ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
426
MAKTAB PSIXOLOGI O'QITUVCHILAR JAMOASI A'ZOSI SIFATIDA VA BUNING
IJOBIY YO’NALISHLARI
Jiyanov Karimboy Omon o’g’li
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti Amaliy psixologiya yo’nalishi
4-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13974768
Annotatsiya.
Ta’lim tizimida psixologga bo’lgan ehtiyoj va unga yaratilgan shart-
sharoitlarni yaratish, psixolog uchun barcha turdagi uslubiy ishlanmalar yordam beradi, bu fan
va amaliyot o'rtasida ko'prik o'rnatishga o'z vaqtida qilingan urinish sifatida baholanishi mumkin.
Bu psixolog oldida turgan muammolarni hal qilish bo'yicha qo'llanma bo'lib, unga o'z faoliyati
texnologiyasini ilmiy va oqilona qurish imkonini beradi. Ushbu maqolada psixologning har xil
faoliyatlarda psxologik xizmat olib borishi va o’ziga xos psixologik sifatlari quyidagi ikkita
bo’limda o’chib berilgan.
Kalit so’zlar:
“Psixologik ximat to’g’risida”gi nizom, maktab psixologi o’qituvchilar
jamoasi a’zosi sifatida, ta’lim tizimi, ta’lim tizimi psixologi, maktab psixologi, bolalar psixologi,
psixologik xizmat ta'limning tarkibiy birligi sifatida psixologik ta’lim xizmati, psixoprofilaktika,
psixologik diagnostik ishlari, rivojlanish va korreksion ishlar, maslahat ishlari.
SCHOOL PSYCHOLOGIST AS A MEMBER OF THE TEAM OF TEACHERS AND ITS
POSITIVE DIRECTIONS
Abstract.
The need for a psychologist in the educational system and the creation of
conditions for him, all kinds of methodological developments for the psychologist help, which can
be evaluated as a timely attempt to build a bridge between science and practice. It is a guide to
solving the problems facing the psychologist, which allows him to scientifically and rationally
build the technology of his work. In this article, the psychological services provided by the
psychologist in various activities and the specific psychological qualities are explained in the
following two sections.
Key words:
Regulation "On psychological care", school psychologist as a member of the
teaching team, educational system, psychologist of the educational system, school psychologist,
child psychologist, psychological service of education psychological education service,
psychoprophylaxis, psychological diagnostic work, developmental and correctional work,
counseling work as a structural unit.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
427
ШКОЛЬНЫЙ ПСИХОЛОГ КАК ЧЛЕН КОМАНДЫ УЧИТЕЛЕЙ И ЕГО
ПОЛОЖИТЕЛЬНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ
Аннотация.
Потребность в психологе в системе образования и создание для него
условий, всевозможные методические разработки для психолога помогают, что можно
оценить как своевременную попытку навести мост между наукой и практикой. Это
руководство к решению задач, стоящих перед психологом, позволяющее ему научно и
рационально выстроить технологию своей работы. В этой статье психологические
услуги, предоставляемые психологом в различных видах деятельности, и конкретные
психологические качества объясняются в следующих двух разделах.
Ключевые слова:
Положение «О психологической помощи», школьный психолог как
член педагогического коллектива, система образования, психолог системы образования,
школьный психолог, детский психолог, психологическая служба образования, служба
психологического образования, психопрофилактика, психолого-диагностическая работа,
развивающая и коррекционно-консультативная работа как структурное подразделение.
1.1.Maktab psixologi o'qituvchilar jamoasi a'zosi sifatida
Mamlakatimiz ta'lim muassasalarida o'qituvchilar va ota-onalar bilan birgalikda amaliy
muammolarni hal qilishlari kerak bo'lgan mutaxassis paydo bo'ladi. Uning ishining muvaffaqiyati,
shubhasiz, akademik psixologiyaga, uning ta'lim makonida psixologik xizmatga bo'lgan ehtiyojni
isbotlash bosqichidan ilmiy-uslubiy ta'minot bosqichiga qanchalik tez o'tishiga bog'liq bo'ladi.
Ikkinchisi bir guruh olimlar tomonidan psixolog ishining mazmuni, uning huquq va
majburiyatlari
,
o'rni va vazifalarini belgilaydigan "Psixologik xizmat to'g'risidagi nizom" ni ishlab
chiqishdan boshlandi.
So‘nggi yillarda mamlakatda psixologiya sohasida pedagog kadrlarni
tayyorlash hamda amaliyotchi psixologlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga oid bir qator ishlar
amalga oshirildi.
Hozirgi kunda maktabgacha ta’lim tizimida 2 503 nafar, xalq ta’limi tizimida 14 272 nafar
pedagog-psixolog kadrlar faoliyat olib bormoqda.
Respublikaning 10 ta oliy ta’lim muassasasida “Psixologiya”, 19 ta oliy ta’lim
muassasasida “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishlari va mutaxassisliklari bo‘yicha 5
717 nafar talaba tahsil olmoqda. Ushbu sohada qabul kvotalari keskin oshirildi, xususan 2018/2019
o‘quv yilining o‘zida 2 665 nafar talaba o‘qishga qabul qilindi.
2017-yildan boshlab profilaktika inspektorlari va jamoatchilik vakillarining ta’lim
muassasalarida yoshlar bilan ishlash tizimi yo‘lga qo‘yilib, 5 696 ta umumiy o‘rta ta’lim
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
428
muassasasida profilaktika inspektorlari, 5 328 ta umumiy o‘rta ta’lim muassasasida esa mahalla
vakillarining xonalari tashkil etildi.
