2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
280
GAMMA NUR BILAN NURLANTIRILGAN LITIY FTOR KRISTALLARIDA
BOʻYLAMA AKUSTIK TOʻLQIN TEZLIGINI NURLANISH DOZASIGA
BOGʻLIQLIGI
F. B. Tugalov
Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti “Koʻp fazali tizimlar issiqlik fizikasi”
laboratoriyasi tayanch doktoranti
F. R. Axmedjanov
Ion-plazma va lazer texnologiyalari instituti “Koʻp fazali tizimlar issiqlik fizikasi”
laboratoriyasi mudiri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15088490
Annotatsiya. D= 1.65
10
6
R, 8
10
7
R va 1
10
8
R dozada
60
Со gamma nuri bilan
nurlantirilgan litiy ftor kristallarida, boʻylama akustik toʻlqinlar tezligining, nurlanish dozasiga
bogʻliqligi 298 K va 423 K temperaturalarda oʻrganildi. Nurlanish dozasi akustik toʻlqin tezligiga
sezilarli darajada ta’sir qilmasligi aniqlandi.
Kalit soʻzlar: LiF kristalli, akustik toʻlqin, tezlik, nurlanish dozasi, temperatura va akustik
xususiyatlar.
Akustik, akusto-optik va optoelektronik qurilmalarda ishchi muhit sifatida ishlatiladigan
bir qator kristallar, jumladan, litiy ftor (LiF) kristallarining akustik xususiyatlarini oʻrganildi [2].
Biroq, hozirgacha gamma-nurlanishli litiy ftor kristallarining akustik xossalari, xususan, akustik
toʻlqinlarning tezligi va soʻnish koeffitsienti oʻrganilmagan. Namunalarning tayyorlanishida
nurlanish havoda 320 K da 510 R/s dozali gamma-nurlanish
60
Co radioizotop manbasida amalga
oshirildi [2]. Nurlanish dozasi taxminan 8 ּ10
7
R. Namunalar oʻlchamlari 8x10x25 mm boʻlgan
silindr va parallellopepid shaklida boʻlib, ularning uzun tomoni bilan [100] kristallografik
yoʻnalish boʻylab 1 gradus aniqlik bilan yoʻnaltirilgan.
Oʻlchovlar 298 K va 423 K temperaturalarda “Impulsli ultratovush” usuli bilan amalga
oshirildi. Raqamli chastota oʻlchagich bilan ketma-ket chastota qiymatlarini hosil boʻlgan
impulsning amplitudasi minimal boʻlgan holatida oʻlchash orqali, akustik toʻlqin tezligini V ni
aniqlash mumkin [1]:
V
=2
L
,
(1)
bu yerda L - namuna uzunligi,
- qarama-qarshi fazali tovushga mos keladigan yuqori
chastotali generatorning ikkita qoʻshni chastotalari orasidagi farq. Koʻrsatilgan farq
10 Hz mutlaq
aniqlikdagi raqamli chastota oʻlchagichning koʻrsatkichlari boʻyicha aniqlandi. Akustik toʻlqin
tezligini oʻlchash aniqligi namuna uzunligi oʻlchovlarining aniqligi bilan cheklangan va ~ 1% ni
tashkil etgan.
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
281
1-rasm. [100] kristallografik oʻq boʻylab Litiy ftor kristallarida boʻylama akustik
toʻlqinlar tezligining nurlanish dozasiga bogʻliqligi. (1 - 298 K, 2 - 423 K temperaturada boʻylama
akustik toʻlqinlar tarqalish tezligi)
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, gamma nurlanish tufayli litiy ftorid kristallarida atom
oʻlchamidagi nuqta nuqsonlari, shu jumladan ftor ioni vakansiyalari hosil boʻladi. Ushbu
nuqsonlar [100] kristallografik oʻq boʻylab tarqaladigan bo’ylama akustik toʻlqinlarning tezligiga
amalda ta’sir qilmaydi (1-rasm). Lekin haroratning ortishi bilan akustik toʻlqin tarqalish tezligini
kamaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
E. Dieulesain., D. Royer., “Elastic Waves in Solids”. Masson & Cie, Paris (1974).
Distributed by Wiley, New York, 1980.
2.
М. П. Шаскольской., Акустические кристаллы. Справочник /Под ред. - М. Наука,
1982, 632 с.
