2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
395
5-SHU’BA.
YOSHLARNING SOG‘LOM TURMUSH TARZI HAYOTIY
KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA JISMONIY MADANIYAT VA
SPORTNING O‘RNI.
TALABA-YOSHLARNI SPORT MASHG‘ULOTLARIGA QIZIQISHINI YANADA
OSHIRISHNING AHAMIYATI
F.A.Ablanazarov
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi
K.M.Umarov
Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi dotsenti
(+998933373732)
R.T.Sultanov
Jismoniy tarbiya va sport kafedrasi assistenti
(+998990410605)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15089976
Annotatsiya.
Ushbu maqolada talabalarning jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanishga
bo‘lgan zaif motivatsiyasining asosiy sabablari, shuningdek, ushbu muammoni hal qilishning
mumkin bo‘lgan usullari ko‘rib chiqiladi..
Kalit so‘zlar:
sport, jismoniy faollik, motivatsiya, salomatlik.
Jismoniy tarbiya va sport har bir inson hayotining ajralmas qismi bo‘lib, bu yoshlik davrida
ayniqsa muhimdir. Hozirgi vaqtda jismoniy tarbiya va sportga motivatsiya muammosi aniq.
Talabalarga jismoniy holati va sog‘lig‘i yomonligi sababli mashq qilish tavsiya etiladi. Bu nafaqat
salomatlik uchun, balki mukammal jismoniy tayyorgarlik, to‘liq jismoniy rivojlanish va o‘ziga
ishonch uchun ham zarurdir. Imkoniyatlari juda keng bo‘lgan jismoniy tarbiya bularning
barchasiga yordam berishi mumkin.
Jismoniy faollik uchun motivatsiya etishmasligining asosiy sabablaridan biri aynan sportga
bo‘lgan munosabat va uning foydasidir. Sportga ijobiy munosabatni shakllantirish bolalikdan
boshlanishi kerak va bu yerda ota-onalar katta rol o‘ynaydi. Bolaning keyingi hayoti va sog‘lig‘i
ota-onalarning bolasini sport bilan shug‘ullanishga qanchalik ijobiy ta’sir ko‘rsatishiga bog‘liq.
Lekin, afsuski, aksariyat hollarda ota-onalar farzandiga sport madaniyatini singdirish muhimligini
ham bilishmaydi. Agar ota-onalar farzandini sportga ko‘niktira olmasa, ta’lim muassasalari
ikkinchi darajali rol o‘ynashi kerak. Ammo bu yerda ham o‘qituvchilar va o‘qituvchilar vaqt
yetishmasligi tufayli har doim ham to‘g‘ri motivatsiya qila olmaydi, har bir kishiga individual
yondashuvni bering va hamma uchun mos kelmasligi mumkin bo‘lgan umumiy usullardan
foydalaning.
Talabalar, ayniqsa ta’limning boshlang‘ich bosqichida, yoshlarning eng zaif qismi
hisoblanadi. Chunki ular o‘quv yukining ortishi, jismoniy faollikning pasayishi, talabalar
hayotining nisbiy erkinligi hamda ijtimoiy va shaxslararo muloqotdagi muammolar kabi
qiyinchiliklarga duch keladilar.
Shu bilan birga, bugungi yoshlar mamlakatimizning asosiy mehnat zaxirasi bo‘lib,
kelajakda ota-onaga aylanishadi. Ularning salomatligi va farovonligi butun xalqimizning
salomatligi va farovonligi uchun muhimdir. Shu sababli, zamonaviy yoshlarning jismoniy
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
396
mashqlarga bo‘lgan motivatsiyasi, qiziqishlari va ehtiyojlarini o‘rganish katta ahamiyatga ega.
Sportga qiziqishga aniq ta’sir ko‘rsatadigan sabablarni tabiatiga ko‘ra uch guruhga bo‘lish
mumkin:
1.
Tashkiliy xarakterdagi sabablar.
2.
Uslubiy xususiyatga ega bo‘lgan sabablar.
3.
Shaxsiy xususiyatga ega bo‘lgan sabablar.
Ushbu muammoni turli mualliflar o‘rganib chiqqan va ularning fikriga ko‘ra:
Uslubiy xususiyatdagi sabablar orasida:
tavsiya etilgan yuklar bilan jismoniy
imkoniyatlar o‘rtasidagi nomuvofiqlik o‘rtacha 41% ni tashkil qiladi.
Shaxsiy sabablar orasida:
o‘z jismoniy tayyorgarligining pastligi 32% ga teng.
Tashkiliy xarakterdagi sabablar orasida:
qiziqishlar bo‘yicha faoliyatning etishmasligi
36% ni tashkil etadi.
Birinchi ikki guruh sabablariga tashqi omillar ta’sir qilishi mumkin bo‘lsa, shaxsiy sabablar
faqat insonning o‘zi tomonidan hal qilinadi. Ko‘plab ilmiy-amaliy tadqiqotlarning natijalari shuni
ko‘rsatadiki, sport mashg‘ulotlari hali talabalar uchun dolzarb ehtiyojga yoki shaxsiy qiziqishga
aylanmagan.
Shunga ko‘ra, o‘quvchilarni faol jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlariga jalb etishda
sub’ektiv va ob’yektiv omillar muhim rol o‘ynaydi.
Ob’yektiv omillar- o‘quv rejasiga qo‘yiladigan talablar darajasi, o‘quvchilarning sog‘lig‘i,
mashg‘ulotlarning chastotasi va davomiyligi, hissiy muhiti, moddiy-texnik baza holati, jismoniy
tarbiya bo‘yicha o‘quv jarayonining yo‘nalishi hamda mashg‘ulotlarning mazmuni.