1
Olib borilayotgan ishlar ko‘lamiga qaramasdan sohada zudlik bilan bartaraf etilishi talab
etiladigan qator muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan:
Birinchidan, ta’lim tizimining barcha bosqichlarida yoshlarning psixologik holati
diagnostikasiga ixtisoslashgan psixolog kadrlar hamda tashkilotlar mavjud bo‘lsada, ularning
faoliyatini muvofiqlashtirish va boshqarishni amalga oshiradigan yagona tuzilmaning mavjud
emasligi psixologik xizmatlar faoliyati samaradorligining past darajada qolishiga ta’sir
ko‘rsatmoqda; ikkinchidan, ta’lim muassasalarida profilaktika inspektorlari va mahalla
vakillarining xizmat xonalari tashkil etilgan bo‘lsada, ularning ta’lim muassasalari bilan o‘zaro
hamkorligi yo‘nalishlari hamda faoliyati samaradorligini baholash mexanizmlari belgilab
berilmagan; uchinchidan, aholiga psixologik xizmat ko‘rsatish yetarlicha yo‘lga qo‘yilmaganligi
oqibatida jamiyatda ijtimoiy-psixologik, jumladan, oilaviy muammolar (ajrimlar, oiladagi nizolar,
ota-ona va farzand munosabatlari, qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh, erta tug‘ruq), “ommaviy
madaniyat”ning salbiy ta’sirlariga tobelik, o‘z joniga qasd qilish holatlari davom etmoqda;
to‘rtinchidan, oliy ta’lim tizimida psixologiya sohasida tayyorlanayotgan amaliyotchi psixolog
kadrlarning bilimlari umumiy bo‘lib qolib, tor soha mutaxassislarini tayyorlash amaliyoti yo‘lga
qo‘yilmagan; beshinchidan, psixologiya sohasida magistratura va doktoranturaga qabul soni past
darajada bo‘lganligi oqibatida, milliy psixologiya maktabini shakllantirishda oqsoqlik sezilmoqda;
oltinchidan, psixolog kadrlarning moliyaviy rag‘batlantirilishi, aholiga psixologik xizmat
ko‘rsatuvchi markazlar faoliyatining qoniqarsiz ahvolda ekanligi ularga tajribali psixolog
kadrlarni jalb qilish imkoniyatini bermayapti.
Ta'lim muassasalarida ishlaydigan barcha kattalar umumiy vazifani hal qiladilar - yosh
avlodni o'qitish va tarbiyalash. Bundan tashqari, ularning har biri o'ziga xos rol o'ynaydi va ta'lim
jarayonida o'ziga xos o'rinni egallaydi, o'z vazifalari, maqsadlari va usullariga ega. Amalda,
psixolog bolalar ta'lim muassasasiga o'qituvchi yoki o'qituvchi uchun "tez yordam" va bolalar
uchun "enaga" sifatida emas, balki mutaxassis sifatida keladi.
2
Psixolog
- pedagogik jamoaning teng huquqli a'zosi va pedagogik jarayonning ushbu jihati
uchun javobgardir, undan tashqari hech kim kasbiy jihatdan ta'minlay olmaydi, ya'ni bolalar va
maktab o'quvchilarining aqliy rivojlanishi va psixologik salomatligi uchun.
O'z ishida u professional bilimlarga tayanadi
aqliy rivojlanishning takroriy naqshlari va
1
2019-yil 7-iyundagi 472-sonli Prezident Farmoni “Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada
takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
2
Xalq ta’limi tizimida psixologik xizmat to‘g‘risidagi Nizom // Nashr. psixolog. 2021 yil. № 1. 182-185-betlar.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
429
individual o'ziga xosligi, aqliy faoliyatning kelib chiqishi va inson xatti-harakatlarining motivlari.
Har qanday ta'lim muassasasining maqsadi bolaning o'sishiga yordam berish, uni mustaqil
hayotga bosqichma-bosqich tayyorlashdir
jamiyat. Har bir kattalar bu ma'noni o'z fan dasturiga
muvofiq amalga oshiradi: o'yinlar, rasm chizish, matematika, adabiyot va boshqalar. Psixolog
haqida nima deyish mumkin?
Amaliy psixolog barcha yoshdagi bolalar bilan shug'ullanadi. Shu bilan birga, u bolalarning
yoshini statikada emas, balki dinamikada ko'radi - uning ko'z o'ngida bolalar o'sadi, etuklashadi,
bir bosqichdan ikkinchisiga o'tadi, yanada murakkab va mazmunli. Ushbu o'tishga yordam berish
psixologning eng qiyin vazifalaridan biridir. Shuning uchun uning diqqat markazida bolaning
hayotining yangi progressiv yosh bosqichlariga psixologik tayyorgarligi va natijada o'z taqdirini
o'zi belgilashga qaratilgan.
O'z taqdirini o'zi belgilashga psixologik tayyorlik asta-sekin, bola tug'ilgan paytdan
boshlab - kattalar va tengdoshlar bilan muloqotda, o'yinda, mumkin bo'lgan ishda shakllanadi.
Keyin bola maktabga kiradi, shunda u 11 yil davomida u kattalar hayotiga tayyorlanishi -
etarli bilimga ega bo'lishi, o'qishni, o'ylashni, ishlashni, do'stlar orttirishni, g'oyalarga,
qadriyatlarga yo'naltirilishini va o'zining individualligini anglashni o'rganadi. Bitiruv davriga
kelib, normal rivojlanish jarayonida har bir bitiruvchi maktabdan tashqari yangi hayotga, unda
o'zini o'zi belgilashga psixologik tayyorlikni shakllantirishi kerak.
