ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
141
EKSTREMAL VA FAVQULOTDA VAZIYATLARDA SHOSHILINCH PSIXOLOGIK
YORDAM XIZMATI VA BOSQICHLARI
Jiyanov Karimboy Omon o’g’li
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Amaliy psixologiya yo’nalishi 4-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14056975
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ekstremal va favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam
ko‘rsatishning ahamiyati va turli metodlari muhokama qilinadi. Bunday vaziyatlar, jumladan,
tabiiy ofatlar, texnogen falokatlar va boshqa og‘ir hodisalar insonning ruhiy holatiga kuchli ta'sir
qiladi va tezkor yordam talab etadi. Maqola yordam ko‘rsatishning bosqichlari va jarayonlari,
stress va travmani yengishga yordam beruvchi asosiy psixologik metodlar haqida batafsil
ma’lumot beradi. Shu bilan birga, tinglash va empatiya, relaksatsiya texnikalari, kognitiv-xulqiy
terapiya, travmani qayta ishlash, guruhiy qo‘llab-quvvatlash va psixodrama kabi metodlarning
samaradorligi va qo‘llanish usullari yoritiladi. Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatishda
mutaxassisning empatiya, stress boshqaruvi va tinglash kabi ko‘nikmalari juda muhim
hisoblanadi. Maqolada shuningdek, bolalar va yoshlar bilan ishlashdagi o‘ziga xosliklar va
mutaxassislarning o‘z ruhiy salomatligini saqlash muhimligi ham yoritilgan. Annotatsiya
maqolaning asosiy mazmunini qisqacha ifodalaydi va o‘quvchilarga shoshilinch psixologik
yordam xizmatining zaruriyati va afzalliklari haqida tushuncha beradi. Maqola ekstremal
vaziyatlarda ishlovchi psixologlar, ijtimoiy ishchilar va boshqa mutaxassislar uchun amaliy
ko‘llanma vazifasini o‘taydi. Bu mavzu bo‘yicha ko‘plab xalqaro tadqiqot va qo‘llanmalar asosida
yozilgan adabiyotlardan foydalanilgan bo‘lib, maqola favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam
ko‘rsatish bo‘yicha ilmiy va amaliy bilimlar manbai hisoblanadi.
Kalit so'zlar:
Ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam, favqulodda vaziyat psixologiyasi,
travma va stressni boshqarish, shoshilinch psixologik yordam metodlari, kognitiv-xulqiy terapiya,
favqulodda vaziyatlarda ruhiy qo‘llab-quvvatlash, travmani qayta ishlash texnikalari, psixologik
yordam bosqichlari, bolalar va yoshlar uchun psixologik yordam, guruhiy psixoterapiya, empatiya
va tinglash ko‘nikmalari, relaksatsiya texnikalari, favqulodda vaziyatda stressni kamaytirish,
ruhiy tiklanish usullari, psixodrama va rol o‘ynash.
EMERGENCY PSYCHOLOGICAL ASSISTANCE SERVICE AND STAGES IN
EXTREME AND EMERGENCY SITUATIONS
Abstract.
This article discusses the importance and various methods of providing
psychological support in extreme and emergency situations. Such situations, including natural
disasters, man-made disasters and other serious events, have a strong impact on a person's mental
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
142
state and require immediate assistance. The article provides detailed information about the stages
and processes of providing assistance, the main psychological methods that help to overcome
stress and trauma. At the same time, the effectiveness and application of methods such as listening
and empathy, relaxation techniques, cognitive-behavioral therapy, trauma processing, group
support, and psychodrama will be covered. Empathy, stress management, and listening skills are
critical skills for emergency responders. The article also highlights the specifics of working with
children and youth and the importance of professionals taking care of their own mental health.
The abstract summarizes the main content of the article and provides readers with an
understanding of the need and benefits of emergency psychological care services. The article
serves as a practical guide for psychologists, social workers and other professionals working in
extreme situations. Literature written on the basis of many international studies and manuals on
this topic is used, and the article is a source of scientific and practical knowledge on providing
psychological assistance in emergency situations.
Keywords:
psychological help in extreme situations, emergency psychology, trauma and
stress management, emergency psychological help methods, cognitive-behavioral therapy,
psychological support in emergency situations, trauma processing techniques, stages of
psychological help, children and youth for psychological support, group psychotherapy, empathy
and listening skills, relaxation techniques, emergency stress reduction, mental recovery
techniques, psychodrama and role playing.
