2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
218
BINOLARNI QURISH HAMDA ULARDAN FOYDALANISH BILAN BOGʻLIQ FIZIK
JARAYONLAR VA HODISALARNI OʻRGANISH
Usarov.U.T, Nodirov.G’.Yu, Parmonov.J.T, Egamberdiyev.I.M, Nishanov.U.A
Mirzo Ulug‘bek nomidagi Samarqand davlat arxitekturaqurilish universiteti Samarqand sh,
Lolazor ko‘chasi 70-uy.
nishonov807@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088239
Annatsiya.
Asosiy sohalari-qurilish akustikasi. Qurilish yorugʻlik texnikasi, qurilish
issiqlik texnikasi. Bular tovush yoki yorugʻlikning tarqalishi, issiqlikning koʻchishi qonuniyatlarini
oʻrganish masalalari bilan shugʻullanadi.
Kalit so’zlar:
Akustika, radiaktivlik, fuluktatsiya, bikrlik.
Qurilish fizikasi
- Binolarni qurish hamda ulardan foydalanish bilan bogʻliq fizik
jarayonlar va hodisalarni oʻrganish hamda ularga doir muhandislik hisoblash usullarini ishlab
chiqish bilan shugʻullanuvchi ilmiy fanlar (amaliy fizika boʻlimlari) majmui. Asosiy sohalari-
qurilish akustikasi. Qurilish yorugʻlik texnikasi, qurilish issiqlik texnikasi. Bular tovush yoki
yorugʻlikning tarqalishi, issiqlikning koʻchishi qonuniyatlarini oʻrganish masalalari bilan
shugʻullanadi. Ular ishlab chiqqan tavsiyalar binolar va inshootlarda odamning sezgi organlari
uchun eng qulay va gigiyena nuqtai nazaridan eng maqbul akustika, yorugʻlik va temperatura-
namlik sharoitlarini yaratishda juda qoʻl keladi. Qurilish konstruksiyalari va qurilish materi-
allarining chidamliligi nazariyasi, qurilish iqlimshunosligi va qurilish aerodinamikasi boʻlimlari
ham Qurilsh fizikasiningning muhim sohalari hisoblanadi. Bino va inshootlarning mustahkamligi,
bikirligi va turgʻunligi masalalari amaliy fizikaning muhim boʻlimi qurilish mexanikasit
oʻrganiladi.
Qurilish iqlimshunosligida bino va inshootlar hamda ularning konstruksiyalariga tashqi
iqlim sharoitlarining taʼsiri oʻrganiladi. Xonalardagi ichki iqlimning xususiyatlari ularning binoda
qanday joylashganligiga va binoning aerodinamik koʻrsatkichlariga bogʻliq, chunki xonalarda
temperatura va namlikning tarqalishi tabiiy havo almashinish sharoitlariga qarab har xil boʻladi.
Qurilish obʼyektlarining aerodinamik shart-sharoitlarini oʻrganish sanoat va jamoat binolarini har
taraflama qulay qurishga imkon beradi. Qurilish fizikasining taraqqiyoti bu boradagi ishlash
taraqqiyoti ishlarida yangi usullar va vositalardan foydalanish bilan bogʻliq. Masalan, qurilish
materiallarining struktura-mexanik koʻrsatkichlari, ularning konstruksiyalaridagi namlik sharoiti
va holatini oʻrganishda ultratovushlar, lazer nurlari, gamma-nurlar, radioaktiv izotoplardan
foydalaniladi. Xona ichidagi havoni isitish va moʻtadillashda yarim oʻtkazgichlar texnikasini
qoʻllash mumkin.
Shuning uchun fizikani ilmiy-texnik taraqqiyotdagi o'rni va rolini yaqqol tasavvur qilish
uchun, bu ishni uning bo'limlari bo'yicha amalga oshiramiz. Fizika tarixida birinchi mustaqil fan
sifatida “Mexanika” paydo bo'lib, uning yaratilishiga Galiley va Nyuton katta hissa qo'shishgan.
