2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
424
JISMONIY TARBIYA VA SPORT O‘QUVCHI-YOSHLARNING SOG‘LOM TURMUSH
TARZINI SHAKLLANTIRISH OMILLARI SIFATIDA
Mamirova Hafiza Xolmurzaevna
Samarqand olimpiya va paralimpiya sport
tayyorlov markazini kimyo fani oʼqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15090102
Annotatsiya.
Maqolada sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda mavjud muammolarni,
ularni oldini olish yo‘llari, hamda bu borada ta’lim-tarbiya tizimi va sportning ahamiyati haqida
fikr yuritiladi
.
Kalit so‘zlari
: Jismoniy tarviya va sport, ta’lim-tarbiya, sog’lomlashtirish, intellektual,
salomatlik, ommaviy sport, jismoniy barkamol.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 18-dekabrdagi “Yoshlarning sport bilan
muntazam shug‘ullanishi uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratish to‘g‘risida”gi PQ-443-son
Qarori qabul qilindi. Mazkur qarorda sport maktablarining faoliyati bolalar, o‘smirlar va yoshlar
o‘rtasida jismoniy tarbiya va sportni ommalashtirish, sport bilan muntazam shug‘ullanuvchilar
sonini bosqichma-bosqich oshirib borishga yo‘naltiriladi, hududlarning o‘ziga xos xususiyatlari,
aholining qiziqishlari, shuningdek, erishilgan sport natijalari hamda mavjud sport
infratuzilmasidan kelib chiqib, sport maktablarini sport turlariga ixtisoslashtirish amaliyoti joriy
etiladi.
Sog’lik - bu insonning barcha faoliyat sohalarida o‘zini anglashi uchun eng muhim shart.
O‘zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sog’lom turmush tarzini shakllantirish, sog’liqni
saqlash sifati va darajasini yaxshilash muammosi eng yuqori darajada keng qamrovli tizimli
echimni talab qiladi. Ushbu muammoning dolzarbligi inson hayotining barcha jabhalari oxir-
oqibat sog’liq darajasi bilan belgilanishi bilan bog’liq. U insonning ijodiy qobiliyatlarini (ruhiy
salomatligini), uning har tomonlama rivojlanishini (sog’lig’ining ijtimoiy jihati) joylashtirishning
“moddiy” tuzilishini (jismoniy salomatligi) ham, ma’naviy va amaliy mohiyatini ham qamrab
oladi. Inson sog’lig’ining darajasi va sifati inson salomatligi darajasi, xususan jismoniy tarbiya va
sport bilan bog’liq bo‘lib, ushbu muammolarni hal qilish uchun izlanish, avvalambor, avval
o‘rganilgan yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishni nazarda tutadi. jismoniy tarbiya va sportning
ijtimoiy munosabatlar tizimidagi o‘rni va roli, ularning ijtimoiy mohiyati, ularning rivojlanish va
ishlash qonuniyatlari.
Ijtimoiy-demografik guruh sifatida sportchiyoshlarning turmush tarzi va madaniyatidagi
jismoniy tarbiya va sportning o‘rnini o‘rganish, jamiyat va shaxsning jismoniy tarbiya, sport va
sog’lom turmush tarziga bo‘lgan munosabatini aniqlashtirish. Bundan tashqari, zamonaviy
nazariya va amaliyotda bunday odamning xatti-harakatini bashorat qilish uchun sog’lom turmush
tarziga qiziqadigan shaxsni shakllantirish, jismoniy tarbiya va sport harakatlarida qatnashish,
uning shaxsiy tuzilishi xususiyatlarini o‘rganish kerak.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, uning natijalari jismoniy tarbiya va sportning
yoshlar o‘rtasida sog’lom turmush tarzini shakllantirish bilan o‘zaro bog’liqligini yanada
o‘rganish uchun qiziqish uyg’otadi.