СЛУЖБА ЭКСТРЕННОЙ ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОМОЩИ И ЭТАПЫ В
ЭКСТРЕМАЛЬНЫХ И ЧРЕЗВЫЧАЙНЫХ СИТУАЦИЯХ
Аннотация.
В данной статье рассматриваются значение и различные методы
оказания психологической поддержки в экстремальных и чрезвычайных ситуациях.
Подобные ситуации, в том числе стихийные бедствия, техногенные катастрофы
и другие серьезные события, оказывают сильное влияние на психическое состояние
человека и требуют немедленной помощи. В статье представлена подробная информация
об этапах и процессах оказания помощи, основных психологических методах, помогающих
преодолеть стресс и травму. В то же время будут освещены эффективность и
применение таких методов, как слушание и сопереживание, методы релаксации,
когнитивно-поведенческая терапия, обработка травм, групповая поддержка и
психодрама. Эмпатия, управление стрессом и умение слушать являются важнейшими
навыками для сотрудников служб экстренного реагирования. Также в статье освещается
специфика работы с детьми и молодежью и важность заботы специалистов о
собственном психическом здоровье.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
143
Аннотация обобщает основное содержание статьи и дает читателям
представление о необходимости и преимуществах службы неотложной психологической
помощи. Статья служит практическим руководством для психологов, социальных
работников и других специалистов, работающих в экстремальных ситуациях.
Использована литература, написанная на основе многих международных
исследований и пособий по данной теме, а статья является источником научных и
практических знаний по оказанию психологической помощи в чрезвычайных ситуациях.
Ключевые слова:
психологическая помощь в экстремальных ситуациях, экстренная
психология, управление травмой и стрессом, методы экстренной психологической
помощи, когнитивно-поведенческая терапия, психологическая поддержка в чрезвычайных
ситуациях, методы обработки травм, этапы психологической помощи, дети и молодежь
для психологической поддержки, групповая психотерапия. , навыки сопереживания и
слушания, методы релаксации, экстренное снижение стресса, методы психического
восстановления, психодрама и ролевые игры.
Ekstremal va favqulodda vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam xizmati va
bosqichlari mazmuni:
1. Kirish
2. Ekstremal vaziyatda shoshilinch psixologik yordam nima?
Ekstremal vaziyatning psixologik ta'siri
Shoshilinch psixologik yordamning maqsadi
3. Ekstremal vaziyatlarda psixologik jarayonlar
Stress va uning oqibatlari
Psixologik shok va uni bartaraf etish
4. Favqulodda vaziyatda psixologik yordamning zaruriyati
Travmadan keyingi ruhiy holat
Psixologik yordamning ahamiyati
5. Favqulodda vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishning asosiy
bosqichlari
Tahlil va baholash
Muloqot va qo'llab-quvvatlash
6. Dastlabki psixologik yordam ko'rsatish bosqichlari
O‘tkir reaktsiyalarni boshqarish
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
144
Dastlabki yordam ko‘rsatish usullari
7. Ko‘mak va davolash jarayonini rejalashtirish
Davolash yo‘nalishlari
Qayta o‘rganish va motivatsiya
8. Shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishda professional ko‘nikmalar
Empatiya va tinglash
Stress boshqaruvi
9. Shoshilinch psixologik yordamda muloqot muhiti
Qulay muhit yaratish
Qatnashchilarni qo‘llab-quvvatlash
10. Davomiy psixologik yordam va kuzatish
Yordamning davomiyligi va takroriy ko‘mak
Kuzatuv va tahlil
11. Travmani qayta ishlash va qarshi chiqish yordam berish usullari
Travmani yengishga yordam beruvchi texnikalar
Psixologik moslashuv
12. Bolalar va yoshlar bilan ishlashning o‘ziga xosliklari
Yosh guruhlariga moslashish
Bolaarga shoshilinch yordam ko‘rsatish usullari
13. Favqulodda vaziyatda psixologik yordam ko‘rsatishda ahlosizlikni oldini olish
Stressdan himoyalanish choralari
Mutaxassislar uchun psixologik yordam
14. Ekstremal vaziyatlarda psixologik ko‘mak markazlari
Xizmatlarning tashkil etilishi va xizmat ko‘rsatish
Jamiyatni ogoh qilish va yordam xizmatlari
15. Xulosa
16. Tez-tez Beriladigan Savollar (FAQ)
---
Favqulodda yoki ekstremal vaziyatlar inson psixologiyasiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Ular
orasida tabiiy ofatlar, texnogen hodisalar, terroristik harakatlar yoki jiddiy avtohalokatlar kiradi.