Qolaversa, qadimda barcha fanlarni o'ziga birlashtirgan falsafadan birinchi bo'lib, mustaqil fan
sifatida mexanika ajralib chiqqan. Natijada asta-sekin mexanikaning amaliy tatbiqi rivojlantb.
insoniyat foydalanayotgan mashina va mexanizmlar paydo bo'lgan. Keyinchalik bularning ishlash
nazariyasini o'rgatadigan, hozirda ham keng qo’llanilayotgan texnika fani “Mashina va
mexanizmlar nazariyasi” yaratilgan. Dastlab, olimlar tabiatdagi barcha hodisalarni mexanika
asosida tushuntirish mumkin degan noto'g'ri xulosaga kelishgan. Natijada, hozirda biz yaxshi
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
219
biladigan «Olamning mexanik manzarasi» yuzaga kelgan. So'ngra insoniyat tabiatdagi elektr va
magnit hodisalarni kashf qilib, ulami tushuntirishga harakat qilgan. Bunday hodisalarni kashf
qilishga va tushuntirishga Kulon, Amper va Faradey kabi olimlar katta hissa qo'shishgan. XIX-
asrda bularning ishlarini umumlashtirib hamda elektr va magnit hodisalarni birlashtirib, Maksvell
o'zining tenglamalar tizimini o'rtaga tashlagan va elektromagnit maydon nazariyasini yaratgan.
Natijada klassik «Elektrodinamika» fani yaratilgan hamda «Olamning elektrodinamik manzarasi»
paydo bo'lgan. Jamiyat va fan-texnikaning rivojlanishida elektrodinamikaning tutgan o'rni
beqiyosdir. Chunki Maksvellning «Elektromagnit maydon nazariyasi»dan kelib chiqadigan
elektromagnit to'lqinlarning amaliy tatbiqi radio va televideniyeni kashf qilinishiga olib keldi
hamda radioelektronikaning rivojlanishiga asos bo’ldi. Sir emas, hozirgi kunda hayotni elektr
energiyasiz tasavvur qilish qiyin, chunki turmushda ishlatiladigan barcha maishiy xizmat
asboblaridan tortib, kompyuter va mobil telefonlaming ishlashini elektr toki amalga oshiradi.
Demak, ilmiy-texnika taraqqiyoti amalga oshishida elektrodinamikaning ham o'z o'rni va roli bor.
Kvant fizikaga kelsak, fizikaning bu bo'limi ilmiy-texnika taraqqiyotida o'ta muhim o'rin tutadi.
Bu fikrning isboti sifatida, kvant mexanikadagi mikrozarralarni potensial barerdan o'tishini
ko'rsatish mumkin. Klassik fizikaga asosan, zarralaming energiyasi to'siqning balandligidan kichik
bo'lsa, ular undan o'ta olmaydi, aksincha, energiyasi katta bo'lsa, ular to'siqdan bemalol o'tadi.
Kvant mexanikada esa ahvol butunlay boshqacha. To'siqqa Maksvell statistik qonuniyatlarni
tabiatning fundamental qonunlari deb qarash kerakligini aytadi. U 1859-yili birinchi bo'lib, gaz
molekulalarining tezliklar bo'yicha taqsimlanish qonunini topdi va eng ehtimoliy tezlik
tushunchasini kiritdi. «Maksvellning asosiy faraziga ko'ra, gaz molekulalari orasidagi ko'p sonli
to'qnashishlar, ayrim olimlar o'ylagandek, molekulalar tezliklarining tenglashishiga olib
kelmasdan, balki ma’lum ehtimollik bilan uchraydigan tezliklarning statistik taqsimotiga olib
keladi». Har qanday boshqa taqsimotlar, vaqt o'tishi bilan intiladigan yagona muvozanatli
taqsimotning mavjudligi, uzoq vaqtgacha qat’iy isbotlanmasdan. ko'p sonli tortishuvlarga sabab
bo' lgan. Ammo fizik tizimlarning makroskopik xossalarini hisoblashda asosiy deb qaraladigan
Maksvell taqsimotiga suyangan statistik fizika metodlarniing yutug'i hamda bevosita o'tkazilgan
tajribalarning natijalari vuqoridagi farazning to’g'ri ekanligini tasdiqladi. Keyinchalik, Maksvell
energiyaning erkinlik darajasi bo'yicha taqsimlanishi, ko'chish hodisaiari va boshqa masalalar
bilan shug'ullanib, moddalar kinetik nazariyasini rivojlantirishga ulkan hissa qo'shgan. Xususan,
u ko'chish hodisalarini tadqiq qilib, yopishqoqlik va issiqlik o'tkazuvchanlik gazning zichligiga
bog'liq emasligi haqidagi paradoksni birinchi bo'lib sezgan va uni tajribada tekshirib ko'rgan.
Haqiqatan ham, erkin yugurish yo'li gazning zichligiga teskari proporsional, shuning uchun
ularning ko'paytmasi, ya’ni yopishqoqlik va issiqlik o’tkazuvchanligi zichlikka bog'liq emas.