O'z taqdirini o'zi belgilashga psixologik tayyorgarlik quyidagilarni nazarda tutadi:
Barcha psixologik tuzilmalarni, ayniqsa, o'z-o'zini anglashni yuqori darajada
shakllantirish; Shaxsning mazmunli bajarilishini, ichki boyligini ta'minlaydigan ehtiyojlarni
rivojlantirish, ular orasida axloqiy tamoyillar, his-tuyg'ular va tajribalarning xilma-xilligi, vaqt
nuqtai nazari, qadriyat yo'nalishlari, hayotiy ma'nolar markaziy o'rinni egallaydi; Har bir maktab
bitiruvchisida o'z qiziqishlari, qobiliyatlari va xususiyatlarini rivojlantirish va anglash natijasida
individuallik uchun zarur shart-sharoitlarni shakllantirish. Shu bilan birga, kattalar hayotiga
kirishga va unda munosib o'rin egallashga psixologik tayyorlik psixologik tuzilmalar va
sifatlarning shakllanishda to'liq emasligini, balki o'rta maktab o'quvchisida mavjud bo'lgan
shaxsning ma'lum bir etukligini nazarda tutadi. hozir va kelajakda uzluksiz o'sishga psixologik
tayyorlikni ta'minlaydigan psixologik shakllanishlar va mexanizmlarni shakllantirdi. Aynan shu
imkoniyatni ta'minlash uchun amaliy psixolog va umuman ta'limning psixologik xizmati
mas'uldir, bu uning mazmunli asosiy ma'nosidir. Ushbu ma'noni amalga oshirish psixologdan
mutaxassis sifatida yuqori tayyorgarlikni talab qiladi.
Bolalar psixologining asosiy roli va faoliyati quyidagilardan iborat: psixologik ta'lim,
psixologik profilaktika, psixologik maslahat, psixologik diagnostika, psixologik tuzatish. Har
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
430
qanday aniq vaziyatda, psixolog hal qiladigan muammoga va u ishlayotgan muassasaning o'ziga
xos xususiyatlariga qarab, har bir ish turi asosiy bo'lishi mumkin. Amaliy psixolog bolaning aqliy
rivojlanishining yo'llari va shartlarini izlaydi, rivojlanish to'g'risidagi qanday ilmiy g'oyalarga
asoslanib, uning ish shakllari, usullari va mazmunini belgilaydi.
1.2.Psixologik xizmat ta'limning tarkibiy birligi sifatida
Pedagogik psixologik xizmatlar ko'plab mamlakatlarda mavjud bo'lib, ular maktabgacha
yoshdan to bitiruvgacha bo'lgan bolani ta'lim va tarbiyalashning butun tizimini qamrab oladi.
Psixologik ta'lim xizmatining faoliyati nafaqat o'quvchilarning shaxsiy va intellektual
rivojlanishining xususiyatlarini, ta'lim va tarbiyadagi huquqbuzarliklarning psixologik sabablarini
diagnostika qilishga, balki, birinchi navbatda, bunday huquqbuzarliklarning oldini olishga va
bartaraf etishga qaratilgan bo'lishi kerak.
Psixologik xizmat faoliyati bolalar, rivojlanish va tarbiya psixologiyasi, psixodiagnostika,
psixokorreksiya, ijtimoiy-pedagogik tayyorgarlikning faol usullari va psixologik maslahatlar
sohasida umumiy psixologik va maxsus psixologik tayyorgarlikdan o'tgan mutaxassislar
tomonidan amalga oshiriladi. Psixologik xizmatlar ishiga jalb qilingan o'qituvchilar tegishli
malakani olish uchun maxsus tayyorgarlikdan o'tishlari kerak. Amaliy psixologning malakasi
tegishli oliy ta’lim muassasasining diplomi yoki sertifikati bilan tasdiqlanishi kerak.
Amaliy psixolog faoliyatini boshqarish professional yo'nalish bo'yicha amalga oshiriladi.
Psixologik ta'lim xizmatining asosiy maqsadlariga muvofiq uning ish mazmuni quyidagilar
bilan belgilanadi:
bolalarning to'liq shaxsiy va intellektual rivojlanishini ta'minlash zarurati. har bir yosh
bosqichida o'z-o'zini tarbiyalash va o'z-o'zini rivojlantirish qobiliyatlarini shakllantirish;
har bir bolaga individual yondashuvni ta'minlashning ahamiyati va shunga muvofiq
bolalarni psixologik-pedagogik o'rganishning ahamiyati;
bolalarning intellektual va shaxsiy rivojlanishidagi og'ishlarning oldini olish va bartaraf
etish vazifalari.
Psixologik xizmatning ishi quyidagi asosiy yo'nalishlar bo'yicha amalga oshiriladi.
