2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
234
ENERGIYA SAMARADORLIGI, BARQAROR RIVOJLANISHGA YO’L
Umarova Iroda Hojiqurbonovna
Navoiy arxitektura va qurilish texnikumi O‘TIBDO‘
G‘afur Karemov
SamDAQU, Qurilish muhandisligi kafedrasi mudiri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088339
Annotatsiya. Ushbu maqolada energiyadan samarali foydalanish, energiya tejash
bo‘yicha texnik yechimlar, dolzarb muammolar taxlil qilingan va ushbu yechimlarga takliflar
bayon qilingan.
Energiya tejamkorligi — energiyani samarali foydalanish va undan tejamkorlik
bilan foydalanishga qaratilgan strategiyalar yig‘indisi. Bu jarayon qurilish, sanoat va maishiy
turmushda energiya sarfini kamaytirishni nazarda tutadi. Energiya tejamkorligiga erishish uchun
yuqori samarali uskunalar, yaxshilashgan izolyatsiya va qayta tiklanadigan energiya
manbalaridan foydalaniladi. Bu nafaqat energiya iste’molini qisqartirish, balki ekologik
barqarorlik va iqtisodiy tejamkorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: Energiya sarfi, me`yor, indvidul, elektr energiya, Energiya
tejamkorligi,energiya resurslari,sanoat energiyasi, uy-joy energiya sarfi, texnologik
innovatsiyalar, izolyatsiya, LED yoritish tizimlari, Yashil energiya, gidroelektr stantsiyalarida,
issiqlik elektr stantsiyalari,energiya samaradorligi,quyosh energiyasi, qayta tiklanadigan
energiya,izolyatsiya,aqlli
boshqaruv
tizimlari,
elektr
energiyasini
tejash.uglerod
chiqindilari.iqtisodiy tejamkorlik, Termostatlar, quyosh panellari,yashil inshootlar.
KIRISH. Energiya tejamkorligi bugungi kunning muhim masalalaridan biri bo
‘
lib, u
nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki ekologik barqarorlikni ta’minlashga ham hissa qo
‘
shadi.
Bino va inshootlarda energiya tejamkorligini oshirish nafaqat energiya sarfini qisqartirishni, balki
atmosferaga uglerod dioksidi chiqarilishini kamaytirishni ham o
‘
z ichiga oladi. Ushbu maqolada
biz bino va inshootlarda energiya tejamkorligini oshirishning samarali usullari va texnologiyalari
haqida fikr yuritamiz. Energiya tejamkorligini ta’minlash usullari:Energiya tejamkorligiga
erishish uchun qator choralar mavjud. Ularning asosiylari quyidagilar:
1. Izolyatsiya va havo o
‘
tkazmaslik: Bino devorlari, tom va pollari yaxshi izolyatsiya
qilingan bo’lsa, issiqlik yo’qotish kamayadi va shu bilan energiya sarfi ham qisqaradi. Energiya
tejovchi darcha va eshiklarni o
‘
rnatish ham havo o
‘
tkazmaslikka yordam beradi.
2. Energiya samarador asbob-uskunalar: Bino va inshootlarda zamonaviy, energiya
samarador asbob-uskunalardan foydalanish energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirishga
imkon beradi. Masalan, LED yoritish tizimlari, yuqori samarador isitish va sovutish tizimlari katta
foyda beradi.
3. Aqlli energiya boshqaruvi: Aqlli termostatlar va sensorlar orqali binolarning energiya
sarfini nazorat qilish mumkin. Bu texnologiyalar binodagi insonlar soni va tashqi havo haroratiga
mos ravishda isitish va sovutish tizimlarini avtomatik tarzda boshqaradi.
4. Yangi qurilish standartlari: Yangi binolarni qurishda, ularning loyihasini energiya
tejamkorlik talablariga muvofiq ishlab chiqish lozim. Masalan, quyosh energiyasidan foydalanish
imkoniyatini yaratish, tabiiy yoritish va shamollatish tizimlarini qo
‘
llash muhimdir.
