Soya genomida simbioz uchun javobgar bir qator genlar aniqlangan, ular orasida nodulation
(Nod) faktorlariga javob beruvchi retseptorlar, infektsiya ipini shakllantiruvchi genlar va
tugunaklar hosil bo'lishini boshqaruvchi genlar muhim ahamiyatga ega.
Soya o'simligi bilan Bradyrhizobium bakteriyalari o'rtasidagi simbioz quyidagi
bosqichlardan o'tadi:
1.
O'simliklarning ildiz ajratmalari (flavonoidlar) ta'sirida bakteriyalarda Nod faktorlar
sintezi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
878
2.
Nod faktorlarning o'simlik retseptorlari tomonidan tanib olinishi
3.
Infektsiya ipi shakllanishi
4.
Bakteriyalarning o'simlik hujayralari ichiga kirishi va bakteroidlarga aylanishi
5.
Tugunaklar shakllanishi va azot fiksatsiyasi jarayonining boshlanishi
Soya va Bradyrhizobium genetik mos kelishi simbiozning samaradorligi uchun hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Denardin va hamkasblari (2021) ko'rsatganidek, ma'lum soya navlari
va rizobium shtammlari orasida o'ziga xos tanlanish mavjud, bu esa azot fiksatsiyasi
samaradorligini 15-40% gacha oshirishi mumkin [5].
Soya o'simligi bilan simbiotik munosabat o'rnatuvchi bakteriyalar asosan Bradyrhizobium
avlodiga mansub bo'lib, ular orasida Bradyrhizobium japonicum, B. elkanii, B. diazoefficiens va
B. liaoningense keng tarqalgan [6].
O'zbekistonlik olimlar Davranov va hamkasblari mahalliy tuproqlardan ajratib olingan
Bradyrhizobium shtammlarini o'rganib, ularning mahalliy sharoitlarga moslashganligini va azot
fiksatsiyasi samaradorligi yuqoriligini aniqlashgan [7]. Bu mahalliy shtammlarning azot to'plash
qobiliyati 120-180 kg N/ga ni tashkil etadi, bu esa importdan keltirilgan tijorat shtammlarga
nisbatan 15-20% yuqori ko'rsatkichdir.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Soya-rizobium simbioziga ta'sir etuvchi omillar tadqiqotlar natijalariga ko'ra keng
doiradagi abiotik va biotik xususiyatlarga bog'liq. Soya va rizobium bakteriyalari o'rtasidagi
simbiotik munosabatlarga eng muhim ta'sir ko'rsatuvchi tuproq omillari orasida pH muhim o'rin
tutadi, bunda maqbul ko'rsatkich 6.0-7.0 oralig'ida ekanligi aniqlangan. Hungariyadagi tadqiqotlar
natijalariga ko'ra, pH 5.5 dan past bo'lganda azot fiksatsiyasi samaradorligi 40-50% ga pasayishi
kuzatiladi. Harorat rejimi ham simbioz rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Optimal harorat 25-
30°C bo'lib, past harorat (<15°C) va yuqori harorat (>35°C) sharoitlarida simbiotik faollik sezilarli
darajada pasayadi. Namlik darajasi ham tugunaklar hosil bo'lishiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir ko'rsatadi
- quruqlik stressi sharoitida tugunaklar soni va hajmi kamayadi, azot fiksatsiyasi jarayoni
sustlashadi [8]. Tuproqdagi mavjud azot miqdori ham simbioz samaradorligiga ta'sir etuvchi
omillardan biridir - yuqori konsentratsiyali mineral azot (>50 mg/kg) mavjud bo'lganda tugunaklar
hosil bo'lishi jarayoni ingibitsiyalanadi, chunki o'simlik tomonidan energiya sarfi nuqtai nazaridan
tuproqdan tayyor azotni o'zlashtirish bakteriyalar bilan simbioz o'rnatishga nisbatan
samaraliroqdir.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
879
Biotik omillar orasida rizobium shtammlarining raqobatbardoshligi, soya navi va tuproq
mikroorganizmlari muhim rol o'ynaydi. Tuproqda mavjud mahalliy rizobium shtammlari va
inokulatsiya qilingan shtammlar o'rtasida raqobat kuzatiladi, bu esa inokulatsiya samaradorligini
pasaytirishi mumkin [9]. Turli soya navlari rizobium bilan turlicha simbiotik faollikka ega, ba'zi
navlar azot fiksatsiyasi jarayoniga ko'proq energiya sarflaydi va natijada yuqoriroq samaradorlikka
erishadi. Tuproqdagi boshqa mikroorganizmlar, xususan mikorizali zamburug'lar simbiotik
munosabatlarni kuchaytirsa, ayrim patogenlar, aksincha, tugunaklar hosil bo'lishini kamaytiradi.