Psixoprofilaktika ishlari
Psixoprofilaktika yo'nalishiga muvofiq, psixologik xizmat xodimlari quyidagi aniq ishlarni
amalga oshiradilar:
bolalarni bolalar bog'chasiga moslashtirish bo'yicha ishlarni amalga oshirish; ota-onalar va
o'qituvchilarga bolalarga moslashish davrida yordam berish bo'yicha tavsiyalar berish;
bolalarning maktabga tayyorgarligini tekshirish; maktabga tayyorgarlikdagi mumkin
bo'lgan kechikishlar va kamchiliklarni bartaraf etish uchun ota-onalar va o'qituvchilarga bola bilan
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
431
ishlash usullarini taklif qilish;
bolalarni birinchi sinfga qabul qilishda ishtirok etish; o'qituvchilar bilan birgalikda
maktab ta'limi jarayonida har tomonlama va uyg'un rivojlanishini ta'minlash uchun ular
bilan individual ishlash dasturini belgilash ;
boshlang'ich maktabdan o'rta maktabga va o'rta maktabdan o'rta umumta'lim va kasb-hunar
maktabiga o'tish davrida bolalarni psixologik tekshiruvdan o'tkazish, o'qituvchilar, o'qituvchilar
va ota-onalar bilan birgalikda bolalar bilan individual ishlash dasturini rejalashtirish, yangi
bosqichda o'rganishga tayyorligini hisobga olish;
bolalarda turmush sharoiti, tarbiya va ta'lim bilan bog'liq psixologik ortiqcha yuk va
nevrotik buzilishlarning oldini olish bo'yicha ishlar;
bolaning yoki o'smirning shaxsiyati, moyilligi va qobiliyatining individual xususiyatlarini
to'liq ochib berish uchun uning xulq-atvori va rivojlanishini psixologik tahlil qilish maqsadida
psixologik konsultatsiyalar tashkil etish;
ta'lim muassasasida qulay psixologik muhitni yaratish bo'yicha ishlar: pedagogik jamoada
muloqot shakllarini optimallashtirish, o'qituvchilar va bolalar o'rtasidagi muloqot shakllarini
takomillashtirishga hissa qo'shish;
o'qituvchilar, tarbiyachilar va ta'lim muassasalarining boshqa xodimlariga keng ko'lamli
kasbiy va shaxsiy muammolar bo'yicha maslahatlar berish;
o'qituvchilarning kasbiy faoliyatida muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga hissa qo'shish;
pedagogik jamoa a'zolarining psixologik ortiqcha yuklanishining oldini olish va bartaraf etish
bo'yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish;
tarbiyaviy ishlar rejasini, rejalashtirilgan va amalga oshirilayotgan tadbirlarni, pedagogik
ta'sirlarni bolalarning yosh xususiyatlariga va ularni rivojlantirishning dolzarb vazifalariga
muvofiqligi nuqtai nazaridan tahlil qilish.
Psixodiagnostik ish
Psixodiagnostika yo'nalishiga muvofiq, psixologik xizmat xodimlari quyidagi aniq
vazifalarni hal qiladilar:
Agar kerak bo'lsa, bolaning aqliy rivojlanish yo'nalishini va rivojlanishning yosh
standartlariga muvofiqligini aniqlash uchun psixologik tekshiruv o'tkazish;
tarbiyaviy ish jarayonida individual yondashuv, kasbiy va shaxsiy o'zini o'zi belgilashda
yordam berish maqsadida bolalarning xususiyatlarini, ularning qiziqishlari, qobiliyatlari va
moyilliklarini o'rganish;
bolalarning kattalar va tengdoshlari bilan muloqotini diagnostika qilish; muloqot
buzilishining psixologik sabablarini aniqlash;
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
432
tegishli profilli mutaxassislar bilan birgalikda psixik rivojlanishdagi turli og'ishlarning
differentsial diagnostikasini amalga oshiradilar: a) asosan tibbiy va defektologik xarakterga ega
bo'lgan buzilishlarni aniqlash; b) yaqqol g'ayriijtimoiy xulq-atvor, sarsonlik, o'g'irlik,
ichkilikbozlik, giyohvandlik, giyohvandlik, jinsiy buzilishlar va boshqalarning shakllari va
sabablarini aniqlash.
Rivojlanish va psixokorrektsiya ishlari.
Ushbu yo'nalish bolaning shaxsiyati va individualligini shakllantirish jarayonida
psixologning faol ta'sirini o'z ichiga oladi:
Psixolog maqsadli dasturlarni ishlab chiqadi va amalga oshiradi.' har bir yosh bosqichida
bolaning rivojlanish vazifalarini hisobga olgan holda aqliy rivojlanishning individual jihatlarini va
umuman shaxsni rivojlantirish bo'yicha;
psixolog bolaning aqliy rivojlanishidagi og'ishlarni bartaraf etishga qaratilgan tuzatish
dasturlarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi. Ushbu dasturlarning psixologik qismi psixolog
tomonidan rejalashtiriladi va amalga oshiriladi, pedagogik qismi esa psixolog tomonidan
o'qituvchi, tarbiyachi, usta, ota-onalar bilan birgalikda ishlab chiqiladi va ikkinchisi tomonidan
psixolog yordamida amalga oshiriladi.
bolalar guruhlari bilan, ta'lim faoliyatiga muvofiq, ota-onalar va bolaning boshqa
qarindoshlari ishtirokida maxsus ish jarayonida amalga oshirilishi mumkin.
Agar aniqlangan og'ishlar asosan patopsixologik, defektologik xarakterga ega bo'lsa yoki
ochiq huquqbuzarlik xarakteriga ega bo'lsa va shu bilan psixologning vakolatidan tashqariga
chiqsa, u tegishli sohalardagi mutaxassislar tomonidan faqat ekspert yoki maslahatchi sifatida jalb
qilinishi mumkin.
Maslahat ishlari.