5. Yashil energiya manbalari: Bino va inshootlarda quyosh panellari, shamol turbinalari
yoki geotermal energiya manbalari orqali qayta tiklanadigan energiyadan foydalanish ham
energiya tejamkorligini oshiradi.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
235
Masalan:
Energiya tejamkorligi afzalliklari:
Energiya tejamkorligi foydasi faqat iqtisodiy jihatdan emas, balki ekologik jihatdan ham
muhim. Ushbu choralar quyidagi afzalliklarni beradi: Iqtisodiy tejamkorlik: Energiya tejovchi
texnologiyalardan foydalanish binolarning umumiy ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytiradi, bu
esa uzoq muddatli tejamkorlikka olib keladi. Umumiy energiya iste’molini kamaytirish: Binolarda
energiya tejamkorligi o
‘
z navbatida milliy energetik tizimga tushadigan bosimni ham
kamaytiradi.Ekologik barqarorlik: Uglerod chiqindilarini kamaytirish atmosferaga zararli
gazlarning chiqishini cheklaydi va iqlim o
‘
zgarishlariga qarshi kurashda muhim o
‘
rin
tutadi.Ma’lumki, fizika qonunlarigaga ko
‘
ra, energiya bordan yo
‘
q, yo
‘
qdan bor bo
‘
lmaydi, faqat
uning shakli (turi) o
‘
zgaradi. Bugungi kunda ham elektr energiyasi aylanma mexanik harakat
evaziga magnit maydon hosil qilish orqali olinadi (issiqlik elektr stantsiyalari va gidroelektr
stantsiyalarida) va iqtisodiyot tilida
mahsulotning alohida turi
deb ataladi. Albatta, dunyoning
ko
‘
plab davlatlarida elektr energiya taqchilligi kuzatilayotgan va uning narx-navosi oshayotgan bir
paytda, energiya samaradorligi va tejamkorligiga erishish ham har bir yurtimiz fuqarosi oldida
turgan katta burch va vazifaga aylanishi lozim. Davlatimiz rahbari tomonidan aholini elektr
energiyasi bilan barqaror ta’minlash barobarida ushbu manbadan samarali va tejamkorlik bilan
foydalanish chora-tadbirlari belgilanayotgani ham bejiz emas. Negaki, yildan-yilga tabiiy
resurslarning kamayib borishi va elektr energiyasiga bo
‘
lgan talabning ortishi kuzatilayotganda,
uning samaradorligi va tejamkorligi ham o
‘
ta muhim vazifalar sanaladi. Jaxon xamjixatida ruy
berayotgan iktisodiy globallashuv bugungi kunda resurslar jumladan energetik resurslardan
samarali foydalanish muammosi na faqat iqtisodiy, balki siyosiy axamiyatga ega va buni dolzarb
vazifalar darajasiga ko’tardi. O
‘
zbekiston boy energetik resurslarga ega mamlakat bo
‘
lib, bugungi
kunda ichki extiyojlarimiznigina qondirib qolmay eksport potentsialiga xam ega ekanimizni
nomoyon qilmoqda.
Masalan: Quyosh panellari bino va inshootlarda energiya manbai sifatida foydalanishning
samarali va ekologik toza usullaridan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya qayta tiklanadigan quyosh
energiyasini elektr energiyasiga aylantirib, energiyaga bo
‘
lgan ehtiyojni qondirishga xizmat qiladi.
Quyosh panellarining asosiy afzalliklari shundaki, ular atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytiradi,
uzoq muddatli iqtisodiy foyda keltiradi va energiya mustaqilligini ta’minlaydi. Quyosh panellarining
bino va inshootlarda qo
‘
llanilishi.
1. Tomga o
‘
rnatish: Quyosh panellari ko
‘
pincha bino tomlariga o
‘
rnatiladi, chunki bu joy
quyosh nurlarini samarali tarzda to
‘
plash uchun qulay hisoblanadi. Tomga o
‘
rnatilgan panellar elektr
energiyasini ishlab chiqarish uchun quyosh yoritishi eng yuqori bo’lgan vaqtda maksimal samara
beradi.
2. Fasadlarga o
‘
rnatish: Ayrim zamonaviy binolarning fasadlarida ham quyosh panellaridan
foydalanish mumkin. Bu usul, ayniqsa, binoning tashqi qiyofasini yanada zamonaviy va energiya
samarador qilib ko
‘
rsatishga yordam beradi.
