2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
252
TABIIY VA OQOVA SUVLARINI TINDIRISH USULI
Ilmiy rahbar:
Shakarov N.J,
Talaba:
Nomozboyeva X.A
Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088393
Annotasiya. Tabbiy va oqova suvlarni tozalashda fizik-kimyoviy, kimyoviy va biologik
jarayonlardan foydalaniladi: suv asta – sekin (ketma-ket) muallaq moddalardan, eritma
holatidagi organik va anorganik moddalardan tozalanadi. Tozalangan suvning xossalari tekshirib
ko’riladi. Bu ishlarning bajarilish tartibi suvning sifatiga va uning qanday maqsadda
ishlatilishiga bog’liq ravishda olib boriladi.
Kalit so'zlar: koagulatsiya, flokulatsiya, oqova suvlar, tabbiy suvlar, texnologiya,
zarrachalar, granula, kalloid, moddalar, cho’kma, kansentratsiya, stoks, allen, reynold,
kanalizatsiya, suv taminoti, suvni tindirish.
Abstract
.
In the purification of natural and wastewater, physicochemical, chemical and
biological processes are used: water is gradually (sequentially) purified from suspended solids,
organic and inorganic substances in solution. The properties of the purified water are checked.
The order of these operations depends on the quality of the water and its intended use.
Aннотация.
При очистке медицинских и сточных вод используются постепенно
(последовательно) очищается от взвешенных веществ, органических и неорганических
веществ, находящихся в растворе. Проверяются свойства очищенной воды. Порядок
выполнения этих работ зависит от качества воды и ее целевого использования.
Kirish
. Har qanday ishlab chiqarish korxonalarida tabiiy va oqova suvlarni tozalashdagi
texnologik jarayonlarda ikki turdagi zarrachalar cho’kadi: bularning biri- granulalardan, ikkinchisi
flokulalardan iborat.Granula holatidagi zarrachalar bir-biri bilan bog’lanmagan holda va
o’zgarmas tezlik bilan o’z-o’zidan cho’kaveradi; flokulalarda cho’kish jarayoni ancha murakkab,
chunki flokulalar sun’iy (kolloid) va tabiiy moddalarning aglomeratsiyasi natijasida kelib chiqqan
aralashmalaridan iborat bo’lishi mumkin.
Asosiy qism.
Agar flokulalarning konsentratsiyasi kichik bo’lsa eritmaning yuqori qismida
hosil bo’lgan qipiqsimon kolloid moddalar bir-biri bilan bog’lanmagan holatdan o’z-o’zidan
cho’ka boshlaydi; lekin ular pastroqqa tushganida bir-biri bilan to’qnashib yiriklashadi; natijada
ularning cho’kish tezligi ortadi. Bu hodisa flokulant cho’kish deb ataladi.
Jadval
a
P
s
Formula
muallifi
10
-4
< Re <
1
24
1
24/Re
Stoks
1
< Re <
103
18,4
0,6
18,4/Re
0
Allen
10
3
< Re <
4 × 10
5
0,44
0
0,44
Nyuton
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
253
Konsentratsiya yuqori bo’lganida qipiqsimon kolloid moddalar birgalashib cho’kadi, bu
vaqtda suyuqlikning ustki qavati bilan cho’kmaning sirti orasidagi fazalar ajralgan chegara aniq
ifodalanadi. Bunday cho’kish
zona cho’kishi
deb ataladi.
Granulardan iborat zarrachalarning cho’kish nazariyasi quyida keltirilgan tasavvurlarga
asoslanadi. Tinch holatda turgan zarrachaga gravitatsion kuch F
g
ta’sir etadi; buning natijasida
qipiqsimon kolloid moddalar pastga harakatlana boshlaydi.Suvda qovushqoqlik borligi va inersiya
tufayli yuzaga chiqqan qarshilik kuchi F
k
qipiqsimon kolloid moddalarning (ya’ni zarracha)
harakatiga qarshilik ko’rsatadi.Binobarin, dastlab nolga teng tezlikka ega bo’lgan zarracha vaqt
o’tganidan keyin o’zining o’zgarmas tezligini F va F
c
ga qadar yetkazadi, chunki bu vaqtga kelib,
F
g
va F
k
orasida muvozanat qator topadi. Bu o’zgarmas tezlik Nyuton formulasi asosida hisoblashi
mumkin.
Bu formuladagi
d
-sharsimon zarracha diametri, ∂
g
va
d
suyuq
– zarracha va suyuqliklari,C-
qarshilik koeffitsiyenti J,bu koeffitsiyent Reynold soni (Re) bilan C=aRe
-n
orqali hisoblanadi
(bunda
a
va
p
-koeffitsyentlar)
g
- yer tortish kuchining tezlanishi.