Ushbu sohada psixologik xizmat xodimlari
ta'lim muassasasi ma'muriyatiga, o'qituvchilarga, tarbiyachilarga, ota-onalarga,
magistrlarga bolalarni o'qitish va tarbiyalash, hamkorlik pedagogikasi muammolari bo'yicha
maslahatlar berish;
bolalarga ta'lim, rivojlanish, hayot va kasbiy o'zini o'zi belgilash, kattalar va tengdoshlar
bilan munosabatlar, o'z-o'zini tarbiyalash va boshqalar bo'yicha individual va guruhli maslahatlar
berish;
yakka tartibda va guruh bo‘yicha maslahatlar o‘tkazish, o‘qituvchilar kengashlari, uslubiy
birlashmalar, maktab miqyosidagi va sinf ota-onalar yig‘ilishlarida qatnashish, ma’ruzalar o‘qish
orqali pedagoglar, ota-onalar, magistrlar, jamoatchilik vakillarining psixologik madaniyatini
oshirishga hissa qo‘shish;
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
433
tegishli organlar tomonidan asoslantirilgan qarorlar qabul qilish maqsadida sudlar, vasiylik
va homiylik organlarining iltimosiga binoan bolaning ruhiy holati, ruhiy rivojlanishining
xususiyatlari to‘g‘risidagi masalalarni hal etishda ekspert-maslahatchi sifatida ishtirok etish;
maslahatchilar sifatida o'zini o'zi boshqarishni tashkil etish masalalari bo'yicha o'quv
faoliyatini rejalashtirishda ishtirok etadilar.
Xulosa
qilib aytadigan bo’sak, mamlakatimizda hozirgi paytda psixolog va psixologik
xizmatga bo’lgan ehtiyojlar va psixologik xizmatning rivojlanishini yanada takomillashtirish
uchun, hurmatli prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning 2019-yil 7-iyulidagi 472-
sonli “Psixologiya sohasida kadrlar tayyorlashni yanada takomillashtirish va jamiyatda
huquqbuzarliklarning oldini olish bo’yicha chora-tadbirlar to’g’risida”gi Farmonini ham asos qilib
ko’rsatish mumkin. Quyida psixologiya sohasini rivojlantirish va takomillashtirish bo’yicha
qonunning chora-tadbirlar rejasi bilan tanishib chiqishingiz mumkin.
O‘zbekiston Respublikasida psixologik xizmat ko‘rsatishni yanada takomillashtirish
bo‘yicha
CHORA-TADBIRLAR REJASI
3
T/r
Amalga
oshiriladigan
chora-tadbirlar
Amalga oshirish mexanizmi
Muddat
Mas’ul
I. Psixologik xizmat ko‘rsatish ishlarini tartibga solish va tizimlashtirish
1.
Uzluksiz ta’lim
tizimida psixologik
xizmatlarning
uzviyligi va
uzluksizligini
ta’minlash uchun
“Psixologik xizmat”
konsepsiyasini
yaratish.
1. Malakali mutaxassislardan
iborat bo‘lgan ishchi guruh
shakllantirish.
2. Uzluksiz ta’lim tizimida
psixologik xizmat ko‘rsatish
faoliyatini tizimlashtirishga
qaratilgan “Psixologik
xizmat” konsepsiyasi
loyihasini ishlab chiqish va
tasdiqlash.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
15-iyul
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi,
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi
2.
Maktabgacha,
umumiy o‘rta, o‘rta
maxsus, kasb-hunar
va oliy ta’lim
1. Psixologik xizmat
xodimlarining tarmoq tarif-
malaka ma’lumotnomalarini
inventarizatsiyadan o‘tkazish.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
25-iyun
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
3
Lex.uz
“PSIXOLOGIYA
SOHASIDA
KADRLARNI
TAYYORLASH
TIZIMINI
YANADA
TAKOMILLASHTIRISH VA JAMIYATDA HUQUQBUZARLIKLARNING OLDINI OLISH CHORA-
TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA” O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR MAHKAMASINING QARORI.
TAKOMILLASHTIRISH BO‘YICHA CHORA-TADBIRLAR REJASI
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
434
muassasalari
psixolog
xodimlarining
tarmoq tarif-malaka
ma’lumotnomalarini
qayta ko‘rib chiqish.
2. Tarmoq tarif-malaka
ma’lumotnomalariga
quyidagilarni nazarda
tutuvchi o‘zgartirish va
qo‘shimchalar kiritish.
Xususan:
bola ruhiyatidagi salbiy
o‘zgarishlarni tezda aniqlash;
bola ruhiyatidagi salbiy
o‘zgarishlarni bartaraf etishga
qaratilgan tadbirlarini amalga
oshirish;
tegishli davlat idoralari bilan
hamkorlikda ish olib borish
va boshqalar.
Xalq ta’limi vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi
3.
Ta’limning barcha
bosqichlarida
psixologik xizmat
xodimlari uchun
metodik
qo‘llanmalar ishlab
chiqish.
1. Malakali mutaxassislardan
iborat ishchi guruh
shakllantirish.
2. Psixologik xizmat
xodimlari uchun metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqish,
tasdiqlash va foydalanish
uchun ta’lim muassasalariga
yetkazish choralarini ko‘rish
2019-yil
15-iyun
2019-yil
1-avgust
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi
II. Oliy ta’lim muassasalarida psixologiya sohasi uchun kadrlar tayyorlash tizimini qayta
ko‘rib chiqish va tor yo‘nalishlar va mutaxassisliklar joriy etish
4.
“Pedagogika va
psixologiya” va
“Psixologiya”
bakalavriat ta’lim
yo‘nalishlari
kesimida yangi
ta’lim yo‘nalishlari
va mutaxassisliklarni
joriy etish.