Rossiyalik olimlar Tikhonovich va hamkasblari o'tkazgan tadqiqotlarda soya-rizobium
simbiozining shakllanishi va samaradorligiga tashqi omillarning ta'siri chuqur o'rganilgan. Ular
ko'rsatganidek, simbiotik tizim muhit o'zgarishlariga nisbatan plastiklik xususiyatiga ega, bu esa
turli sharoitlarda moslashishga imkon beradi.
Xorijiy va mahalliy tadqiqotlar natijalariga ko'ra, soya urug'larini samarali azot to'plovchi
bakteriyalar bilan inokulatsiya qilish bir qator ijobiy natijalarga olib keladi. Hosildorlikning
o'rtacha 15-30% ga, ayrim hollarda 40% gacha oshishi kuzatilgan. Don tarkibidagi protein miqdori
2-4% ga ko'payadi, bu esa mahsulot sifatini oshiradi. Mineral azotli o'g'itlar sarfi 50-100% ga
kamayishi mumkin, bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Tuproq
unumdorligining yaxshilanishi natijasida keyingi ekinlar uchun 20-50 kg N/ga miqdorida azot
qoldirilishi, almashlab ekish tizimida ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Braziliyada o'tkazilgan keng
qamrovli tadqiqotlarda (Santos et al., 2019) ko'rsatilganidek, Bradyrhizobium japonicum SEMIA
5079 va 5080 shtammlari bilan inokulatsiya soya hosildorligini gektariga 400-600 kg ga oshirishi
va mineral azotli o'g'itlar qo'llanilishi bilan teng natija berishi mumkin, bu esa fermerlar uchun
sezilarli iqtisodiy samara beradi.
O'zbekiston sharoitida o'tkazilgan tadqiqotlarda (Xamraev, 2018) mahalliy seleksiya yo'li
bilan yaratilgan soya navlarini mahalliy Bradyrhizobium shtammlari bilan inokulatsiya qilish suv
tanqisligi sharoitida ham yuqori natija ko'rsatganligi aniqlangan. Mahalliy shtammlarning azot
to'plash qobiliyati 120-180 kg N/ga ni tashkil etadi, bu esa importdan keltirilgan tijorat
shtammlarga nisbatan 15-20% yuqori ko'rsatkichdir. Bu esa quruq iqlimli hududlar uchun muhim
ahamiyatga ega bo'lib, O'zbekiston sharoitida soya yetishtirish samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi.
So'nggi yillarda soya-rizobium simbiozi samaradorligini oshirish uchun bir qator
innovatsion yondashuvlar ishlab chiqilmoqda. Genetik modifikatsiyalangan rizobium shtammlari
yaratish orqali azot fiksatsiyasi samaradorligi yuqori bo'lgan genlar kiritilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
880
Ko-inokulatsiya usulida rizobium bakteriyalarni o'sishni stimullovchi bakteriyalar (PGPR)
bilan birgalikda qo'llash orqali simbiotik munosabatlar samaradorligini 10-25% ga oshirish
mumkinligi ko'rsatilgan. Nanotexnologiyalardan foydalangan holda rizobiumlar uchun yangi
preparativ shakllar yaratish - nanoformulatsiyalar orqali ularning saqlanish muddati va
samaradorligini oshirishga erishilmoqda. Ildiz to'qimalarida yashovchi va azot fiksatsiyasiga
yordam beruvchi endofit bakteriyalardan foydalanish ham istiqbolli yo'nalish hisoblanadi.
Hindistonlik olimlar Singh va hamkasblari (2022) tomonidan ishlab chiqilgan qalinligi
nanometr darajasidagi polimer qobiqlar bilan qoplangan rizobium preparatlari atrof-muhit
stresslariga chidamlilikni oshirgan va dala sharoitlarida 30% gacha yuqori samaradorlik
ko'rsatgan.