Samarqand olimpiya va paralimpiya sport tayyorlov markazini sportchi-o‘quvchi yoshlar
o‘rtasidai ilmiy tadqiqotining ishlari o‘tkazildi. O‘tkazilgan natijalarning umumiyligi bilan
belgilanadi va quyidagilardan iborat:
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
425
- zamonaviy o‘zbek sportchiyoshlarining o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqildi, uning
o‘ziga xosligi, ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha tabaqalanishdagi xususiyatlar ko‘rsatildi;
- quyidagilar ta’sir ko‘rsatadigan sog’liqni saqlash va sog’lom turmush tarzining ijtimoiy
muammolarini tahlil qilish:
- jamiyat, ijtimoiy ta’sir o‘tkazish xususiyati, ijtimoiy institutlarning sifati;
- shaxslarning sog’liqqa bo‘lgan turli xil munosabatlari turlari ta’kidlangan;
- jismoniy tarbiya va sport tushunchalariga oydinlik kiritildi, jismoniy tarbiya va sportning
ijtimoiy jihatlari ko‘rib chiqildi, jamiyatdagi sportning ijtimoiy muammolarini o‘rganishga
sotsiologik yondoshishning xususiyatlari aniqlandi;
- ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishdagi tub o‘zgarishlar sharoitida yoshlarning qadr-qimmat
dunyosida sog’liq, sog’lom turmush tarzi, jismoniy tarbiya va sportning o‘rni aniqlandi; sog’liqni
saqlash, rivojlanish, yutuqlar, yuqori ijtimoiy farovonlik ehtiyojlarini qondiradigan ijobiy
haqiqatlarga ishora qilib, jamiyatning qadriyat o‘lchovidagi jismoniy tarbiya va sport “qarorlar
vektori” sifatida ishlamasligi aniqlandi;
- zamonaviy sportchi-yoshlarning jismoniy tarbiya va sportga bo‘lgan munosabati tahlil
qilindi, yoshlarning jismoniy tarbiya va sportga bo‘lgan qiziqishining pasayishi sabablari
ko‘rsatildi, yoshlarni baholashda jismoniy tarbiya va sportning ahamiyati isbotlandi ularning
sog’lom turmush tarzini shakllantirish omillari sifatida kamayishi bilan ajralib turadi, shu bilan
birga yutuq faoliyatining yangi turlari raqobatini kuchaytiradi;
- jismoniy tarbiya va sportning gumanistik salohiyati, sog’lom turmush tarzi omillari
sifatida rivojlanish istiqbollari aniqlandi;
- sportchiyoshlar muhitida jismoniy tarbiya va ommaviy sportni rivojlantirishga oid
mavjud va yangi tashkiliy-pedagogik yondashuvlarni ilgari suruvchi ijtimoiy, tibbiy-profilaktika,
tashkiliy va iqtisodiy tadbirlarning davlat dasturini ishlab chiqish zarurligini asoslab berdi.
Inson salomatligi - bu insonning ajralmas ko‘p o‘lchovli dinamik holati va ijobiy va salbiy
ko‘rsatkichlar bilan tavsiflangan jarayon. Bu biologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro ta’siri
natijasidir. Zamonaviy jamiyatda tibbiyot bilan bir qatorda ommaviy jismoniy tarbiya va sport
salomatlik va sog’lom turmush tarzini shakllantirishning muhim ijtimoiy omilidir. Odamning
normal holatini saqlash va jismoniy holatini yaxshilash, uning turli xil parametrlari to‘g’risida
qayg’urishi jismoniy tarbiya va sportning asosiy ko‘rsatkichi, tarkibiy qismi va eng muhim
ijtimoiy vazifalaridan biridir.
Inson salomatligining hozirgi holati hozirgi yashash sharoitlari bilan emas, balki uzoq
muddatli tendentsiyalar natijasi bilan belgilanadi, ya’ni. o‘tmishdagi yashash sharoitlari.
Aholining sog’lig’ini o‘zgartirish jarayoni sezilarli inertsiyaga ega. Boshqacha qilib aytganda,
inqirozning ta’siri hozirgi tirik avlodlarning sog’lig’i holatiga o‘z vaqtida ma’lum bir kechikish
bilan ta’sir qiladi.
Sog’lom turmush tarzini shakllantirishga qaratilgan insonning xatti-harakatlari uning
salomatligi uchun unga ta’sir etuvchi omillar xususiyatidan ko‘ra muhimroqdir. Insonning
sog’lom turmush tarzini shakllantirishning maqsadi, avvalambor, insonning o‘zini o‘zi o‘zgartirish
jarayoni, so‘ngra uning hayotiy tajriba orttirgan o‘quv va kasbiy faoliyat jarayonida egallagan
bilimlari, ko‘nikmalari, ko‘nikmalari.