“Pedagogika va psixologiya”
bakalavriat ta’lim yo‘nalishi
kesimida “Amaliy
psixologiya”, “Yoshlar
psixologiyasi” ta’lim
yo‘nalishlarini;
“Psixologiya” bakalavriat
ta’lim yo‘nalishi negizida
“Psixologik xizmat
faoliyatini boshqarish”,
“Ijtimoiy psixologiya”,
“Klinik psixologiya”,
“Yuridik psixologiya” ta’lim
yo‘nalishlarini;
“Pedagogika va psixologiya”
magistratura mutaxassisligi
kesimida “Tashkiliy
2019/2020
o‘quv yilidan
boshlab
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi, oliy
ta’lim muassasasi
bo‘lgan vazirlik
va idoralar
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
435
psixologiya va kouching
texnologiyasi”, “Ta’lim va
boshqaruvda kognitiv
psixologiya”, “Rivojlanish
psixologiyasi va
pedagogikasi”
mutaxassisliklarini;
“Psixologiya” magistratura
mutaxassisligi kesimida
“Pozitiv psixologiya: oilaviy
konsultatsiya va kouching”,
“Ijtimoiy psixologiya
va ijtimoiy amaliyot”,
“Yuridik rivojlanish
psixologiyasi va shaxsga
yo‘naltirilgan konsultatsiya”
mutaxassisliklarini tashkil
etish;
Oliy ta’lim yo‘nalishlari va
mutaxassisliklari
klassifikatoriga kiritish
yuzasidan takliflar tayyorlash
hamda Vazirlar
Mahkamasiga taqdim etish.
5.
Psixologlarga
bo‘lgan ehtiyojdan
kelib chiqib, xalq
ta’limi xodimlarini
qayta tayyorlash va
ularning malakasini
oshirish hududiy
markazlarida
psixologiya sohasi
bo‘yicha qayta
tayyorlash
kursalarini tashkil
etish.
1. Qayta tayyorlash
kurslarining o‘quv dasturlari
va o‘quv rejalarini ishlab
chiqish.
2. Qayta tayyorlash kurslarini
tashkil etish bo‘yicha tegishli
normativ-huquqiy hujjatlarga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar
kiritish.
3. Xalq ta’limi xodimlarini
qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish hududiy
markazlarida psixologiya
bo‘yicha qayta tayyorlash
kurslarini tashkil etish
yuzasidan tashkiliy ishlarni
bajarish.
2019-yil
1-iyul
2019-yil
1-avgust
2019/2020
o‘quv yilidan
boshlab
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi, ta’lim
muassasasi bo‘lgan
vazirlik va idoralar
III. Ta’lim muassasalarida profilaktika inspektorlari va jamoatchilik vakillarining
faoliyatini tashkil etish
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
436
6.
Ta’lim
muassasalarida
profilaktika
inspektorlari va
jamoatchilik
vakillari tomonidan
olib boriladigan
asosiy faoliyat
turlari va amalga
oshiriladigan
vazifalar, ular
faoliyati
samaradorligini
baholash
mezonlarini
belgilovchi idoraviy
hujjat loyihasini
ishlab chiqish va
tasdiqlash.
1. Malakali mutaxassislardan
iborat ishchi guruh
shakllantirish.
2. Ta’lim muassasalarida
profilaktika inspektorlari va
jamoatchilik vakillari
tomonidan olib boriladigan
asosiy faoliyat turlari va
amalga oshiriladigan
vazifalar, ular faoliyati
samaradorligini baholash
mezonlarini belgilovchi
idoraviy hujjat loyihasini
ishlab chiqish.
Bunda,
profilaktika inspektorlari va
jamoatchilik vakillarining
vazifalari va vakolatlarini
aniq belgilab berish;
profilaktika inspektorlari va
jamoatchilik vakillari
tomonidan yuritiladigan
hujjatlar nomenklaturasini
tasdiqlash;
profilaktika inspektorlari va
jamoatchilik vakillarining
ta’lim muassasalarida faoliyat
yuritish tartibi;
ta’lim muassasalarida
o‘quvchilar va ularning ota-
onalari bilan bog‘liq
masalalar yuzasidan
profilaktik tadbirlarni tashkil
etish;
ta’lim muassasalarida ta’lim
sifati, tarbiya jarayoni,
ijtimoiy-ma’naviy muhitga
salbiy ta’sir qilishi mumkin
bo‘lgan holatlarga yo‘l
qo‘ymaslik va ular uchun
ajratilgan xonalarni ta’lim
muassasasi imkoniyatidan
2019-yil
15-iyun
2019-yil
10-iyul
Ichki ishlar vazirligi
Adliya vazirligi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
437
kelib chiqib optimizatsiya
qilish;
ta’lim muassasalarida
profilaktika inspektorlari va
jamoatchilik vakillarining
faoliyati samaradorligini
baholash mezonlari nazarda
tutish.
7. Yoshlar, o‘quvchilar
va ularning ota-
onalari bilan
ishlaydigan
profilaktika
inspektorlari va
jamoatchilik
vakillarining
psixologiya
sohasidagi bilim va
ko‘nikmalarini
doimiy oshirib
borish.
1. Profilaktika inspektorlari
va jamoatchilik vakillari
uchun
yosh davrlari psixologiyasi,
deviant xulq-atvor
psixologiyasi, profilaktikasi
va korreksiyasi asoslari,
ijobiy psixologiya,
konfliktologiya va mediatsiya
sohalarida malaka oshirish
bo‘yicha trening kurslarini
tashkil etish.
2. Psixologiya sohasidagi
tajribali amaliyotchi
psixologlar, mutaxassislar va
xorijiy ekspertlarni jalb
qilgan holda trening
kurslarini tashkil etish.
3. Profilaktika inspektorlari,
voyaga yetmaganlar ishlari
bo‘yicha ishlovchi mas’ul
xodimlar va jamoatchilik
vakillari sifatida faoliyat
yurituvchi kadrlarni
tayyorlash va ularning
malakasini oshirish
tizimidagi o‘quv dasturlarini
ilg‘or xalqaro
tajribalar asosida qayta ko‘rib
chiqish va yangilash.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
10-iyul
2019 yil
1-avgust
Ichki ishlar vazirligi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy
va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi
8.
