ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
443
SHAXSGA (O’SMIRLIK VA O’SPIRINLIK YOSH DAVRILARIGA) FIZIOLOGIK
YONDASHUV VA FIZIOLOGIYANING KELIB CHIQISH TARIXI
Jiyanov Karimboy Omon o’g’li
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Amaliy psixologiya yo’nalishi
4-kurs talabasi.
+998919160181
jiyanovkerimboy@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13974790
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
shaxsga fiziologik yondashuvning tarixiy rivojlanishi bilan
bir qatorda yosh fiziologiyasi turli yoshdagi organizmlarning rivojlanish jarayonida organlar
tizimi va butun organizmda sodir bo'ladigan o‘zgarishlarni o‘ziga xos yosh xususiyatlarini
o‘rganadi. Bola organizmi katta odam organizmidan tubdan farq qiladi. Demak, bola organizmi
faqat katta odam qolipi bo’lmay, balki hajmi, fiziologik xususiyatlari va tashqi muhitga
moslashishi bilan farq qiladi. Bolalar va o‘smirlar fiziologiyasining asosiy o'rganadigan ob’ekti
rivojlanib kelayotgan yosh organizmdir. Binobarin, pedagoglar ta'lim tarbiya ishlarini yosh
fiziologiyasi m a’lumotlariga asoslangan holda olib borishlari muhim ahamiyatga ega. Maktab,
litsey va kasb-hunar kollejlarida jismoniy tarbiya, mehnat darslarida, ijtimoiy - foydali mehnatda,
sogiomlashtirish ishlarida bolalar va o‘smirlarning anatomo-fiziologik xususiyatlari albatta
hisobga olinishi kerak. O‘sib rivojlanib kelayotgan organizm salomatligini, jismoniy va aqliy
qobiliyatini baholash, sog‘lom hayot kechirish asoslarini aniqlash yosh fiziologiyasi ilmi
yutuqlariga bog'liq. Shuning uchun yosh fiziologiyasi ihni ijtimoiy ahamiyatga egadir.
Kalit so’zlar:
Yurak-qon tomir organlari, Oshqozon-ichak trakti, Reproduktiv tizim,
Endokrin tizim, Ibn Sino “Tib qonunlari”, Rene Dekart Refleks, A. Vezaliy, G.F. Korotko,
«Fiziologlaming ilmiy maktabi», A.P. Valter, I.M. Sechenov, I.P. Pavlov, D. Ekkls, E. Xaksli va A.
Xodchkinlar.
PHYSIOLOGICAL APPROACH TO PERSONALITY (ADOLESCENCE AND
ADOLESCENCE) AND THE HISTORY OF THE ORIGIN OF PHYSIOLOGY
Abstract.
In this article, in addition to the historical development of the physiological
approach to the individual, age physiology studies the specific age characteristics of the changes
that occur in the organ system and the whole organism during the development of organisms of
different ages. The div of a child is completely different from the div of an adult. Therefore, a
child's organism is not only the mold of an adult, but also differs in size, physiological
characteristics and adaptation to the external environment. The main object of study of the
physiology of children and adolescents is the developing young organism. Therefore, it is
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
444
important for pedagogues to carry out educational work based on the data of youth physiology. In
schools, lyceums and vocational colleges, the anatomical and physiological characteristics of
children and adolescents must be taken into account in physical education, work classes, social
and useful work, socialization work. Assessing the health, physical and mental abilities of a
growing organism, determining the basics of a healthy life depends on the achievements of the
science of age physiology. Therefore, age physiology is of social importance.
Key words:
Cardiovascular organs, Gastrointestinal tract, Reproductive system,
Endocrine system, Ibn Sina "Medical Laws", René Descartes Reflex, A. Vesaliy, G.F. Korotko,
"Scientific school of physiology", A.P. Walter, I.M. Sechenov, I.P. Pavlov, D. Eccles, E. Huxley,
and A. Hodgkin.
ФИЗИОЛОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД К ЛИЧНОСТИ (ПОДРОСТКОВЫЙ И
ЮНОШЕСКИЙ ВОЗРАСТ) И ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ ФИЗИОЛОГИИ
Аннотация.