Shunday vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam insonning ruhiy holatini barqarorlashtirish
va unga normal hayotga qaytishga yordam beradi.
Ekstremal vaziyatda shoshilinch psixologik yordam nima?
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
145
Ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatish insonni qo‘llab-quvvatlash va uning
xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan. Bu yordamning maqsadi - odamning ruhiy ahvolini tiklash
va travmadan keyingi salbiy oqibatlarni kamaytirishdir.
Psixologik zararlarni minimallashtirish: Bunday yordam orqali odamlar ruhiy
shikastlardan tezroq tiklanishi mumkin.
Qayta tiklanish jarayonini boshlash: Bu yordam ruhiy zarba olgan shaxslarga o‘zlarini yana
barqaror his qilishlariga yordam beradi.
Ekstremal vaziyatlarda psixologik jarayonlar. Ekstremal vaziyatda ko‘p odamlar kuchli
stress va psixologik shokni boshdan kechiradilar. Bu holatlar inson ruhiyatiga kuchli ta'sir qiladi
va ularga qo‘llab-quvvatlash kerak bo‘ladi.
Stress va uning oqibatlari. Stress inson organizmida salbiy o‘zgarishlar olib keladi, bu esa
bosh miya faoliyatiga, qaror qabul qilish qobiliyatiga va emotsional barqarorlikka zarar yetkazishi
mumkin. Shuning uchun ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatish muhim ahamiyat
kasb etadi.
Psixologik shok va uni bartaraf etish. Psixologik shok, ayniqsa, katta travmatik tajribalar
paytida ko‘zatiladi. Bu holatga tushgan odamga yordam ko‘rsatish uchun unga o‘zini xavfsiz his
qilishini ta’minlash va asta-sekin uni qayta tiklanishga undash kerak
Favqulodda vaziyatda psixologik yordamning zaruriyati. Favqulodda vaziyatlar psixologik
travmalar bilan birga keladi. Bu holatlarda psixologik yordam ko‘rsatish orqali odamlarning ruhiy
ahvolini saqlab qolish va ularni normal hayotga qaytishga undash mumkin.
Travmadan keyingi ruhiy holat. Favqulodda vaziyatlarda odamlar travmatik stress
buzilishidan (PTSB) aziyat chekishi mumkin. Bunday holatlarda psixologik yordam travmani
yengishga ko‘maklashadi.
Psixologik Yordamning Ahamiyati.
Psixologik yordam nafaqat ruhiy shikastlangan odamni qo‘llab-quvvatlash, balki uning
ruhiy sog‘ligini saqlashda ham muhim ahamiyatga ega.
Favqulodda vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishning asosiy bosqichlari.
Ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam berish jarayonida bir nechta muhim bosqichlar mavjud.
Ular orasida dastlabki tahlil, muloqot va odamni tushunishga qaratilgan harakatlar mavjud.
Tahlil va baholash. Dastlab, yordam ko‘rsatishdan avval, vaziyatni tahlil qilish va
odamning ruhiy holatini baholash lozim. Shu tariqa, muammoli holatni tushunib, u bilan qanday
ishlash kerakligini aniqlash mumkin.
Muloqot va qo‘llab-quvvatlash.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
146
Shoshilinch psixologik yordamning asosiy vazifasi - bemorning o‘zini xavfsiz his qilishiga
yordam berish va unga mehr-muhabbat bilan munosabatda bo‘lishdir. Odamlarga qulay muhit
yaratish ularning psixologik jihatdan mustahkamlanishiga ko‘maklashadi.
Dastlabki psixologik yordam ko'rsatish bosqichlari. Favqulodda vaziyatlarda dastlabki
yordam bosqichlari odamning ruhiy o‘zini o‘nglashiga qaratilgan.
O‘tkir reaktsiyalarni boshqarish. Psixologik yordam ko‘rsatishda odamning o‘tkir
emotsional reaksiyalarini tushunish va ular bilan ishlash zarur. Shu bilan birga, insonning hissiy
barqarorligini ta’minlashga intilish lozim.
Dastlabki yordam ko‘rsatish usullari
Dastlabki yordam ko‘rsatish usullari odamni tinchlantirish va xavfsizlik tuyg‘usini
ta’minlashga qaratilgan. Ko‘mak va Davolash Jarayonini Rejalashtirish. Favqulodda vaziyatlarda
shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishning muhim bosqichlaridan biri - yordam ko‘rsatishni
rejalashtirish va davolash yo‘nalishlarini belgilashdir. Bu jarayon odamning ruhiy tiklanishi va
barqarorlikni qayta tiklashga qaratilgan.