Maksvell 1878-yilda zarralar to'plamining mexanikasini zarra (jism) mexanikasidan farq qilish
maqsadida, uni «statistik mexanika» deb atashni taklif qilgan. XIX-asrda statistik fizikaning
yaratilishiga Bolsman ulkan hissa qo'shgan. U.Maksvell taqsimotini potensial maydondagi gazga
umumlashtirdi, issiqlik sig'imi nazariyasini rivojlantirdi. Ammo Bolsmanning asosiy
xizmatlaridan biri - Termodinamikaning ikkinchi qonunining statistik talqinini ochib
berganligidir. Termodinamikaning ikkinchi qonuni va uni statistik xarakterga ega ekanligini
tushunish jarayoni faqat fizika fanidagina emas, balki uni o’qitishda ham alohida o‘rin tutadi,
aynan, shu masalani hal qilish borasida molekulyar va issiqlik hodisalarini mexanik hodisalarga
keltirish mumkin emasligi yaqqol namoyon bo‘ldi. Termodinamikaning birinchi qonuni bu
munosabatda fizika fani oldiga hech qanday muammoni qo‘ygani yo‘q, chunki u mexanik
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
220
energiyaning saqlanish qonunini issiqlik jarayonlarga tatbiq qilishdan iborat edi, xolos. Ikkinchi
qonun esa, tabiatdagi jarayonlar yo'nalishiga ega ekanligidan dalolat beradi. Klassik mexanikada
jarayonlarning oldinga va orqaga qaytishi teng kuchlidir. Ikkinchi qonunning analitik ifodasini
mexanika qonunlaridan keltirib chiqarishga ko'p urinishgan. Bu ishlarning barchasida, ikkinchi
qonunni qisqa ta’sir prinsipi bilan bog'lashga harakat qilishgan. Dastlab, mexanizm tarafdori
bo'lgan Bolsman ham shu yo'nalishda ish olib borgan. 1877-yili Bolsman teoremani nazariy-
ehtimoliy asosda isbotlab, ikkinchi qonunni mexanika qonunlariga keltirish mumkin emasligiga
to'la ishonch hosil qilib, «uning analitik isbotini faqatgina ehtimollarni hisoblashni qo'llash
orqaligina amalga oshirish mumkin, shuning uchun issiqlikning mexanik nazariyasi muammosi
statistik muammodir»,—degan edi. Teoremani isbotlash jarayonida, Bolsman, tizim holatining
ehtimolligi tushunchasini kiritib, entropiya va holat ehtimolligi orasidagi bog'lanishni ifodalovchi
o'zining S=k·lnW mashhur formulasini topgan, bu yerda k-mashhur Bolsman doimiysi. Broun
harakatini nazariy o'rganishlar statistik qonunlarni bevosita tajribalarda tekshirishga turtki bo'lgan.
Bunday tajribalarni Perren, Svedberg va boshqalar o'tkazishgan. Gazlar nazariyasining
formulalarini Broun zarralariga tatbiq qilib, Perren ularni emulsiyada vertikal taqsimlanishi,
atmosferadagi molekulalarni balandlik bo'yicha taqsimoti kabidir, degan xulosaga kelgan. U
o'tkazgan juda ko'p tajribalar bu fikrning to'g’riligini tasdiqlagan. Svedbergning emulsiyadagi
zarralar sonini sanash bo'yicha o'tkazgan tajribaiari, o'ta qiziqarli va ishonchlidir. Olingan natijalar
Smoluxovskiy yaratgan zichlikning fluktuatsion nazariyasi bilan juda yaxshi mos keladi.
Eynshteyn va Smoluxovskiy ishlaridan keyin, Broun harakatining nazariyasi ham matematik, ham
fizik jihatdan o'zining keyingi taraqqiyotiga erishgan.
Adabiyotlar:
1.
P LANK M. Jismoniy birlik dunyo rasmlari. - M.: Nauka, 1966.- S. 23.
2.
Boltsman L. Maqolalar va nutqlar. - M.:Ilm, 1970.- S. 35, 56.
3.
Ilmiy hayot.- M.:Ilm, 1973. -S. 180, 198.
4.
Langevin P. Tanlangan asarlar. -M: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti. 1960.- S. 658.
5.
Lomonosov M. V. Tanlanganishlaydi. - M.: Nauka, 1986.- T.G.S. 33,
6.
Amper A.M. Elektrodinamik. - M.: SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1954 yil
7.
Tug'ilgan M. Mening avlodim hayotida fizika. - M., 1963 - s. 84, 190.
8.
A.G.Stoning ochiq ma'ruzalari va ma'ruzalari letova.- M.,1902.- S. 236.
9.
Mach E. Bilim va aldanish:Tadqiqot psixologiyasi bo'yicha insholar. - M.,1909- S. 188.
10.
10.Nurmatov, K. D. (2023). DIGITAL TECHNOLOGIES IN THE EDUCATION
SYSTEM. Academic research in educational sciences, 4(3), 560-566