В данной статье наряду с историческим развитием физиологического
подхода к личности физиология возраста изучает специфические возрастные особенности
изменений, происходящих в системе органов и целом организме в ходе развития организмов
разного возраста. Организм ребенка совершенно отличается от тела взрослого. Поэтому
детский организм не только повторяет взрослый, но и отличается размерами,
физиологическими особенностями и адаптацией к внешней среде. Основным объектом
изучения физиологии детей и подростков является развивающийся молодой организм.
Поэтому педагогам важно проводить воспитательную работу на основе данных
физиологии молодежи. В школах, лицеях и профессиональных колледжах анатомо-
физиологические особенности детей и подростков должны учитываться при занятиях
физической культурой, трудовыми занятиями, общественно-полезной работой,
социализационной работой. Оценка здоровья, физических и умственных способностей
растущего организма, определение основ здоровой жизни зависит от достижений науки
возрастной физиологии. Поэтому возрастная физиология имеет социальное значение.
Ключевые слова:
Сердечно-сосудистые органы, Желудочно-кишечный тракт,
Репродуктивная система, Эндокринная система, Ибн Сина «Медицинские законы»,
Рефлекс Рене Декарта, А. Весалий, Г.Ф. Коротко, «Научная школа физиологии», А.П.
Уолтер, И.М. Сеченов, И.П. Павлов, Д. Экклс, Э. Хаксли и А. Ходжкин.
Hozirgi kunda fiziologiya umumiy solishtirma va maxsus (yoki xususiy) qismlarga
ajraladi. Xayvonlar fiziologiyasi esa ko'pincha maxsus bo'lgan, bir - biri bilan o'zaro jips
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
445
bog'langan yana bir qancha fanlarga bo'linadi. Umumiy fiziologiya muxit ta'siriga tirik materiya
javob berishning umumiy qonuniyatlarini, xar bir organizmga xos bo'lgan asosiy xayotiy
jarayonlami (prosesslarni) o'rganadi, tirik tabiatni o'lik tabiatdan farqlovchi sifat jixatidan o'ziga
xos hodisalarni tekshiradi. Hujayra fiziologiyasi umumiy fiziologiyaning bo'limlaridan biridir. Xar
xil turlarga mansub organizmlar va individual rivojlanishning turli bosqichlarida to'rgan bir turga
mansub bo'lgan organizmlar funksiyasining o'ziga xosligini esa solishtirma fiziologiya tekshiradi.
Bizning davrimizda 3 evolyusion fiziologiyaga aylanib borayotgan solishtirma
fiziologiyaning maqsadi funksiyalarning tur va individda rivojlanishi qonuniyatlarini o'rganishdir.
Barcha flziologik materiallami umumlashtiruvchi fanlar - umumiy fiziologiya va evolyusion
fiziologiyadan tashqari, fiziologiyaning maxsus (yoki xususiy) bo'limlari xam bor. Bularga
xayvonlarning ayrim sinf va guruxlari (masalan, qishloq xo'jalik xayvonlar, qushlar, xashorotlar)
fiziologiyasi, yoki ayrim turlar (masalan, qo'y, sigir va x.k.) fiziologiyasi, ayrim organlar (masalan,
jigar, buyrak, yurak), to'qimalar (masalan, nerv yoki muskul to'qimasi) fiziologiyasi kiradi.
Ko'pincha fiziologiyaning ayrim funksiyalarni, o'rganuvchi qismlarini, masalan qon
aylanishi, ovqat hazm qilish, nafas olish va boshqalarni fiziologiya fanining maxsus bo'limlari deb
aytiladi. Demak tirik mavjudodlaming har xil guruhlari qancha bo'lsa, turli organ va turkumlar
qancha bo'Isa, xullas tirik organizm faoliyatining turlari nechta bo'Isa, fiziologiyaning maxsus
(yoki xususiy) bo'limlari o'shanchadir. Yosh fiziologiyasini, sport fiziologiyasi, mexnat
fiziologiyasi, kosmonavtlar fiziologiyasi kabilar xam xususiy fiziologiya tarkibiga kiradi.