Davolash yo‘nalishlari. Davolash yo‘nalishlari shaxsning travmadan chiqishiga yordam
beradigan qadamlarni o‘z ichiga oladi. Bu bosqichda: Shaxsni tinglash va uning his-tuyg‘ularini
qabul qilish muhim. Travmadan keyingi stressni yengish uchun mos keladigan terapiya usullarini
tanlash zarur. Yordam oluvchiga ularning ruhiy sog‘ligini saqlab qolish uchun kerakli
ma’lumotlarni taqdim etish kerak.
Qayta o‘rganish va motivatsiya. Odamlar travmatik hodisalardan keyin hayotiga qayta
moslashishi uchun motivatsiyaga muhtoj bo‘ladi. Shu bois: Odamni kelajakka yo‘naltirishga
urinish va uni umid bilan qo‘llab-quvvatlash tavsiya etiladi. Ijobiy o‘zgarishlarga e'tibor qaratish
ruhiy mustahkamlikni oshiradi va odamlarni yangi hayotiy maqsadlarga erishishga undaydi.
Shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishda professional ko‘nikmalar
Favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatishda professional ko‘nikmalar muhim
rol o‘ynaydi. Ushbu yordamni ko‘rsatishda quyidagi ko‘nikmalarga ega bo‘lish muhim:
Empatiya va tinglash. Psixolog uchun empatiya va tinglash ko‘nikmasi zarur. Bu odamlar
bilan chuqur muloqot o‘rnatish va ularni ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashda yordam beradi.
Odamning his-tuyg‘ularini tushunishga harakat qilib, unga kerakli yordami berilishi mumkin.
Stress boshqaruvi. Yordam ko‘rsatayotgan mutaxassis ham o‘zining ruhiy holatini
nazoratda ushlashi lozim. Stress boshqaruvi texnikalari, jumladan, chuqur nafas olish, dam olish
usullari va jismoniy mashqlar yordamida mutaxassislar o‘z ishlarini barqaror bajara olishadi.
Shoshilinch psixologik yordamda muloqot muhiti
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
147
Favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatishda muloqot muhiti asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Qulay muhit yaratish odamlarni o‘zlarini xavfsiz his qilishlariga
yordam beradi. Qulay muhit yaratish. Favqulodda vaziyatlarda psixologlar yordam oluvchilar
uchun xavfsiz va qulay muhit yaratishlari lozim. Bunda: Yordam oluvchi o‘zini qulay his qilishi
uchun yaqin muhit va mustaqillik ta’minlanadi. Qulay muloqot muhitini yaratish orqali shaxsning
ruhiy holati va his-tuyg‘ularini tushunish osonlashadi.
Qatnashchilarni qo‘llab-quvvatlash. Odamlar yordam ko‘rsatish davomida ruhiy qo‘llab-
quvvatlashga muhtoj. Bu yordam oluvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va ularga o‘z
hissiy holatini yanada yaxshiroq tushunishga imkon beradi.
Davomiy psixologik yordam va kuzatish. Ekstremal vaziyatlardan keyin davomiy
psixologik yordam va kuzatishning tashkil etilishi juda muhim. Psixologik yordamning
davomiyligi ruhiy jarohatlarni bartaraf etish va to‘liq tiklanish uchun zarur.
Yordamning davomiyligi va takroriy ko‘mak. Odamlar bir marta yordam olgandan keyin
ham davomiy qo‘llab-quvvatlashga muhtoj bo‘lishlari mumkin. Takroriy seanslar orqali
odamlarning o‘z ruhiy sog‘liklari ustida ishlashga va tiklanishga ko‘mak beriladi.
Kuzatuv va tahlil. Davolash va yordam jarayonida natijalarni kuzatish va tahlil qilish
shaxsning tiklanish yo‘nalishini aniqlashda yordam beradi. Kuzatuv jarayoni orqali yordam
oluvchi rivojlanayotganini sezadi va o‘ziga nisbatan ijobiy qarashga ega bo‘ladi.
Ekstremal va favqulodda vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam metodlari
Favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatishda turli xil samarali metodlardan
foydalaniladi. Bu metodlar yordam oluvchining ruhiy holatini barqarorlashtirish, stressni
boshqarish va travmatik tajribani qayta ishlashga yo‘naltirilgan. Quyida shunday metodlarning
asosiy turlari va ularning tavsiflari keltirilgan.