3. Avtonom quyosh stantsiyalari: Bino va inshootlar yaqinida avtonom quyosh stantsiyalarini
qurish orqali ham energiya ishlab chiqarish mumkin. Bu katta hajmdagi energiyani talab qiladigan
ishlab chiqarish yoki sanoat inshootlari uchun samarali yechim hisoblanadi.
Quyosh panellarining afzalliklari:
1. Ekologik tozaligi: Quyosh panellari atmosferaga zararli chiqindilarni chiqarmasdan
energiya ishlab chiqaradi. Bu iqlim o
‘
zgarishlariga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
236
2. Iqtisodiy samaradorlik: Quyosh panellari o’rnatishning boshlang
‘
ich sarflari yuqori
bo’lsa-da, uzoq muddatda elektr energiyasi uchun xarajatlarni kamaytirish va energiyadan mustaqil
bo’lish imkonini beradi. Panellar qo
‘
shimcha energiya ishlab chiqarsa, uni elektr tarmog
‘
iga sotish
ham mumkin.
XULOSA. Demak, mantiqiy xulosa shuki, mavjud energoresurslardan tejamkorlik bilan
foydalanish - davr talabi. Buning uchun foydalanilmayotgan elektr jihozlari va yoritish
uskunalarini tarmoqdan uzib qo
‘
yish, ya’ni ofis yoki yashash xonalaridan chiqayotganingizda
elektr jihozlarini o
‘
chirib, tarmoqdan uzish orqali tejamkorlik tomon dastlabki qadamni tashlagan
bo
‘
lasiz. Energiya tejamkorligi bino va inshootlarning samaradorligini oshirish uchun muhim omil
hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar va energiya samaradorligiga asoslangan standartlar
binolarda energiya sarfini kamaytirish bilan birga, atrof-muhit muhofazasiga ham yordam beradi.
Har birimiz energiya tejamkorligini oshirish choralarini qo
‘
llab, barqaror kelajak yaratishga hissa
qo’shishimiz mumkin. Bino va inshootlarda quyosh panellaridan foydalanish uzoq muddatli
iqtisodiy va ekologik foyda keltiradi. Quyosh energiyasidan samarali foydalanish nafaqat energiya
xarajatlarini kamaytirishga, balki atmosferaga zararli gazlarni chiqarishni kamaytirishga yordam
beradi. Shu bilan birga, quyosh panellari qayta tiklanadigan energiya manbasi bo
‘
lib, kelajakda
energiya taqchilligining oldini olishda muhim o
‘
rin tutadi. Zero, dono xalqimizda “Dengiz sohilida
tahorat olgan bo
‘
lsang ham suvni keragidan ortig
‘
ini ishlatma”, degan ibratli naql bor. Keyingi
paytlarda energiyani tejash butun dunyoda ham xalqaro, ham davlat siyosatining asosiy
masalalaridan biri bo
‘
lib qoldi. Biz iste’molchi sifatida o
‘
z haq-huquqlarimizdan to
‘
liq
foydalanishni istar ekanmiz, iste’molchi sifatida, mamlakat fuqarosi, shu aziz tuproqning bir
farzandi sifatida energiya tejamkorligi va samaradorligi bo
‘
yicha o
‘
z vazifa-majburiyatlarimizni
ham ado etishimiz shart.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-martdagi «O‘zbekiston
Respublikasida elektr energetika tarmog‘ini yanada rivojlantirish va isloh qilish
strategiyasi to‘g‘risida» PQ-4249-sonli qarori.
2.
Saidov M.S. Elektr energetika tarmog‘ini tartibga solish va boshqarishning iqtisodiy
xususiyatlari. // Iqtisodiyot va ta’lim. / 2023-yil, 1-son.
3.
Anorboyev A., Qodirov D. Energiya tejamkorlik asoslari. O‘quv-uslubiy qo‘llanma. – T.:
TIQXMMI. 2020. – 147 b.
4.
Saidov M.S. Elektr energetikasi sohasining boshqaruv samaradorligini oshirish masalalari.
// Iqtisodiyot va ta’lim. / 2023-yil 3-son.
5.
Taslimov Abduraxim Dehqonovich va Xoshimov Foziljon Abidovich “Energiya
tejamkorlik asoslari” voris-nashriyot Toshkent 2014
6.
7.
"Energy Efficiency: Towards the End of Demand Growth" – Fereidoon P. Sioshansi (2013
yilda nashir etilgan)