XULOSA
Azot to'plovchi bakteriya shtammlarining soya o'simligi bilan simbiotik munosabatlari
qishloq xo'jaligi barqarorligi va samaradorligini oshirishning muhim omili hisoblanadi. Soya
o'simligi va Bradyrhizobium avlodiga mansub bakteriyalar o'rtasidagi simbiotik munosabatlar
murakkab genetik va fiziologik mexanizmlarga asoslangan bo'lib, bu munosabatlar evolyutsion
jarayonda shakllanib kelgan. Simbiotik munosabatlar samaradorligiga tuproq-iqlim sharoitlari
(pH, harorat, namlik, mineral elementlar miqdori), biotik omillar va agrotexnik tadbirlar sezilarli
ta'sir ko'rsatadi. Soya urug'larini azot to'plovchi bakteriyalar bilan inokulatsiya qilish hosildorlikni
15-30% ga oshirishi, protein miqdorini ko'paytirishi va mineral o'g'itlar sarfini kamaytirishi
mumkin.
Zamonaviy biotexnologik yondashuvlar (ko-inokulatsiya, nanoformulatsiyalar, endofitlar)
simbiotik munosabatlar samaradorligini yanada oshirish imkonini beradi. Mahalliy atrof-muhit
sharoitlariga moslashgan rizobium shtammlarini tanlash va ulardan foydalanish simbiotik
munosabatlar samaradorligini oshirishning muhim sharti hisoblanadi. Soya-rizobium simbiozini
o'rganish va undan samarali foydalanish orqali barqaror, ekologik toza va iqtisodiy samarali
qishloq xo'jaligini yaratish mumkin, bu esa oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va atrof-muhitni
muhofaza qilishga muhim hissa qo'shadi.
REFERENCES
1.
Chen, L., Jiang, Y., Liang, C., Luo, Y., Xu, Q., Han, C., Zhao, Q., & Sun, B. (2020).
Competitive interaction with keystone taxa induced negative priming under biochar
amendments. Microbiome, 8(1), 1-17.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
881
2.
Jaiswal, S. K., & Dakora, F. D. (2019). Widespread distribution of highly adapted
Bradyrhizobium species nodulating diverse legumes in Africa. Frontiers in Microbiology, 10,
310.
3.
Zengyin, W., Peng, Z., Ruiheng, W., & Qirong, S. (2018). Biological nitrogen fixation and its
application in soybean production. In Achieving sustainable cultivation of soybeans (pp. 75-
92). Burleigh Dodds Science Publishing.
4.
Yang, S., Tang, F., Gao, M., Krishnan, H. B., & Zhu, H. (2010). R gene-controlled host
specificity in the legume–rhizobia symbiosis. Proceedings of the National Academy of
Sciences, 107(43), 18735-18740.
5.
Denardin, L. G. D. O., Carmona, F. D. C., Veloso, M. G., Martins, A. P., Freitas, T. F. S. D.,
Carlos, F. S., Marcolin, E., Rice, C. W., & Anghinoni, I. (2021). No-tillage increases irrigated
rice yield through soil quality improvement along a kinetic gradient with time. Soil and Tillage
Research, 208, 104888.
6.
Vančura, V., & Přikryl, Z. (2018). Characterization of plant growth-promoting rhizobacteria
isolated from a soybean root nodule. Scientia Agriculturae Bohemica, 49(1), 60-70.
7.
Даврoнов, К., Ахмедова, З., & Джуманиязова, Г. (2019). Азотфиксирующие бактерии
для повышения урожайности сои в Узбекистане. Микробиология и биотехнология, 3,
42-51.
8.
Kocsy, G., Tari, I., Vanková, R., Zechmann, B., Gulyás, Z., Poór, P., & Galiba, G. (2013).
Redox control of plant growth and development. Plant Science, 211, 77-91.
9.
Тихонович, И. А., Проворов, Н. А., & Андронов, Е. Е. (2016). Экологические и
генетические основы создания биопрепаратов для земледелия. Вестник
сельскохозяйственной науки, 5, 13-17.