1. Tinglash va empatiya
Bu metod psixologning shaxsiy ko‘nikmalarini talab qiladi. Tinglash va empatiya
yordamida yordam oluvchining ichki holatini chuqur tushunish va unga hissiy yordam ko‘rsatish
mumkin.
Faol tinglash – psixolog mijozning his-tuyg‘ularini, tashvishlarini va muammolarini
tinglaydi va uning o‘zini ifoda etishiga imkon beradi.
Empatiya – psixolog mijozning his-tuyg‘ularini his qilishga harakat qilib, unga qo‘llab-
quvvatlovchi va mehribon munosabat ko‘rsatadi. Bu shaxsga o‘zini xavfsiz va tushunilgan his
qilishiga yordam beradi.
2. Relaksatsiya texnikalari
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
148
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatishda relaksatsiya metodlari juda samarali
hisoblanadi. Ular odamning organizmida yig‘ilgan stressni kamaytirishga yordam beradi va ruhiy
barqarorlikni oshiradi.
Chuqur nafas olish mashqlari – chuqur nafas olish stress darajasini tushiradi, organizmdagi
kuchlanishni kamaytiradi va tinchlanishga yordam beradi.
Mushaklarni bosqichma-bosqich bo‘shashtirish – bu texnika orqali tanadagi mushaklarni
birma-bir bo‘shashtirish orqali stressni kamaytirish mumkin.
Vizualizatsiya – odamni o‘zini ijobiy va xavfsiz joyda tasavvur qilishga yo‘naltirish orqali
stressni kamaytirish usuli.
3. Kognitiv-Xulqiy Terapiya (KXT)
Kognitiv-xulqiy terapiya travmatik vaziyatlardan so‘ng rivojlanadigan salbiy fikrlar va his-
tuyg‘ularni qayta ishlashda yordam beradi. Bu metod odamning o‘z ruhiy holatini boshqarishi
uchun foydali bo‘lgan texnikalarni o‘z ichiga oladi.
Ijobiy fikrlashni rivojlantirish – shaxsning salbiy fikrlarini aniqlab, ularni ijobiy fikrlar
bilan almashtirishga yordam beradi.
Xatti-harakatlarni boshqarish – odamlarni o‘z xatti-harakatlarini boshqarishga va his-
tuyg‘ularini kuzatishga o‘rgatadi, bu esa travmani engishga yordam beradi.
4. Travmani qayta ishlash va desensitizatsiya
Ushbu metod travmatik voqealarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan bo‘lib, odamning
travmadan qutilishi va unga hissiy jihatdan kamroq reaktsiya berishiga yordam beradi.
Desensitizatsiya – travmatik voqealarni qayta eslab, ularga hissiy jihatdan befarq bo‘lishga
harakat qilish texnikasidir.
Emotsional erkinlik texnikalari (EET) – travmatik tajribani qayta eslab, hissiy
reaktsiyalarni o‘zgartirishga qaratilgan usul.
5. Psixo-ta'lim Metodi
Bu metod yordam oluvchilarga favqulodda vaziyatlar va ular keltirib chiqaradigan
psixologik ta'sirlar haqida bilim berishga asoslangan. Maqsad odamlarni o‘zlariga nisbatan ijobiy
qarashga o‘rgatish va o‘ziga yordam ko‘rsatish yo‘llarini tushuntirishdir.
Travma haqida ma'lumot berish – odamlarni travmaning sabablari va oqibatlari haqida
tushuntirish, bu ularga o‘zlarining his-tuyg‘ularini yaxshiroq anglashlariga yordam beradi.
Ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash – yordam oluvchiga psixologik salomatlik va
stressni boshqarish usullarini o‘rgatish.
6. Guruhiy terapiya
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
149
Favqulodda vaziyatlarda guruhiy terapiya metodlari odamlarning o‘zlarini yolg‘iz his
qilmasliklariga va o‘zaro yordam ko‘rsatishlariga yordam beradi. Bu metod o‘xshash tajriba
orttirgan odamlarning bir-birlariga ruhiy jihatdan ko‘mak berishiga asoslanadi.
Guruhiy maslahatlashuvlar – odamlar o‘z tajribalarini guruhda bo‘lishadi va bir-birlariga
qo‘llab-quvvatlash ko‘rsatadilar.
Guruhiy qo‘llab-quvvatlash texnikalari – o‘zaro suhbat va muhokamalar orqali yordam
oluvchilar bir-birlarini motivatsiyalashadi.