Sub’yektiv omillar - bu shaxsning ichki istaklari va shaxsiy qarashlariga bog‘liq sabablar
bo‘lib, sportga qiziqishda muhim rol o‘ynaydi. Ular orasida motivatsiya, ma’lum bir sport turiga
qiziqish, shaxsiy maqsadlar, ishtiyoq va iroda hamda o‘ziga ishonch kabi omillar mavjud.
Masalan, sog‘lom turmush tarziga intilish yoki musobaqalarda g‘alaba qozonish istagi kabi ichki
sabablar insonning muntazam mashq qilishiga turtki bo‘lishi mumkin. Shu sababli, sub’yektiv
omillarni hisobga olish sport mashg‘ulotlariga jalb qilishda katta ahamiyatga ega.
Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanish motivlarini shartli ravishda umumiy va xususiyga
bo‘lish mumkin. Umumiy motivlarga o‘quvchilarning umuman jismoniy tarbiya bilan
shug‘ullanish istagi kirsa, xususiy motivlarga sevimli sport turi bilan shug‘ullanish yoki qiziqarli
mashqlar bajarish istagi tegishli. Talabalarning jismoniy tarbiya darslariga borishining ijobiy va
salbiy motivlari ham mavjud: ijobiy motivlar darslardan mamnunlik, jismoniy rivojlanish va
sog‘lig‘ini mustahkamlash istagi bilan bog‘liq bo‘lsa, salbiy motivlar kredit olish yoki dars
qoldirgan taqdirda muammoga duch kelmaslik kabi sabablarni o‘z ichiga oladi. Shundan kelib
chiqqan holda, sportga bo‘lgan qiziqishning pastligi va talabalarning darslarga qatnashish zarurati
sezilmasligi oliy ta’lim muassasalarida jismoniy tarbiya va sport ishlarining samaradorligi past
hamda bir xil tarzda tashkil etilganligi bilan bog‘liq. Shu sababli, oliy ta’lim muassasalarida
jismoniy tarbiya ishlarini yanada samarali tashkil etish uchun yangi tashkiliy shakllar, usullar va
vositalarni izlash muhim ahamiyatga ega.
Birinchidan, jismoniy tarbiyaga bo‘lgan munosabatni qadriyat darajasiga ko‘tarish zarur.
Buning uchun har bir talaba o‘z qiziqishlari, jismoniy rivojlanishi va moyilligiga mos keladigan
sport turini tanlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Shuningdek, talabalarning individual va
shaxsiy fazilatlarini keng qamrovli diagnostika qilish orqali ularning qaysi sport turlariga moyilligi
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
397
aniqlanishi lozim. Sport mashg‘ulotlari paytida atmosferani yanada do‘stona qilish va
o‘quvchilarni majburlashdan ko‘ra qiziqtirishga harakat qilish ham muhimdir.
Ikkinchidan, jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanuvchilarning ehtiyojlarini qondirish uchun
oliy o‘quv yurtlarida bu fanning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur. Shuning uchun,
jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini darsdan tashqari yoki tushdan keyin o‘tkazish foydali bo‘lishi
mumkin.
Uchinchidan, o‘quvchilarni ta’limning boshidanoq sportga to‘g‘ri yo‘naltirish,
mashg‘ulotlarga ijobiy munosabatni shakllantirish va sportning nafaqat tashqi, balki ichki
sifatlarga ham ta’siri haqida mazmunli ma’lumotlar berish zarur. Bunga erishish uchun faqat
amaliy mashg‘ulotlar emas, balki sportning afzalliklari va samaradorligini to‘liq ochib beradigan
nazariy mashg‘ulotlarni ham tashkil etish lozim. Misol uchun, har oyda bir marta “Salomatlik
kuni”ni tashkil qilib, talabalarga sog‘lom turmush tarzining barcha nozik jihatlarini tushuntirib
beradigan mutaxassislarni taklif qilish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, sport kunlari va tadbirlari orqali sportning ahamiyati, undan to‘g‘ri
foydalanish yo‘llarini tushuntirish va amalda ko‘rsatish mumkin. Oxir-oqibat, salomatlik keng
ma’noda nafaqat shaxsning, balki butun jamiyatning sog‘lomligidir. Sayyoramizdagi murakkab
ekologik vaziyatda sog‘liq boy va mazmunli hayot uchun eng zarur omil hisoblanadi. Shu sababli,
oliy o‘quv yurtlarida talabalarga yoshligidanoq sportga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlarini samarali tashkil etish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish juda muhimdir.
Adabiyotlar:
1.
Abdullaуеv A., Xоnkеldiуеv SH. Jismоniу tarbiуa nazariуasi va uslubiуоti. O‘quv
qo‘llanma Tоshkеnt., O‘zDJTI, 2005 уil – 300 b
2.
Дубровский, В.И. Лечебная физическая культура (кинезотерапия): Учеб. для
студентов Высших учебных заведений. – 3-е изд-е, испр. и доп. – М.: Гума- нит.-изд.
центр «Владос», 2004. – 624 с.
3.
Гончарова, С.А. Физическая культура и спорт в профилактике заболеваний и
укреплении здоровья [Электронный ресурс]
4.
Шустин, Б. Тенденции развития современного спорта // Человек в мире спорта :
Новые идеи, технологии, перспективы : Тез. докл. Междунар. конгр. - М., 1998.- Т.
2. - С. 355-356.