Fiziologiya o'z tekshirishlarida boshqa fanlaming ma'lumotlariga asoslanadi va o'z navbatida bir
qancha fanlarning rivojlanishiga asos bo'ladi. Fiziologiya xamisha fizika bilan ximiya qonunlariga
tayanadi va ulaming tekshirish metodlaridan keng foydalanadi. Buning sababi shuki, xar bir
hayotiy jarayonlarda (prosesslar) modda va energiya almashinadi, ya'ni ximiyaviy va fizikaviy
jarayonlar (prosesslar) ro'y beradi. Shu bois fiziologiyada flziologik tadqiqotlarni ikki yo'nalishi -
fizikaviy va ximiyaviy yo'nalishi muxim axamiyat kasb etadi. Bu ikki yo'nalish yordamida juda
ko'p ma'lumot to'planadi, organizmda fizikaviy ximiyaviy jarayonlar (prosesslar) o'tishning o'ziga
xos qonuniyatlari aniqlanadi, bu jarayonlarni (prosesslarni) o'rganishning maxsus metodlari va
texnikaviy yo'nalishlari kengaydi. Natijada fiziologiya fani tarkibidan biologik ximiya va biologik
fizika degan mustaqil fanlar ajralib chiqadi. Masalan, fiziologiyaning elektrofiziologiya sohasi
biofizika ta’lim yo'nalishiga kiruvchi muxim bo'limlaridan biri bo'lib, u odam va xayvonlar
organizmida nerv, muskul, bez to'qimalari qo'zg'alganda ro'y beradigan elektr hodisalami
o'rgatadi. Fiziologiya morfologik fanlar: anatomiya, gistologiya, itologiya bilan xam jips
bog'langan. Chunki morfologik va flziologik hodisalar bir-biri bilan chambarchas bog’liq.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
446
Fiziologiya umumiy biologiya, ma'lumotlariga evolyusion ta'limotga va embriologiyaga
xam tayanadi, chunki xar qanday organizm faoliyatini o'rganishi uchun uning taraqqiyot tarixi -
felogenezini va ontagenezini bilish lozim. Shu bilan birga funksiyalar evolyusion ta’limotning
ba’zi masalalarini aniqlashga yordam beradi. Fiziologiya psixologiya va pedagogika fanlari bilan
xam uzviy bog'langan. Ayniqsa, I.P. Pavlov yaratgan oliy nerv faoliyati xaqidagi ta'limot
zamonaviy psixologiya va pedagogikaning tabiiy-ilmiy asosini tashkil qiladi. Fiziologiyaning
pedagogika uchun aniq (konkret) amaliy axamiyati shundan iboratki, bolaning mexnatga va
turmushini to'g'ri tashkil etish uchun, rasional tarbiya tadbirlirini o'tkazish uchun pedagog, bola
organizmida ro'y beradigan fiziologik jarayonlaming (prosesslaming) yoshga aloqador
xususiyatlami yaxshi tushunishi kerak.
Odam va hayvon organizmining hayotiy faoliyatini bilishga sivilizatsiya rivojlana bosh
lagan vaqtdayoq urinib ko‘rilgan. Qadimiy Xitoy, Hindiston, Yunon, Rim faylasuflari va
shifokorlarining bizning davrimizgacha yetib kelgan asarlarida ba’zi anatomic fiziologik
tasavvurlar uchraydi. Ulardan ayrim to‘g‘ri fikrlar bilan bir qatorda juda ko‘p xayoliy muhokama
va yangiliklar ham bor. Tibbiyot fanining asoschilaridan bin Gippokrat (eramizdan 460-377-y.
avval) organizm tizim va funksiyalarini bir butun sifatida tushunish kerak, degan flkrga asos
solgan. Xuddi shunday nuqtayi nazami qadimgi Rim anatomi Galen (eramizdan 201-131-y. avval)
ham ta’kidlagan. Qadimgi Xitoy, Hindiston, Yaqin Sharq va Yevropa vrachlari orasidauzoq
vaqtdavomidagumoral nazariya va faraKalit so’zlazlar ustun turgan. Tashqi muhitni davriy
o‘zgarishi va zamon omillarining ahamiyati katta ekanligini Aristotel (eramizdan 384-322-y.