Re=
v
∂
suyuq
d/n formulaga muvofiq inersiya kuchlarining suyuqlik qovushqoqligi
kuchlariga bo’lgan nisbatini ko’rsatadi.Agar bu nisbat kichik bo’lsa, jarayonda inersiya kuchlari
ustunlik qiladi, jadvalda
a,n
va
C
Reylond soniga munosib qiymatlari keltieilgan.Re ning
qiymatlari kichik bo’lganida suyuqlik laminar tarzda (ya’ni qarshiliksiz) harakatlanadi, Re
o’rtacha qiymatlarga ega bo’lsa suyuqlik harakatida ham o’rtachalik kuzatiladi; agar Re ning
qiymati katta bo’lsa, suyuqlik turbulent tarzda (qarshilikka uchrab) harakatlanadi. Sistemadagi
gidrodinamika rejimga qarab formula birmuncha o’zgaradi.Laminar oqim uchun uning nomi
Stoks
formulasi
deb ataladi; o’rtacha oqim uchun bu formula
Allen formulasi
deb ataladi. Turbulet oqim
rejimi uchun Nyuton formulasi nomini oladi.Bu formula strukturasidan ko’rinib turibdiki,
sedimentatsiya tezligiga zarrachalarning diametri, zarracha va suv ichimliklari orasidagi ayirma,
harorat (qovushqoqlik haroratga bog’liq), shuningdek, zarrachalarning shakli ta’sir ko’rsatadi.Bu
formula bilan suyuqlikdagi shar shakli granudalardan iborat qattiq zarrachalar, havodagi suv
tomchilari, suvdagi yog’ tomchilarining cho’kish tezligini hisoblash mumkin. Boshqacha
shakldagi zarrachalarning cho’kish tezligini hisoblashda yuqoridagi formula koeffitsiyenti
kiritiladi; uni
sferik omil
deb ataladi,uni topish uchun sfera hajmi zarrachalarning haqiqiy hajmga
ega bo’lishi kerak.Buni nazarga olib formulani S
1
= S
𝜑
= 24
𝜑
Re shaklida yozish mumkin.
𝜑 𝑛𝑖𝑛𝑔
qiymatlari:
Qum zarrachasi uchun -2; ko’mir -2,25; talk -3,25; grafit -22; sluda -170; gips -4.
Flokiuratsiya uchun matematik formula yo’q. Ba’zi empirik formulalar mavjud, masalan
,
v=pt
n
.
Bu formuladagi n- suspenziya holatidagi kolloid zarrachalarning fkulsion xossalarining
kattaligi.Granula shaklidagi zarrachalar uchun n=0. Shahar oqova suvlarining muallaq zarrachalari
uchun P=0,25.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
254
Suv ta’minoti va kanalizatsiya amliyotida suvdagi zarrachalarning mm/s bilan ifodalangan
10
0
C dagi cho’kish tezligi U
0
ning qiymatlari: 0,35-0,45-mm/s, konsentratsiyasi 250 mg/l bo’lgan
loyga suv uchun koagulatsiyadan keyin U
0
qiymati 0,5- 0,6-mm/s ni tashkil etadi, shu suvlar uchun
U
0
ning qiymati koagulatsiyadan oldin 0,15-mm/s dan katta emas.
Suvni tindiruvchi inshootlar rejasini tuzishdan avval v=f(t) bog’lanish o’rganiladi;
tindiruvchida suvning balandligi 500 mm dan kam bo’lmasligi, idish deametri 100 mm dan kichik
bo’lmasligi kerak. Kalloid moddalarning dastlabki konsentratsiyasi 100 mg/l dan ortiq bo’lgan
faol cho’kish soadir bo’ladigan suvni tindirish uchun qo’llaniladigan tindirgichlar loyihasini
tuzishda empirik formulalardan foydalaniladi.
Faol cho’kish sodir bo’ladigan tindirgichlarni loyihalashda ba’zan “ indeks”
tushunchasidan foydalaniladi. Hajmi
I
0
indeks bilan ishoralanadi. 1ml- 1g cho’kma 30 daqiqa
tindirilganidan keyin band etadigan ml hisobidagi hajmni ko’rsatadi. Undam tashqari, zivhlik
indeksi tushunchasi ham kiritilgan.
I
0
-1 ml suv tindirilgandan keyin necha gramm modda
cho’kinishini ko’rsatadigan qiymatdir.Amaliyotda, asosan, hajmiy
I
0
-1 g/ml indeksdan
foydalaniladi.
Xulosa.
Tabiiy suvlarni tozalashda (hattoki ichimlik suvni tozalashda ham) tindirish juda
muhim ahamiyatga ega jarayondir.Ko’pchilik hollarda oqar turdagi tindiruvchilardan
foydalaniladi; kontakt tindirgichlar kam ishladiladi.Suv oqimiga mos ravishda tozalash inshootlari
shartli ravishta gorizantal, radikal va turlarga bo’linadi. Tindirgichlarni yasashda modul qo’yish
alohida ahamiyatga ega. Modullar bir-biridan 20-40 sm balandda joylashgan parrallel taxtalardan
iborat. Suv yuqoridan tushganida loyqalar shu taxtalarga joylanib qoladi. Natijada inshootning ish
unumi ortadi.
Foydalanuvchi adabiyotlar:
1.
Michael Begon, Colin R. Townsend, John l. Harper (2006) Ecology From Individuals to
Ecosystems. USA - 4th ed. p. 759.
2.
Sattorov Z.M., Qurilish ekologiyasi /Darslik / –T.: 2017 yil – 364 b.
3.
F.
Ramade. Elements d’ecologie. Ecologie appliquee. 5-edition EDISCIENCE.
International.1995.
4.
F.Rmade. Distionnaire encyclopedique de L’ecologie et des Sciences de I’environnement.
EDISCIENCE. International. 1998.