Profilaktika
inspektorlari, voyaga
yetmaganlar ishlari
bo‘yicha ishlovchi
mas’ul xodimlar
1. Malakali mutaxassislardan
iborat ishchi guruh
shakllantirish va takliflar
ishlab chiqish.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
10-iyul
Ichki ishlar vazirligi,
Bosh prokuratura,
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
438
va jamoatchilik
vakillari uchun
yoshlar, o‘quvchilar
va ularning ota-
onalari yoki ularning
o‘rnini bosuvchi
shaxslar bilan
ishlash bo‘yicha
axborotnomalar va
metodik
qo‘llanmalar ishlab
chiqish.
2. Xalqaro tajribalarni
o‘rgangan holda yoshlar,
o‘quvchilar va ularning ota-
onalari yoki ularning o‘rnini
bosuvchi shaxslar bilan
ishlash bo‘yicha
axborotnomalar va metodik
qo‘llanmalar yaratish hamda
tarqatish.
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi
9.
Bolalar va kattalar
ruhiyatidagi
o‘zgarishlarni tezda
aniqlash, bunga olib
kelgan sabablarni
bartaraf etishga
ko‘maklashish
maqsadida psixolog
mutaxassislarini
tayyorlovchi oliy
ta’lim muassasalari
huzurida “Psixologik
xizmat ko‘rsatish
laboratoriyalari”ni
tashkil etish.
1. “Psixologik xizmat
ko‘rsatish
laboratoriyalari”ning
faoliyatini tartibga solish
to‘g‘risidagi nizomni
tasdiqlash to‘g‘risidagi
ijrochilarning qo‘shma qarori
loyihasini ishlab chiqish
hamda tasdiqlash.
2. Psixologiya bo‘yicha kadr
tayyorlovchi oliy ta’lim
muassasalari huzurida
“Psixologik xizmat ko‘rsatish
laboratoriyalari”ni tashkil
etish hamda ularga oliy ta’lim
muassasalari mablag‘lari
hisobidan haq to‘lash
hisobiga professor-
o‘qituvchilari, ilmiy va ilmiy-
pedagog kadrlarini
mutaxassis sifatida jalb etish,
shuningdek talabalarning
malakaviy amaliyotini
“Psixologik xizmat ko‘rsatish
laboratoriyalari”da tashkil
etish.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
iyuldan
boshlab
muntazam
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi
IV. Bola ruhiyatidagi salbiy o‘zgarishlarni aniqlash, uning sabablarini bartaraf etish
chora-tadbirlari
10.
Ta’lim
muassasalaridagi
psixologik xizmat
1. Ta’lim muassasasidagi
psixologik xizmat ko‘rsatish
xonalari va ularning
2019-yil
15-iyun
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
439
ko‘rsatish xonalarini
inventarizatsiyadan
o‘tkazish.
jihozlanishiga qo‘yiladigan
talablarni ishlab chiqish.
2. Ta’lim muassasalarida
psixologik xizmat ko‘rsatish
xonalarini tashkil etish.
3. Ta’lim muassasalaridagi
psixologik xizmat ko‘rsatish
xonalarini bosqichma-
bosqich jihozlash bo‘yicha
choralar ko‘rish
2019-yil
1-avgust
2019/2020
o‘quv yilidan
boshlab
va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi,
Moliya vazirligi,
Iqtisodiyot va sanoat
vazirligi
11.
Psixolog
mutaxassislar,
bo‘lajak psixolog
talabalar uchun
o‘quv va metodik
adabiyotlar
yaratilishini tashkil
etish
1. Oliy ta’lim muassasalari
axborot-resurs markazlari
bazasidagi psixologiyaga oid
o‘quv adabiyotlarning tillar
kesimidagi tahlilini va
inventarizatsiyasini o‘tkazish
orqali mavjud o‘quv
adabiyotlari bazasini
shakllantirish.
2. Psixologiyaga oid xorijiy
tillardagi o‘quv adabiyotlarni
mualliflik huquqini saqlagan
holda o‘zbek tiliga tarjima
qilish va fanlar bo‘yicha
o‘quv-uslubiy majmualar
yaratish.
3. Respublikamizdagi
yetakchi psixolog olimlardan
iborat mualliflar guruhini
shakllantirish va xorijiy
metodikalardan
foydalanilgan holda milliylik
va mentalitetni inobatga olib,
o‘zbek tilida yangi o‘quv va
metodik adabiyotlar
yaratilishini tashkil etish.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
1-sentabr
2019/2020
o‘quv yilidan
boshlab
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Xalq ta’lim vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi tegishliligi
bo‘yicha boshqa
vazirlik va idoralar
bilan birgalikda
12. Ommaviy axborot
vositalarida bolalar
va o‘smirlarning
ruhiyatiga destruktiv
ta’sir qiluvchi media
mahsulotlari (kino,
klip, multfilm,
1. Manfaatdor vazirlik va
idoralar vakillaridan iborat
ishchi guruh tuzish.
2. Ommaviy axborot
vositalarida bolalar va
o‘smirlarning ruhiyatiga
destruktiv ta’sir qiluvchi
2019-yil
15-iyun
2019-yil
1-iyul
Respublika
ma’naviyat
va ma’rifat markazi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi,
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
440
reklama va hokazo)
chiqarilishiga yo‘l
qo‘ymaslik
choralarini ko‘rish.
media mahsulotlari
chiqarilishiga yo‘l
qo‘ymaslik bo‘yicha
jamoatchilik nazoratini
kuchaytirish choralarini
ko‘rish.
3. Jurnalistika sohasi
bo‘yicha kadrlar tayyorlovchi
oliy ta’lim muassasalarida
shaxs psixologiyasiga
destruktiv ta’sir etuvchi
axborotlar to‘g‘risida
tushunchalarni beruvchi
maxsus kurslarni tashkil
etish.