avval) ko‘rsatib o‘tgan. Abu Ali Ibn Sino (980 - 1037-y.) «Tib qonunlari» asarida odam
organizmining faoliyatiga tashqi muhit kuchli ta’sir ko'rsatishiga katta ahamiyat bergan. Faqat
fasllamingalmashinishigina emas, balki kunning tunga ulanishi ham organizmda o ‘zgarish keltirib
chiqarishligini ta kidlagan. Ibn Sino bosh miya va ichki a’zolar faoliyati haqida tasavvurga ega
bo‘lgan. Uning nafas olish mexanikasi, o‘pkaning nafas olib, nafas chiqarishda sust ishtirok etishi
to‘g‘risidagi, nafas olganda o'pkaning kengayishi ko‘krak qafasining kengayishiga bog’liq, degan
fikrlari hozirgi zamon tushunchalaridan farq qilmaydi. Fiziologiyaning keyingi rivojlanishi
anatomiyaning yutuqlariga tayangan holda bordi. A. Vezaliyning «Odam tanasining tuzilishi
haqidagi izlanishlari fiziologiya fani sohasidayangiliklar kashf qilinishi uchun asos bo'ldi.
Hayvonlar to‘qimasining tuzilishini bilish, shu to'qima tarkibiy qismining funksiyasini o'rganishga
undadi. Rene Dekart (1596-1650-y.) harakatlanish, berilgan ta’siming aks etishi - refleks
natijasidir, degan g‘oyani ilgari surdi. Vilyam Garvey (1578-1657-y.) 1628-yili nashr qildirgan
«Hayvonlarda yurak - qon harakatini anatomik tekshirish» nomli mashhur asarida kolp
kuzatishlarga va tajribalarga asoslanib, qon aylanishining katta va kichik doiralari haqida, yurak
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
447
organizmda qonni harakatga keltiruvchi a’zo ekanligi haqida to‘g‘ri tasavvur berdi. Qon
aylanishining kashf etilishi fiziologiya faniga asos solingan sana hisoblanadi. V. Garvey
viviseksiya - o‘tkir tajribani ilmiy tekshirish amaliyotiga kiritdi. M. Malpigi (1628-1694-y.) 1661-
yili mikroskop yordamida arteriya va vena qon-tomirlari mayda tomirlar - kapillarlar yordamida
tutashgan ekanligini kashf qildi. Bu kapillarlar tufayli organizmda yopiq qon-tomirlartizimi hosil
bo’lishi ma’lum bo‘ldi. F. Majandi (1785-1855-y.) 1922-yili sezuvchi-afferent (markazga
intiluvchi) va harakatlantiruvchi-efferent (markazdan qochuvchi) tolalar mavjud ekanligini isbot
qildi. A.P. Valter (1817-1889-y.) 1842-yili nerv tizimini organizmning «ichki» jarayonlariga
ta’sirini aniqladi. Xuddi shu yili V. A. Basov (1812-1879-y.) me’daga fastula qo‘yish usulini kashf
qildi va surunkali tajriba o'tkazishga asos soldi. Moskva universiteti professori A. M. Filamofitskiy
(1802-1849-y.) Rossiya eksperimental fiziologiyasiga asos soldi. Nafas fiziologiyasi, qon quyish,
narkozni qo’llash kabi masalalar bilan shug‘ullandi. I.M. Sechenovning (1829-1905-y.) ishlari rus
va dunyo fiziologiyasi uchun juda katta aham iyatga ega. Uni «Rus fiziologiyasining otasi» deb
atashadi. Uning dastlabki ilmiy ishlari qonda gazlarning tashilishi va gipoksiyaga bag'ishlangan.
I.M. Sechenov eritrotsitlar gemoglobini faqatgina kislorodni tashimay, balki karbonat angidridni
ham tashishini aniqladi. Charchash jarayonini o‘rganib faol dam olish ahamiyatini ko‘rsatib berdi.
1862-yili markaziy nerv tizimida tormozlanish jarayonini ochgan, 1863-yili «Bosh miya
reflekslari» degan mashhur asarini nashr qildi.