O‘zbekistonda aholini isloh qilish sharoitida yoshlarning qadriyatlar yo‘nalishi tizimini
o‘zgartirish murakkab institutsional, tashkiliy va guruhiy omillar ta’sirida ro‘y bermoqda. Yoshlar
muhitida bo‘sh vaqt hayotning asosiy sohasi sifatida qabul qilinadi, ammo bo‘sh vaqt darajasida
2025-YIL
28-29-MART
“YANGI O‘ZBEKISTONDA MUHANDIS KADRLAR TAYORLASHNING ISTIQBOLLARI VA
YOSHLARNING IJTIMOIY - SIYOSIY FAOLLIGINI OSHIRISHNING DOLZARB MASALALARI”
Respublika ilmiy-texnik konferensiyasi
426
yoshlar submulturasi sezilarli halokatli elementlarni egallaydi. Sog’lom turmush tarzi, jismoniy
tarbiya va sport bugungi yoshlarning asosiy ehtiyojlari emas.
Sog’liqni saqlash, sog’lom turmush tarzi, jismoniy tarbiya va sport bugungi o‘zbek yoshlari
uchun hayotning ustuvor yo‘nalishi emas. Ular ta’lim va kasbiy martaba qadriyatlaridan kam.
O‘zbekiston sportchiyoshlarini baholashda jismoniy tarbiya va sportning ahamiyati ularning
sog’lom turmush tarzini shakllantirish omillari sifatida pasayishi bilan tavsiflanadi. Shu bilan
birga, yutuqlar bo‘yicha faoliyatning yangi turlari uchun raqobat kuchaymoqda. Jismoniy tarbiya
va sportni baholashdagi pragmatizm yoshlarning bozor qadriyatlari, muvaffaqiyat va
mustaqillikka bo‘lgan intilishlarini aks ettiradi.
Sog’lom turmush tarzi, jismoniy tarbiya va sportning ahamiyatini oshirish, yoshlarni o‘z
sog’lig’ini shakllantirishga jalb qilish, jismoniy tarbiya va sportning sog’lomlashtirish va
profilaktika yo‘nalishlarini kuchaytirish kuni uchun kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirishda
mumkin. Davlat darajasida jismoniy tarbiya va sportning sog’lomlashtiruvchi jihatlarini targ’ib
qilish, sportning “modasi” va sog’lom turmush tarzi to‘g’risida ijobiy jamoatchilik fikrini
shakllantirish zarur.
Yoshlar muhitida ommaviy sport va jismoniy tarbiya mashg’ulotlarini tashkil etishning
yangi shakllarini rivojlantirish yo‘nalishlaridan biri o‘zaro bog’liq bo‘lgan, lekin bir-biriga
kamaytirilmaydigan jismoniy tarbiya va sport harakatlarini shakllantirish bilan bog’liq. Jismoniy
tarbiya, sport va sog’lomlashtirish amaliyotlarining turlari.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, uning natijalari jismoniy tarbiya va sportning
sportchiyoshlar o‘rtasida sog’lom turmush tarzini shakllantirish bilan o‘zaro bog’liqligini yanada
o‘rganish uchun qiziqish uyg’otadi.
Bizning tadqiqotlarimiz zamonaviy o‘zbek sportchiyoshlarining sog’lig’iga sport va
jismoniy madaniyatning ta’siri muammolarini ko‘rib chiqishga va berilgan savollarga javob
olishga imkon berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar :
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 18-dekabrdagi “Yoshlarning sport bilan
muntazam shug‘ullanishi uchun qo‘shimcha shart-sharoitlar yaratish to‘g‘risida”gi PQ-
443-son qarori. https://lex.uz/docs/-7266934
2.
Alijonov Z. Sog‘lom bola-sog‘lom kelajak. Toshkent-2014.
3.
Biz — sog‘lom turmush tarzi tarafdorimiz! [Matn] : uslubiy tavsiyanoma /Tursunaliev I.
[va boshq.].-Toshkent: XK "Umid Design",2021.- 44 b.