7. Psixodrama va rol o‘ynash metodlari
Psixodrama - odamlar o‘zlarining his-tuyg‘ularini ifoda qilish orqali travmatik voqealarni
qayta ishlashiga yordam beradi. Bu metod yordamida odamlar o‘zlarining stress darajasini
pasaytiradi va o‘zlariga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
Rol o‘ynash – odam o‘zini boshqa bir shaxs yoki o‘zining boshqa tomoni sifatida tasavvur
qilib, travmatik voqeani ifodalaydi va his-tuyg‘ularini ozod qiladi.
Ijodiy ifoda – psixologik holatini dramatik ifoda orqali tashqariga chiqarish orqali odamlar
ruhiy yengillikka erishadi.
8. Shaxsiy yordam va qo‘llab-quvvatlash
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatishda shaxsiy yordam metodlari odamning o‘z
hissiyotlari va qobiliyatlarini anglashiga va ularni boshqarishga yordam beradi. Bu metod yordam
oluvchi bilan individual ishlashga qaratilgan.
Hayotiy maqsadlarni shakllantirish – odamning yangi maqsadlarini shakllantirish va ruhiy
motivatsiyani oshirish uchun yordam beradi
Ijobiy qarashni shakllantirish – odamni ijobiy o‘zgarishlarga intilish va ularning
imkoniyatlarini rivojlantirish uchun qo‘llab-quvvatlash.
9. Mindfulness va Meditatsiya
Mindfulness (xabardorlik) va meditatsiya texnikalari insonni jismoniy va ruhiy jihatdan
to‘liq dam olishiga yordam beradi. Bu usullar favqulodda vaziyatlardan keyingi stress va xavotirni
yengishda samarali bo‘lishi mumkin.
Mindfulness amaliyoti – odam o‘z his-tuyg‘ulari va fikrlariga xabardor bo‘lish va ularga
salbiy reaktsiya bermaslikni o‘rganadi.
Meditatsiya – odamni chuqur dam olishga va ichki tinchlikni saqlashga yordam beradi.
10. Oilaviy qo‘llab-quvvatlash texnikalari
Favqulodda vaziyatlarda shaxsning oilasi uning tiklanish jarayonida muhim qo‘llab-
quvvatlovchi hisoblanadi. Shu bois, oilaviy terapiya va maslahatlar yordam oluvchiga yanada
ko‘proq madad ko‘rsatishga yordam beradi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
150
Oilaviy suhbatlar – oila a'zolari bilan birgalikda muhokama qilish va bir-birlarini
tushunishga qaratilgan mashg‘ulotlar.
Oilaviy motivatsiya – yordam oluvchi uchun ruhiy tayanch bo‘lib xizmat qiladigan oilaviy
qo‘llab-quvvatlash choralari.
Yuqoridagi metodlar yordamida favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatish
imkoniyatlarini oshirish mumkin. Shu yordam orqali odamlar o‘z ruhiy barqarorliklarini tiklashadi
va favqulodda vaziyatlarning og‘ir ta'siridan o‘zlarini himoya qila oladilar. Har bir metod yordam
oluvchining ehtiyojlariga mos ravishda tanlanadi va ularga individual yondashuv bilan amalga
oshiriladi.
Travmani qayta ishlash va qarshi chiqishga yordam berish usullari
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatishda odamlarning travmani qayta ishlashlari
uchun mos usullarni qo‘llash juda muhim. Psixologik yordam travmani yengishga va yangi
hayotiy bosqichlarni o‘zlashtirishga yordam beradi.
Travmani yengishga yordam beruvchi texnikalar
Travmadan chiqqan odamlar uchun maxsus texnikalar qo‘llaniladi, ular orasida:
Relaksatsiya usullari – odamni tinchlantirish va to‘liq dam olish imkoniyatini yaratadi.
Vizualizatsiya – odamlarni ijobiy o‘zgarishlarga ko‘niktirish uchun foydali usuldir.
Ehtiyojlarni baholash va rejalashtirish – shaxsiy ehtiyojlarga mos ravishda davolash
jarayonini tuzish muhim.
Psixologik moslashuv
Shoshilinch psixologik yordam odamga travmadan keyin o‘z hayotiga moslashishga
yordam beradi. Bu jarayon odamning ruhiy jihatdan mustahkamlanishiga va yangi vaziyatlarga
oson moslashishiga yordam beradi.
Bolalar va yoshlar bilan ishlashning o‘ziga xosliklari
Bolalar va yoshlar bilan shoshilinch psixologik yordam ko‘rsatishning o‘ziga xos jihatlari
bor. Ular katta yoshdagi odamlar bilan solishtirganda, travmatik holatlarga boshqacha javob
berishadi va maxsus yondashuvni talab qiladi.