1
I.M. Sechenov ushbu asarida bosh miyada ro‘y
beradigan jarayonlaming, shu jumladan, odamning fikrlashi kabi murakkab jarayonlami reflektor
tabiatiga xos ekanligini ko‘rsatdi. I.M. Sechenov shu bilan birga oliy nerv faoliyati fiziologiyasiga
asos soldi, fiziologiyaning bu sohasini keyinchalik I.P. Pavlov rivojlantirdi. I.P. Pavlov (1849-
1936-y.) miyaning reflektor faoliyati haqidagi bilimni odam va hayvon oliy nerv faoliyati haqidagi
ta’limotni yaratish orqali yangi darajaga ko‘tardi. I.P. Pavlov ilmiy faoliyatini uch yo‘nalishda olib
bordi: «Qonaylanish fiziologiyasi» (1874-1889-y.), «Hazm fiziologiyasi (1889-1901 -y.), «Oliy
nerv faoliyati»
(1901-1936-y.).U 1904-yili Nobel mukofotiga sazovor boidi.H
ayotiningoxirgiyillarida (1935-y.) xalqaro fiziologiya kongressida l.P. Pavlov «Dunyo fiziologlari
oqsoqoli» degan unvonga sazovor bo‘ldi. Ch.S.Sherington (1856-1952-y.) miyaning o‘zaro
muvoflqlashtirish tarzlarini ishlab chiqdi. Uning ishlari E.D. Edrianning (1889-1977-y.)
elektrofiziologiya ishlari bilan birgalikda 1932- yil Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. D. Ekkls, E.
Xaksli va A. Xodchkinlar neyronlar qo‘zg‘alishining ion mexanizmini kashf qilganliklari tufayli
1963-yil Nobel mukofotini qo‘lga kiritdilar. O‘zbekistonda fiziologiya fanining rivojlanishi 1926-
yilda Toshkentda tashkil qilingan Turkiston universiteti bilan bog’liq. O‘zbekistonda ilk fiziologik
1
“Normal fiziologiya”, darslik. Toshkent – 2007, 19-bet
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
448
tadqiqotlarga Turkiston universitetining professorlari E.F. Polyakov va l.P. Mixaylovskiylar
rahbarlik qilishdilar. Keyinchalik Turkiston (O‘rta Osiyo) universitetining professorlari A.I. Izrail
va A.S. Shatalinalar hamda Toshkent Tibbiyot instituti «Normal fiziologiya» kafedrasiga mudirlik
qilgan professor N. V. Danilovlar rahbarlik qildilar.
2
Ulaming rahbarligida respublikamizda bir
necha olimlar yetishib chiqdilar. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi, professor A. Yu.
Yunusov, Respublikada xizmat ko'rsatgan fan arboblari, professor A.X. Hoshimov va professor
A.S. Sodiqovlar shular jumlasidandir. O‘zbekistonda XX asming 50-60-yillarida yuqori
haroratning me’da-ichak faoliyatiga ta’sirini o‘rganish ishlari boshlandi. A.Yu. Yunusov, A.S.
Sodiqov, G.F. Korotko, Yu.A. Sherbakov, K.R. Rahimov singarl olimlar o‘z ilmiy izlanishlarlni
issiq harorat me’daning shira ajratishi va harakatlanishiga, me’da osti bezi ingichka ichak shira
ajratish faoliyatiga ta’sir qilish holatlariga bag‘ishladilar. G.F. Korotko rahbarligida Andijon
Tibbiyot institutida «Fiziologlaming ilmiy maktabi» yaratildi, ulaming ilmiy tadqiqotlari
fermentlar gomeostazi va qondagi gidrolitik fermentlar turg‘unligini ta’minlash qonuniyatlariga
bag‘ishlandi. K.R. Rahimov kavsh qaytaruvchi hayvonlarda ilk bor membrana hazmini o‘rgandi.
Shuningdek, K.R. Rahimov va E.S. Mahmudovlar o‘z ilmiy izlanishlarini, shuningdek, faoliyat
ontogeneziga ham bag‘ishladilar. U.Z. Qodirov hazm a’zolarining o‘zaro munosabatlarini
o‘rganib, o‘n ikki barmoqli ichakka o‘t-safro chiqishi buzilganda ingichka ichakning sekretor,
so‘rish va harakat faoliyatlari, me’da osti bezining sekretor faoliyati keskin o ‘zgarishini ko‘rsatdi.