2019/2020
o‘quv yilidan
boshlab
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi,
O‘zbekiston Milliy
teleradiokompaniyasi
13. Voyaga yetmaganlar
orasida psixologik
salomatlikni keng
targ‘ib etishga va
psixik salomatlik
bilim va
ko‘nikmalarini
yoshlar va kattalarda
shakllantirishga
qaratilgan ijtimoiy,
amaliy, ilmiy va
fundamental
loyihalar ta’sis etish.
1. Innovatsion rivojlantirish
vazirligi huzuridagi grantlarni
berish komissiyasi tomonidan
tanlov e’lon qilish.
2. Tanlov g‘oliblarining
loyihalarini moliyalashtirish.
3. Loyihalarning
samaradorligini nazorat qilib
borish.
Alohida
reja asosida
Innovatsion
rivojlantirish
vazirligi,
Sog‘liqni saqlash
vazirligi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi,
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi
14.
“Psixologik
salomatlik yo‘lida
O‘zbekiston” shiori
ostida milliy
targ‘ibot
kompaniyasini
amalga oshirish.
1. Manfaatdor vazirlik va
idoralar mutaxassislaridan
iborat ishchi guruh
shakllantirish.
2. O‘zbekistonda davlat va
xalqaro tashkilotlar
tomonidan samarali amalga
oshirilgan milliy va xalqaro
dasturlar, ijtimoiy
loyihalarning ilg‘or
tajribalarini o‘rganib, milliy
targ‘ibot kampaniyasini
amalga oshirish
konsepsiyasini ishlab chiqish
va hamkorlikda tasdiqlash.
2019-yil
15-iyun
2019-yil
15-iyun
Yil davomida
Yil davomida
Yil davomida
“Oila” ilmiy-amaliy
tadqiqot markazi,
O‘zbekiston Milliy
teleradiokompaniyasi,
Yoshlar ittifoqi
Markaziy Kengashi,
Xalq ta’limi vazirligi,
Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligi,
Maktabgacha ta’lim
vazirligi,
Ichki ishlar vazirligi
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
441
3. “Psixologik salomatlik
yo‘lida O‘zbekiston” shiori
ostida milliy targ‘ibot
kampaniyasini amalga
oshirish bo‘yicha metodik
qo‘llanmalar, targ‘ibot
kataloglari, flayerlar,
brashyuralar, ko‘rgazmali,
audio va video materiallar,
televizion dasturlar, ijtimoiy
reklamalar (roliklar), internet
saytlari va bloglarni yaratish.
4. Bola ruhiyatidagi salbiy
o‘zgarishlarni tezda aniqlab,
bunga olib kelgan sabablarni
bartaraf etish, mazkur
masalada ota-onalar yoki
ularning o‘rnini bosuvchi
shaxslarning rolini oshirish,
shuningdek, har bir shaxsning
umumiy va oilaviy
psixologik salomatlik
bo‘yicha bilim va
ko‘nikmalarini shakllantirish,
ishlab chiqarish korxonalari,
davlat idoralari, nodavlat va
jamoat tashkilotlarida,
ayniqsa, mahalla, oila va
ta’lim muassasalarida
“Psixologik salomatlik
yo‘lida O‘zbekiston” shiori
ostida milliy targ‘ibot
kampaniyasini amalga
oshirilishini nazarda tutgan
holda kompleks chora-
tadbirlar rejasini ishlab
chiqish va tasdiqlash.
5. Yoshlar o‘rtasida hayotda
o‘z oldiga maqsad qo‘yib
yashash, muvaffaqiyatga
erishgan ijobiy shaxslar va
obrazlar to‘g‘risida ko‘proq
ma’lumot berishga qaratilgan
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
442
targ‘ibot-tashviqot ishlarini
kuchaytirish uchun media-
reja ishlab chiqish va ushbu
rejaga muvofiq
teleko‘rsatuvlar, media
mahsulotlarni yaratish.
(Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 08.06.2019-y., 09/19/472/3253-son;
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 13.08.2021-y., 09/21/511/0793-son)
REFERENCES
Me’yoriy va huquqiy hujjatlar:
1.
Xalq ta’limi tizimida psixologik xizmat to‘g‘risidagi Nizom // Nashr. psixolog. 2021 yil.
№ 1. 182-185-betlar.
2.
2019-yil 7-iyundagi 472-sonli Prezident Farmoni “Psixologiya sohasida kadrlarni
tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini
olish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
3.
2019.06.07 sanasidagi “Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada
takomillashtirish va jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” O‘zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining qarori. Ilova O‘zbekiston
Respublikasida psixologik xizmat ko‘rsatishni yanada takomillashtirish bo‘yicha chora-
Asosiy asabiyotlar:
4.
Asmolov A.G. Shaxsiyat psixologiyasi: umumiy psixologiya tamoyillari tahlil. M., 2020
yil.
5.
Bolalar amaliy psixologiyasi: Darslik / Ed. T.D. Martsinkovskaya. M., 2001. 255 b.
6.
Bolalar amaliy psixologiyasi: Usul, ishlab chiqilgan. / Komp. Yu.A. Afon-kina.
Murmansk, 2020. 30 b.
7.
Bykov P.V., Shulga T.I. Bolalar va o'smirlarni ijtimoiy-pedagogik qo'llab-quvvatlash
muassasalarida psixologik xizmat: Darslik. nafaqa. M., 2001 yil.
8.
Vidra D. Ajrashgan ota-onalarga va ularning farzandlariga yordam berish: fojiadan umidga
qadar. M, 2020. 224 b.