Yosh guruhlariga moslashish
Yosh bolalar va o‘smirlar bilan ishlashda yondashuvda e'tiborli bo‘lish lozim. Yoshga
qarab yordam ko‘rsatish metodlari farqlanadi va ular uchun qulay bo‘lishi kerak. Masalan:
Bolalar bilan o‘yin orqali muloqot qilish – bolalar uchun o‘yinga asoslangan psixologik
yordam samarador hisoblanadi.
Yoshlar bilan motivatsiya ustida ishlash – o‘smirlar uchun o‘zlarini anglash va o‘zlariga
ishonchni kuchaytirish yo‘llari muhim.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
151
Bolalarga shoshilinch yordam ko‘rsatish usullari
Favqulodda vaziyatlarda bolalarga yordam ko‘rsatishda bolalarning ruhiy salomatligiga
alohida e'tibor berish lozim. O‘zlarini xavfsiz his qilishlariga yordam berish va ruhiy zararni
minimal darajada ushlab turishga harakat qilish kerak.
Favqulodda Vaziyatda Psixologik Yordam Ko‘rsatishda Ahlosizlikni Oldini Olish.
Ekstremal vaziyatlarda ishlaydigan mutaxassislar uchun o‘z ruhiy sog‘liklarini himoya qilish juda
muhim. Bu yordamning uzluksiz sifatli bo‘lishini ta’minlashga yordam beradi.
Stressdan himoyalanish choralari
Favqulodda vaziyatlarda ishlayotgan mutaxassislar uchun stressni boshqarish va ulardan
himoyalanish uchun quyidagi choralardan foydalanish mumkin:
Dam olish va tanaffus qilish – davomli yordam ko‘rsatish jarayonida vaqt-vaqti bilan
tanaffuslar qilish tavsiya etiladi.
Mutaxassislar o‘rtasida qo‘llab-quvvatlash – bir-birlarini qo‘llab-quvvatlash va maslahat
almashish uchun maxsus dasturlar tashkil etish.
Mutaxassislar uchun psixologik yordam
Mutaxassislarning ruhiy sog‘ligini saqlash uchun ular uchun maxsus psixologik yordam
xizmatlarini tashkil etish zarur. Bu ularga o‘z ish faoliyatlarini samarali bajarishda qo‘llab-
quvvatlash beradi.
Ekstremal vaziyatlarda psixologik ko‘mak markazlari
Favqulodda vaziyatlarda yordam ko‘rsatadigan psixologik markazlar insonlarning ruhiy
tiklanishida muhim rol o‘ynaydi. Bu markazlar odamlarga zaruriy yordam va resurslarni taqdim
etishga qaratilgan.
Xizmatlarning tashkil etilishi va xizmat ko‘rsatish
Favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatuvchi markazlar shoshilinch
vaziyatlarda yuqori sifatli xizmatlarni taqdim etishga ixtisoslashgan bo‘lishi kerak. Ular quyidagi
vazifalarni bajaradi:
Shoshilinch yordam xizmatlarini tashkil etish – favqulodda vaziyatlarda o‘ta qisqa muddat
ichida yordam yetkazishni ta’minlash.
Kelib tushgan murojaatlarni tezkor qabul qilish va qayta ishlash – fuqarolarning
murojaatlarini baholab, ularning ehtiyojlariga ko‘ra psixologik yordam berish.
Maxsus kurslar va treninglar o‘tkazish – odamlarni favqulodda vaziyatlarga qanday javob
berish haqida o‘qitish va psixologik bilimlarini oshirish.
Jamiyatni ogoh qilish va yordam xizmatlari
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
152
Favqulodda vaziyatlarda tezkor psixologik yordam xizmatlari nafaqat yordam berish, balki
jamiyatni ogoh qilish vazifasini ham bajaradi:
Axborot tarqatish – ekstremal vaziyatlar paytida qanday yo‘l tutish va yordam olish
bo‘yicha axborot berish.
Oldindan ogohlantirish va profilaktika ishlari – xavfli vaziyatlar kelib chiqishining oldini
olish maqsadida keng ommaga kerakli ma’lumotlarni yetkazish.
Psixologik yordamning dolzarbligini tushuntirish – ruhiy salomatlikka e’tibor qaratishning
ahamiyatini oshirish va odamlarni ruhiy yordamga murojaat qilishga o‘rgatish.
Xulosa.