Z.T. Tursunov miya yarim sharlarining po‘stlog‘i suv-tuz almashinuvida ahamiyati
kattaekanligini, hayvonlarni po‘stloqsizlantirish yuqori harorat ta’sirida kuzatiladigan suv-tuz
almashinuvldagi o‘zgarishlami kuchaytirishini ko'rsatdi. M.G. Mirzakarimova hazm tizim a’zolari
suv-tuz zaxirasi vazifasini bajarishi va yuqori harorat sharoitida organizm suv tanqisligini
yengishda shu zaxiradan foydalanishi mumkinligini isbotladi. V.A. Hojimatov gipotalamo-
gipofizar tizim ning suv-tuz almashinuvldagi ahamiyatini yana bir bor isbotlab, bu almashinuvning
endokrin bezlar tomonidan boshqarilishidagi yoshga aloqador xususiyatlariga aniqlik kiritdi. R.A.
Ahmedov yuqori haroratda tana harorati turg‘unligini saqlash faqat fizikaviy haroratni
boshqarishga (issiqlik yo‘qotishga) emas, balki kimyoviy harorat boshqarilishiga (issiqlik hosil
qilishga) ham bog‘liqIigini isbot qildi. Т.К. G‘ulomov regional (yurak va buyrak) qon aylanishiga
yuqori harorat sharoitida ichki a'zolarning refleks ta’sirlarini o‘rgangan. B.Z. Zaripov ovqat hazm
qilish fiziologiyasi sohasida ovqat moddalarini ichaklardan so'rilishi jarayonlarini o‘rgangan.
2
A.N. Aripov “Odam fiziologiyasi”, Namangan – 2015
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
449
Respublikamiz fiziologiyasining tarixi juda qisqa bo‘lsa-da, shu davr ichida ko'zga ko‘rinarli,
samarali yutuqlarga erishildi va bu sohada bir qatoryirik mutaxassis olimlar yetishib chiqdilar.
3
Xulosa
qilib shuni aytamanki, fiziologiya bizning hayotimizning eng yuksagida turuvchi
va hayotimizning qay darajada faoliyatda bo’lib turganini doimiy nazorat qilib turadigan
jarayondir. Bizning fiziologik tarzimiz faqatgina yurush yugurish kundalikli faoliyatda bo’lish
degani emas. Fiziologik jarayon deganimizda biz, o’zimizning kundalik faoliyat jarayonimizdagi
holatimizni tushunishimiz kerak. Ya’ni o’sha vaqtda bizning organizmimizda kechadigan quyidagi
fiziologik jarayonlar bo’ladi:
Ertalab uyg’onganda tanamiz 100% lik energiyaga to’la, uni har bir ish qilayotganimizda
ma’lum bir foizini sarflaymiz. Ammo uning o’rnini to’ldirishning ham imkonlari turlicha.
Masalan, ertalab uyqudan uyg’ongandan keying yoga va shunga o’xshash yengil fiziologik
mashqlar bizni erta tongdan to kun botgunicha deyarli kuni bo’yi energiya bilan taminlab turadi.
Bundan tashqari tog’ri ovqatlanish, ayniqsa sog’liqqa foydali bolgan maxsulotlar bizning
fiziologik va psixologik imumitetimizni kuchaytiradi. Yana bir fiziologiyamiz va
psixologiyamizga ta’sir qiladigan jarayon bu bizning asab faoliyatimizdir. Yuqoridagi
jarayonlardan oladigan ergiyamizga ma’lum bir foizlarda bizning asab tizimimiz ham o’z xissasini
qo’shadi. Ya’ni bizning kundalikli faoliyatimizda turlicha nerv tizimimizning holatlarida
bo’lamiz. Bular xursandlik, kulgu, mamnuniyat, baxt, quvonch, g’alaba va shodlanish. Bu
emotsional jarayonlar bizning asab sistemamizni energiya bilan ta’minlasa, asabiylik, g’amginlik,
g’azab, stress, depression holatlar, yig’lash va tushkunlik holatlari esa to’plangan energiyani
yo’qqa chiqaradi va bizning fiziologiyamizga ham, psixologiyamizga ham ta’sir qiladi. Bu
jarayonlarning barchsini inobatga olgan holda biz har doim fiziologik faoliyatta bo’lib turishimiz
kerak va bu jarayonlarni qat’iy nazoratda tutishimiz kerak bo’ladi. Bizning fiziologik
jarayonlarimiz va psixologik holatlarimizning turlicha ko’rinishlarda nomoyon bo’ladigan davri
bu o’smirlik va o’spirinlik yosh davrlari oralig’dir. Chunki u davrlar oralig’idagi shaxslarning
fiziologik faoliyati juda ham shiddatli darajada kechayotgan bo’ladi va psixologik holatlari ham
turli xilda o’zgarib turadigan eng qiyin davr hisoblanadi.
O’spirinlik davridagi bolalarni biz endi “bola” deya olmaymiz. Ular jamiyatda o’z o’rniga
ega, hamma narsani farqiga boradigan, mustaqil fikrlay oladigan, har qanday vaziyatda to’g’ri
qarorlar olabiladigan, bilim ko’nikmasi va mehnat layoqatiga ega shaxslardir. O’spirinlar
o’smirlardan farqli xarakter va dunyoqarashga ega bo’lishadi. O’smirlar ijtimoiy hayotida qanday
inson bo’lishini hayol surishadi va yoqtirgan insonlariga taqlid qilishni sevishadi. O’spirinlar esa
3
A.N. Alyaviya, Sh.Q. Qodirov, A.N. Qodirov, Sh.H. Hamroqulov, E.H. Haulov “Normal fiziologiya” darslik 13-bet.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
450
ijtimoiy hayotda qandayinson bo’lishini tasavvur qilibgina qolmasdan bir vaqtning o’zida shu
jamiyatning ijtimoiy hayotiga qo’shilgan bo’ladi. O’spirin yoshdagi yigit-qizlarga endi bolaga
muomala qilgandek muomala qila olmaymiz, chunki ular qilayotgan ish-harakatlarini yaxshi
bilishadi, har qanday masalaga to’g’ri yechim topishga harakat qilishadi, eshitganlarini,
ko’rganlarini va his qilgan narsa va hodisalarni analizlab, tafakkurida shakllantira oladilar.
Fiziologik jihatdan o’spirinlar mehnat faoliyatidan ham to’g’ri foydalada oladigan,
jismoniy tomondan yaxshi rivojlangan, ikkilamchi jinsiy bezlarning rivojlanishi tamomila
rivojlanib bo’lgan bo’ladi. Gumoral sistemasi bir maromda ishlay boshlaydi, akseleratsiya jarayoni
ham jadal kechadi. Endi o’spirin yoshdagi yigit va qizlar yosh bolalardek emas, balki, katta
insonlardek ko’rinishadi. Chunki, o’g’il bolalarda suyaklar, muskullar faoliyati va kuchi yaxshi
rivojlanganligi uchun ularning bo’yi uzun va gavdalari tana tuzilishi katta odamlarnikidek bo’ladi.
Qizlarda esa sut bezlari kattalashadi, tana tuzilishi, qad-qomati, bo’yi va sochlari uzayib
balog’atga yetgan bo’ladi. Ijtimoiy jihatdan ham kamolotga yetgan, o’z-o’zini boshqarish kabi
yetuk insoniy xususiyatga, aqliy faoliyatga ega bo’lishadi. Ularning xarakteri vazmin, mulohazali
bo’ladilar, kattalarga hurmat-ehtirom bilan qaraydilar. O’spirinlar uzoqni ko’zlaydigan, kelajagi
uchun qayg’uradigan, ota-onalarining yaqin yordamchisiga aylanadilar.
REFERENCES
1.
O.T. Alyaviya, Sh.Q. Qodirov, A.N. Qodirov, Sh.H. Hamroqulov, E.H. Haulov “Normal
fiziologiya” darslik, Toshkent:. O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti – 2007
2.
A.N. Aripov “Odam fiziologiyasi”, Namangan - 2015
3.
Dаnilovа N.N. Psixofiziologiya. M.,1998
4.
Q. Sodiqov S.H. Aripova G.A. Shahmurova “Yosh fiziologiyasi va gigiyena” Toshkent
«Yangi asr avlodi» -2009
5.
J. Karimboy “O’spirinlik davridagi yigit va qizlarning hayot faoliyatida fiziologik
rivojlanish, psixologik o’zgarish va ijtimoiy jarayonlarning ahamiyati”, vol. 2 no. 16 (2023):
O'zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali 02.19.2023-yilgi soni
soni, 586-varaq