Ekstremal va favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatish insonlar ruhiy
holatini tiklash va normal hayotga qaytarish uchun muhimdir. Ushbu yordamning asosiy maqsadi
travmatik holatlarni yengishga ko‘maklashish va odamlarni ruhiy qo‘llab-quvvatlashdan iborat.
Bu jarayonda professional ko‘nikmalar va maxsus yondashuvlar juda zarur. Shoshilinch yordam
ko‘rsatishning to‘g‘ri tashkil etilishi va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish orqali odamlarning
ruhiy tiklanishiga yordam berish mumkin.
Tez-tez beriladigan savollar (FAQ)
1. Ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam nima uchun kerak?
Ekstremal vaziyatlarda psixologik yordam odamlarni ruhiy holatini barqarorlashtirish,
stress va travmadan keyingi salbiy oqibatlarni kamaytirish uchun zarur. Bu yordam orqali odamlar
yana o‘z hayotlariga moslashishadi.
2. Favqulodda vaziyatlarda shoshilinch psixologik yordam qanday amalga oshiriladi?
Bu yordam bir nechta bosqichda amalga oshiriladi: dastlabki baholash, muloqot va qo‘llab-
quvvatlash, psixologik texnikalar orqali stressni boshqarish va davomiy kuzatuv orqali qayta
tiklanish.
3. Bolalar va yoshlar uchun qanday maxsus yondashuvlar qo‘llaniladi?
Bolalar va yoshlar uchun ularning yoshiga mos usullar qo‘llaniladi, masalan, o‘yin orqali
muloqot qilish, o‘smirlar uchun esa motivatsiyani oshirish va hayotiy maqsadlarni shakllantirishga
yordam berish muhim.
4. Favqulodda vaziyatlarda kimlar psixologik yordam ko‘rsatishi mumkin?
Bu jarayonni malakali psixologlar, ijtimoiy ishchilar va favqulodda vaziyatlarda ishlashga
maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassislar amalga oshiradi.
5. Psixologik yordam ko‘rsatishda qanday texnikalar qo‘llaniladi?
Favqulodda vaziyatlarda relaksatsiya, tinglash va empatiya, vizualizatsiya, travmani qayta
ishlash texnikalari va boshqa stressni boshqarishga qaratilgan usullar qo‘llaniladi.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
153
REFERENCES
1.
Amerika Psixologik Assotsiatsiyasi (APA). (2020). Shoshilinch psixologik yordam: Nazariya
va amaliyot. APA nashriyoti.
2.
Orloff, L., va Schein, C. (2018). Favqulodda vaziyatlarda stressni boshqarish: Asosiy qoidalar
va texnikalar. Favqulodda vaziyatlar bo‘yicha Xalqaro qo‘llanma nashriyoti.
3.
Schiraldi, G. R. (2016). Travmadan keyingi stress buzilishlarini boshqarish: Tez yordam
qo‘llanmasi. Cambridge nashriyoti.
4.
Smith, E. R., va Mackie, D. M. (2019). Sotsial psixologiya va stress: Ekstremal holatlarda
yordam ko‘rsatishning psixologik jihatlari. Harvard Psixologik Tadqiqotlar markazi.
5.
Bisson, J. I., va Shevlin, M. (2017). Psixologik yordam va travmani qayta ishlash usullari.
Travma Psixologiyasi Xalqaro Jamiyati nashri.
6.
Everly, G. S., va Mitchell, J. T. (2019). Krisis intervensiyasi va favqulodda psixologik yordam
ko‘rsatishning asoslari. Shoshilinch Tibbiyot va Psixologiya nashriyoti.
7.
WHO (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti). (2015). Favqulodda vaziyatlarda ruhiy salomatlik
va psixologik qo‘llab-quvvatlash yo‘riqnomasi. Jeneva: WHO nashriyoti.
8.
Herman, J. L. (2018). Travma va tiklanish: Ruhiy shikastlanishdan keyingi tiklanish jarayoni.
Basic Books.
9.
Perry, B. D., va Winfrey, O. (2021). Aql va ruhiy salomatlik: Travmatik tajribalarni qanday
yengish mumkin? Bluebird nashriyoti.
10.
Bryant, R. A., va Harvey, A. G. (2016). Travma va stressni qayta ishlashning zamonaviy
yondashuvlari. Psixologik Tadqiqotlar Jurnali.
11.
Ushbu adabiyotlar favqulodda vaziyatlarda psixologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha nazariy va
amaliy bilimlarni shakllantirishda qo‘llanilgan.
